آینده‏‌نگاری برنامه‏‌ریزی مسکن مناسب اقشار آسیب‏‌پذیر شهری (مورد پژوهی: ناحیۀ منفصل شهری نایسر، سنندج)

نوع مقاله : مطالعه موردی

نویسندگان

1 ‌دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌‏ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 ‌دانشیار دانشکدۀ جغرافیا و برنامه‏‌ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‏‌ریزی شهری، دانشگاه محقق اردبیل، ایران

4 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‏‌ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

مقدمه
‌تقریباً همۀ کشورهای جهان در حال تجربۀ پدیدۀ «شهری شدن» هستند. توسعۀ شهرنشینی و پیدایش مناطق کلان‌شهری در کشورهای جهان سوم با توسعۀ شهرنشینی در غرب که از فردای انقلاب صنعتی آغاز شد، بسیار متفاوت است. یکی از تفاوت‌های مهم در رشد بی‌سامان و بدقواره و گسترش پدیدۀ ناموزون و آسیب‌زایی به نام حاشیه‌‌نشینی در مقیاس وسیع گسترده در شهرهای جهان سوم بوده است. در این کشورها، مهاجران به محله‌های مهاجرنشینی هجوم می‌برند که در حاشیۀ شهرها به شکل قارچ‌گونه رشد می‌کنند و در جایی که «حاشیۀ گندابی» یا «آپاندیس نواحی شهری» نامیده می‌شود، ساکن می‌شوند [1]. در جهان صنعتی امروز پدیدۀ حاشیه‌نشینی و اسکان غیر‌رسمی در اطراف شهرهای بزرگ مناطق محروم شهری امری اجتناب‌ناپذیر است و هم‌زمان با گسترش این پدیده، مسئلۀ مسکن همواره به عنوان نیاز پایه‌ای بشر مطرح می‌شود. این نیاز از ابتدای سکونت تا زمان حاضر نقش مهمی در شرایط زیستی انسا‌ن‌ها ایفا کرده است. با این‌وجود، به دنبال رشد سریع و فزایندۀ شهرنشینی بعد از جنگ جهانی دوم در اغلب کشورهای جهان، مشکلات متعددی مانند ترافیک، آلودگی، دسترسی نامناسب به خدمات و امکانات شهری، بی‌مسکنی، بدمسکنی و غیره را به دنبال داشته که مهم‌ترین آن‌ها، مسئلۀ مسکن بوده است. داشتن مسکن مناسب و در شأن، که همراه خود آسایش و فراغت را به دنبال داشته باشد و نوعی احساس امنیت را برای خانواده‌ها به ارمغان آورد [2]. امروزه، مسکن مناسب و مسائل مربوط به آن به عنوان یک مسئلۀ جهانی مطرح شده و به یکی از مسائل حاد کشورهای در حال توسعه تبدیل شده است [3]. به همین دلیل، وجود اقشار کم‌درآمد و نیاز آن‌ها به مسکن در بسیاری از شهرهای کشورهای جهان سوم، باعث شکل‌گیری سکونتگاه‌هایی در حاشیۀ شهرها شده که از پایین‌ترین سطح کیفیتی برخوردارند و این امر باعث شده که موضوع مسکن مناسب نمایان شود و بیشتر مورد توجه قرار گیرد [4]. آینده‌نگاری امروزه در طراحی و سیاست‌گذاری‌های راهبردی در تمامی سطوح از جمله سیاست‌گذاری شهری، نقش بسزایی ایفا می‌کند. اهمیت نگرش آینده‌پژوهانه آنجاست که می‌توان با شناخت روندهای پیش رو که قطعیت بالایی دارند از بحران‌ها و ابرچالش‌های اساسی یک جامعه پیش‌گیری کرد و با برنامه‌ریزی نظام‌مند آمادگی لازم برای مواجهه با تغییرات گسترده را مهیا کرد [5].
