مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 09 14 Estimating the Effects of Economic Factors on Housing Prices in Selected Major Industrial Cities برازش آثار عوامل اقتصادی مؤثر بر قیمت مسکن در شهرهای بزرگ صنعتی منتخب 6 15 228199 10.22034/uep.2025.539881.1686 FA ویدا ورهرامی دانشیار، دانشکدۀ اقتصاد و علوم سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0002-1869-8852 Journal Article 2025 08 08 Introduction <br />Examining housing prices, especially in recent years in metropolitan areas, has become an essential concern for managers and urban planners. The housing situation in large industrial cities has always been one of the most critical and complex social and economic issues. Due to their concentration of industrial, commercial, and service activities, these cities attract a large population from across the country and even from other countries. This, in turn, significantly increases the demand for housing in these cities and creates multiple challenges concerning supply shortages and increased demand.<br />This study aims to examine the status of housing prices in the major industrial cities of Tehran, Isfahan, Tabriz, and Ahvaz during the years 2002-2023. Due to the influx of migrants from neighboring cities for work, these cities often face a shortage of housing, ultimately leading to an increase in housing prices. Therefore, identifying the factors affecting housing prices in these cities is of great importance. The novelty of the present study lies in the fact that the major industrial cities of Tehran, Tabriz, Isfahan, and Ahvaz have been analyzed, and the variables used in this study include the number of building permits, the cost per square meter of land, per capita income, the population of each city, construction costs, and the mortgage interest rate for the aforementioned cities and for the years 2002-2023.<br />The necessity of the present study stems from the perspective that in large industrial cities, due to the increase in housing prices, many individuals resort to the outskirts of cities and informal settlements. These settlements do not have adequate amenities and infrastructure, leading to multiple social and health problems.<br />Materials and Methods<br />This research examines the effects of various factors on housing prices in the major industrial cities of Tehran, Isfahan, Tabriz, and Ahvaz during the years 2002-2023 using a panel data model. Industrial cities are experiencing a high population growth due to job and welfare opportunities, increasing the housing demand. On the other hand, many large industrial cities face land constraints, which significantly affect housing prices in these cities. The variables considered in this study include the average price per square meter of housing, per capita income, the number of building permits issued, housing construction costs, mortgage interest rates, price per square meter of land, and the population of each city.<br />Therefore, the factors affecting housing prices are generally determined by the supply and demand for housing. In fact, the factors that influence housing prices directly affect the supply and demand for housing, and as these change, housing prices also change. In this study, the demand for housing refers to its consumer demand, and the factors affecting consumer housing demand have been included in the urban section of the model. Housing price is the most critical factor in determining housing demand. After price, the population size significantly affects housing demand. If the population increases, the demand for housing also increases. The third variable is the annual per capita income, which directly impacts the level of housing demand. The interest rate on five-year loans is the following variable that can significantly impact housing demand.<br />Findings<br />The results of this research, using the panel data method, indicate that per capita income, construction costs, and land costs significantly impact housing prices in the mentioned cities. According to the model fitting results, housing prices decrease as the number of building permits issued by municipalities increases. On the other hand, as construction costs increase, housing prices also rise. The population factor has positively affected housing prices due to the increasing urban population trend and the influx of migrants coming to large cities for work in recent years. Among the factors studied, the most significant impact on housing prices is attributed to per capita income, and the second factor is the price per square meter of land in major industrial cities.<br />Considering the high per capita income coefficient, the impact of this variable on housing prices is significant and positive, such that with an increase of one unit