مواد و روش‌ها
با توجه به مؤلفه‌های مورد بررسی و ماهیت کاربردی این پژوهش، روش تحقیق از نوع اکتشافی است. پس از مطالعۀ مبانی تئوریک و نمونه‌های عملی، شاخص‌های کلیدی الگوی مسکن مناسب، استخراج شدند (جدول 4). در بخش مطالعات میدانی و پیمایشی با ابزارهایی همچون مصاحبه و پرسش‌نامه از 30 نفر متخصصان شهری به شناخت و تحلیل مسائل پرداخته شده و برای تجزیه‌وتحلیل داده‌های کیفی از نرم‌افزار MAXQDA استفاده شد. به این صورت که ابتدا نتایج حاصل از مطالعات اسنادی و سپس، نتایج حاصل از تحلیل مصاحبه‌های صورت‌گرفته به وسیلۀ نرم‌افزار (مکس‌کیو. دی. ای) ارائه شد. طبق مطالعات اسنادی و کتابخانه‌‌ای؛ مصاحبه‌های صورت‌گرفته در این زمینه شاخص‌های ما در 4 بعد و 34 مقوله برای آینده‌نگاری برنامه‌ریزی مسکن مناسب اقشار آسیب‌پذیر ناحیۀ منفصل شهری نایسر، استخراج شدند. در خاتمه نتایج حاصل از ترکیب عوامل کلیدی مسکن مناسب و پایدار در قالب خروجی نرم‌افزار مکس‌کیودی‌ای ارائه شده است. 
یافته‌ها
از بین 34 متغیر مورد نظر و اعمال‌شده در نرم‌افزار آینده‌پژوهی، مشاهده می‌شود که عوامل فضاهای جمعی مناسب، چشم‌اندازهای زیبا، فضاهای مناسب پذیرایی، نمای آراسته و ظاهر خوب، ارتباط با همسایگان، به عنوان متغیرهای تأثیرگذار؛ عوامل انطباق مطلوبیت ملک، تفکیک‌پذیری مناسب، طراحی متناسب با فضا، برخورداری از امکانات بهداشتی، وجود عرصه‌های میانی، انطباق با محدودۀ طرح، انطباق مطلوبیت ملک، انطباق پلان معماری و فضاهای داخلی، برخورداری از نقشه، حفظ حریم خصوصی، مشارکت در طراحی، نوع مالکیت مسکن، مشرف بودن، حاوی نماد و نشانه‌های فرهنگی، احساس آشناییت و تداعی‌کنندگی، ایجاد حس سکونت به عنوان متغیرهای مستقل، و عوامل ایجاد حس هویت، احساس تعلق به عنوان متغیر هدف؛ و عوامل حفظ شأن اجتماعی، عدم مشرف بودن، قابلیت تغییرپذیری، رعایت تعریض معابر به عنوان متغیرهای تأثیرپذیر و عوامل چیدمان مناسب فضا، نوع سازه و مصالح، احساس امنیت و بیمۀ ساختمان به عنوان متغیرهای تنظیمی شناخته شدند که در شکل 7 به نمایش گذاشته شده است.
نتیجه‌گیری
نتایج تحقیق نشان داد عوامل مختلف می‌توانند در شناسایی مسکن مناسب و مطلوب نقش داشته باشند؛ به عنوان نمونه از طریق نرم‌افزار MICMAC، عوامل فضاهای جمعی مناسب، چشم‌اندازهای زیبا، فضاهای مناسب پذیرایی، نمای آراسته و ظاهر خوب، ارتباط با همسایگان، به عنوان متغیرهای تأثیرگذار؛ عوامل انطباق مطلوبیت ملک، تفکیک‌پذیری مناسب، طراحی متناسب با خواست، برخورداری از امکانات بهداشتی، وجود عرصه‌های میانی، انطباق با محدودۀ طرح، انطباق مطلوبیت ملک، انطباق پلان معماری و فضاهای داخلی، برخورداری از نقشه، حفظ حریم خصوصی، مشارکت در طراحی، نوع مالکیت مسکن، مشرف بودن، حاوی نماد و نشانه‌های فرهنگی، احساس آشناییت و تداعی‌کنندگی، ایجاد حس سکونت به عنوان متغیرهای مستقل؛ عوامل ایجاد حس هویت، احساس تعلق به عنوان متغیر هدف؛ و عوامل حفظ شأن اجتماعی، ‌مشرف نبودن، قابلیت تغییرپذیری، رعایت تعریض معابر به عنوان متغیرهای تأثیرپذیر شناخته شدند. و در بین متغیرهای موجود بیشترین امتیاز نهایی با تأثیرگذاری مستقیم به‌ترتیب رتبۀ 1-9، به متغیرهای (احساس تعلق، ایجاد حس هویت، حفظ شأن اجتماعی، ‌مشرف نبودن، قابلیت تغییرپذیری، انطباق با محدودۀ طرح، احساس امنیت، چیدمان مناسب فضا، رعایت تعریض معابر و... به‌ترتیب با عدد، 56، 55، 53، 53، 52، 50، 49، 48، 47) و متغیرهای غیر مستقیم (ایجاد حس هویت، عدم مشرف بودن، حفظ شأن اجتماعی، قابلیت تغییرپذیری، انطباق با محدوده طرح، احساس امنیت، چیدمان مناسب فضا، انطباق مطلوبیت ملک، رعایت تعریض معابر، به‌ترتیب با عدد 116986، 112277، 111162، 110150، 102110، 100618، 99189، 98563 ) تعلق گرفت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Foresight of Housing Planning Suitable for Vulnerable Urban Strata (Case Study: Nayser, Sanandaj)

نویسندگان [English]

  • Saman Salavati 1
  • SeyedAli Alavi 2
  • Bahar Karimi 3
  • Khatereh Ramezanipour 4
1 Ph.D. candidate of Geography and Urban Planning, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Faculty of Geography and Urban Planning, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Master’s student in Geography and Urban Planning, Mohaghegh Ardabil University, Iran
4 Ph.D. candidate of Geography and Urban Planning, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Introduction 
Almost all the countries of the world are experiencing the phenomenon of “urbanization”. The development of urbanization and the emergence of metropolitan areas in third-world countries is very different from the development of urbanization in the West, which began after the industrial revolution. One of the most important differences in the disorderly and disorganized growth and the spread of an unbalanced and harmful phenomenon called marginalization has been on a large scale in third-world cities. In these countries, immigrants flock to immigrant neighborhoods that grow like mushrooms on the outskirts of cities and settle in what is called the “‏margin” or the “appendix of urban areas” [1]. In today’s industrial world, the phenomenon of marginalization and informal settlement around big cities in deprived urban areas is inevitable, and simultaneously with the expansion of this phenomenon, the issue of housing is always raised as a basic human need. This need has played an important role in the living conditions of humans since the beginning of human settlement until now. However, the rapid and increasing growth of urbanization after the Second World War in most countries of the world has led to numerous problems such as traffic, pollution, inadequate access to urban services and facilities, homelessness, and poor housing, the most important of which is the issue of housing. Having suitable, and dignified housing, brings comfort and leisure, and a sense of security to families [2]. Today, suitable housing and its related issues have been raised as a global issue and have become one of the acute issues of developing countries [3]. For this reason, the existence of low-income groups and their need for housing in many cities of third-world has caused the formation of settlements on the outskirts of cities that have the lowest level of quality, and this has made the issue of suitable housing visible, and attracted more attention. [4]. Nowadays, foresight plays a significant role in designing, and strategic policies at all levels, including urban policy-making. The importance of a forward-looking attitude is that it is possible to prevent the basic crises and super-challenges of a society by knowing the upcoming trends that are highly certain and getting prepared to face extensive changes with systematic planning [5].
Materials and methods
Considering the investigated components and the practical nature of this research, the method of this research is exploratory. After studying the theoretical foundations and practical examples, the key indicators of the suitable housing model have been extracted. In the field studies and surveys section, 30 urban experts were identified and analyzed with tools such as interviews and questionnaires. MAXQDA software was used for qualitative data analysis. In this way, first, the results of document studies and then the results of the analysis of the interviews conducted by this software (MaxQuda) will be presented. According to documentary and library studies, the field studies and interviews conducted in this field were extracted using 4-dimensional and 34-category MaxQdia software for the future planning of suitable housing for vulnerable urban strata in the separated urban area of Nayser, Sanandaj. In this research, the qualitative method of library-documentary studies was used to identify and extract the main components of suitable housing, and its purpose is to categorize the components and factors of suitable housing and its effects on urban dwellers. In this research, meta-composite method has been used to systematically review previous researches and projects in the field of housing. For this purpose, these factors have been identified using meta-combination method and then classified through descriptive analysis and pattern analysis by MAXQDA software. The statistical population in this research consists of scientific-research articles in reliable databases such as Google Researcher, using available online databases (Google Scholar, Science Direct, and Springer) in the field of housing.
Findings
Among the 34 variables considered and applied in the future research software, it can be seen that the factors of suitable collective spaces, beautiful views, suitable spaces for reception, well-decorated facade and good appearance, communication with neighbors, as influential variables; factors of suitability of the property, appropriate segregation, design appropriate to the space, availability of health facilities, existence of intermediate areas, compliance with the scope of the plan, suitability of the property, suitability of the architectural plan and interior spaces, availability of the map, privacy protection, participation in the design, the type of housing ownership, being overlooking, containing cultural symbols and signs, feeling of familiarity and association, creating a sense of residence as independent variables; factors of creating a sense of identity, a sense of belonging as a target variable; the factors of maintaining social dignity, lack of visibility, changeability, compliance with the widening of roads as influential variables, and the factors of proper layout of space, type of structure and materials, sense of security and building insurance were recognized as regulatory variables.
Conclusion
The results of the research showed that different factors can play a role in identifying suitable and desirable housing; for example, through the MICMAC software, the factors of suitable collective spaces, beautiful views, suitable reception spaces, well-decorated facade and good appearance, communication with neighbors, as influential variables; the factors of suitability of the property, suitable separation, design according to the desire, having health facilities, existence of intermediate areas, compliance with the scope of the plan, suitability of the property, suitability of the architectural plan and interior spaces, availability of the map, privacy protection, participation in the design , the type of housing ownership, being overlooking, containing cultural symbols and signs, feeling of familiarity and association, creating a sense of residence as independent variables; the factors of creating a sense of identity, a sense of belonging as a target variable; and the factors of maintaining social dignity, lack of visibility, changeability, compliance with road widening were recognized as influential variables. Moreover, among the available variables, the highest final score with direct impact, in the order of rank 1-9, is given to the variables of sense of belonging, creating a sense of identity, maintaining social dignity, lack of privacy, adaptability, compliance with the scope of the plan, sense of security, appropriate arrangement of space, and complying with the widening of the passages, respectively with the number 56, 55, 53, 53, 52, 50, 49, 48, 47; also, indirect variables of creating a sense of identity, not being overlooked, maintaining social dignity, changeability, compliance with the scope of the plan, sense of security, appropriate layout of the space, compliance with the utility of the property, and compliance with the widening of the roads, respectively, were awarded the number 116986, 112277, 111162, 110150, 102110, 100618, 99189, 98563.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Foresight
  • Housing
  • Informal Settlement
  • Sanandaj
[1] Mowat J. towards a new conceptualization of marginalization. European Educational Research Journal. 2015; vol. 14, 5, 454-476. https://doi.org/10.1177/1474904115589864
[2] Abolfazl M, Zainab Sh, Moghadam T H. An analysis on the spatial strategic planning of housing policies using the meta-SWAT model (Case study: Kermanshah city). Urban Studies Scientific Research Quarterly: 2016; No. 29. 10.34785/J011.2019.610 [in Persian] 
[3] Mohammadreza P. Housing Planning. Tehran, Semit, 2012. [in Persian]
[4] Afshin B, Safar, Q R. Evaluation of Mehr housing in terms of quality indicators of suitable housing (case example: Mehr housing 22 Bahman Shahr Zanjan). Geography and Regional Development Magazine. 2015; 14th year, number 8, spring and summer, serial number 26. [in Persian] 
[5] Morteza Q, Hojatullah M, Taha, R. Urban futurism as an approach to urban planning and policy-making (with emphasis on the experience of futurism in Tehran metropolis). Iran’s Futurism Quarterly. 2018; 4th year, 1st issue, 51-69. https://doi.org/10.30479/JFS.2021.15091.1268 [in Persian]
[6] Kayoumars I, Khani S, Kammali A. Comparative Analysis of Demographic Characteristics in Formal and Informal Settlements of Sanandaj. Motaleate Shahri. 2021; 10 (40), 105-118.https://doi.org/ 10.34785/J011.2022.210 [in Persian] 
[7] Salvati G, Razpour M. Evaluation of Mehr Baharan housing with the approach of sustainable urban development (Baharan Sanandaj). First National Conference on Geography, Urban Planning and Sustainable Development, Tehran, Sanat Air University. 2012; 25-36. [in Persian]
[8] Saberifar, R, Jangi, H. Examining the indicators of the suitable housing pattern from the perspective of the residents of the marginal groups of Mashhad city. Applied Research of Geographical Sciences. 2016; No. 46, 139-157.  https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1313061[in Persian]
[9] Rostaie Sh, Sherizadeh A. Compilation of housing planning scenarios for urban vulnerable groups with a foresight approach (case study: Tabriz metropolis). Zagros Perspective Geography and Urban Planning Quarterly. 2018; Volume 12, Number 44, 7-38. DOI:  10.22059/JURBANGEO.2020.293363.1201 [in Persian]
[10] Kearney A R. Residential development patterns and neighborhood satisfaction: impacts of density and nearby nature. Environment and Behavior. 2006; 38(1):112–139. https://psycnet.apa.org/doi/10.1177/0013916505277607
[11] Deni S, Karsono B. Dialectical Analysis: Housing Policy for Low-Income People in Indonesia. Economics, Political Science, Medicine. 2015 https://www.researchgate.net/publication/332553562
[12] Mishra M. Housing needs fulfilment for low-income group. International Journal on Livable Space. 2019; 4(2):40-47. https://dx.doi.org/10.25105/livas.v4i2.5630
[13] Makiva M, Gregory D. Analysing Impediments to the Effective Distribution of Low-income Housing in South Africa: The Case of the Delft Symphony Community in Cape Town. African Journal of Governance and Development. 2022; Volume 11, Issue 2, 1-21. http://dx.doi.org/10.25105/livas.v4i2.5630
[14] Karn L P, Park J. Affordable housing for low-income households through floor area ratio incentive: the case of Manohara settlement in Kathmandu, Nepal. International Journal of Urban Sustainable Development. 2022; 14(1):304-318. https://doi.org/10.1080/19463138.2022.2103823
[15] Ulack R. The role of urban squatter settlement, annals of the association of American geographers. 2014; vol. 68, no. 4, 535-550. https://doi.org/10.1080/19463138.2022.2103823
[16] Al-Hathloul S A, Salmenkaita J P, Salo A. Emergent Foresight Processes: Industrial Activities in Wireless Communications. Technological Foresighting and Social Change. 2004; 71(9), 897-912. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2003.09.001
[17] UN-Habitat. Sustainable housing for sustainable cities: A policy framework for developing countries. 2012. https://ssrn.com/abstract=2194204
[18] Giannetti B, Demétrio J C, Agostinho F, Almeida C. M, Liu, G. Towards more sustainable social housing projects: Recognizing the importance of using local resources. 2018. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2017.10.033
[19] Hannula E L. Going Green: a handbook of sustainable housing practices in developing countries, UN-HABITAT. 2012. DOI: 10.1088/1755-1315/794/1/012155
[20] Anderson R, Mikuliç B, Vermeylen G, Lyly-Yrjanainen M, Zigante V. Second European Quality of Life Survey Overview, Office for Official Publications in the European Communities. 2009. DOI:10.1007/978-94-007-0753-5_939
[21] Ahn M, Lee S J. Housing satisfaction of older (55+) single-person householders in US rural communities, Journal of Applied Gerontology. 2016; 35 (8), 878-911. https://doi.org/10.1177/0733464815577142
[22] Haji H M, Shahabian P. Investigating the Residential Satisfaction Rate for “Soheil” Neighborhoodof Tehran, Armanshahr Architecture & Urban Development, 2015; Volume7, Issue 13, 259-273. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1516815 [in Persian]
[23] Bredenoord J. Sustainable Building Materials for Lowcost Housing and the Challenges Facing their Technological Developments: Examples and Lessons Regarding Bamboo, Earth-Block Technologies, Building Blocks of Recycled Materials, and Improved Concrete Panels, J Archit Eng Tech. 2017; 6, p.187-193. DOI:10.4172/2168-9717.1000187
[24] Schultz N Ch. Architecture: Meaning and Place, translated by Vida Norouz Barazjani, Parham Publications. 2000. https://doi.org/10.2307/990596
[25] Heidegger C. The house as a symbol of oneself, from the book Philosophical and Psychological Foundations of Space Perception, translated by Arash Arbab Jolfaei, Khak Publishing House, Isfahan. 1987. https://doi.org/10.1093/pq/pqv113
[26] Rapaport A. Farhang, Architecture and Designer, translator, Barzegar, Maria and Yusuf Niapasha, Majid, Evaluation of quantitative and qualitative indicators of housing in the historical context of the city using the Capeland model, Zagros Perspective Geography and Urban Planning Quarterly. 2016; 9th Volume, Number 31. https://zagros.borujerd.iau.ir/article_537697_2b1866d3df30f0b13986f834acbc4bd3.pdf
[27] Alexander Ch. Architecture and the Secret of Immortality, the Timeless Way of Building, translated by Mehrdad Ghayoumi Bidhandi, Shahid Beheshti University Press. Tehran. 2000.
[28] Martin B R. Foresight in science and technology. Technology analysis & strategic management. 1995; 7(2). https://doi.org/10.1016/j.techfore.2010.06.009
[29] Loveridge D. Foresight, the art and science of anticipating the future. New york, published by Routledge. 2009. https://doi.org/10.4324/9780203894156
[30] UNIDO. Technology Foresight Manual: Organization and Methods. Volume2. Vienna: United Nations Industrial Development Organization. 2009. 
[31] Hakimi H, Eskoi A. Measuring the indicators of urban life in informal settlements (case study: Selab Ghoshkhana, Tabriz). Geographical Researches of Urban Planning. 2022; Volume 9, Number 1, Spring 1400, 143-163. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2021.309948.1363 [in Persian]
[32] Assayed N. Informal Housing in a Comparative Perspective: One Squatting Culture and Development in a Latin American & A Middle Eastern Context. Review of Urban & Regional Development Studies. 1992; 5, 4-15. https://doi.org/10.1111/j.1467-940X.1993.tb00120.x
[33] Sheikhi M. The process of formation and transformation of settlements car around Tehran Study of Islam Shahr, Nasim Shahr and Golestan, Haft shahr Journal, No 8, the Department of Housing and Urban Development. 2002; 51-36. [in Persian] 
[34] Iran Statistical Studies Center.2015; Census.https://www.amar.org.ir [in Persian] 
[35] Fani Z, Kazemi L. Future research and scenario planning for neighborhood development planning based on system analysis with the study of Sangalaj neighborhood of Tehran, Quarterly Journal of Strategic Public Policy Studies. 2015; No. 21, 15-29. [in Persian]
[36] Godet M. Creating futures: Scenario planning as a strategic management tool. France: Economica Publish. 2006. https://lib.ugent.be/catalog/rug01:001249048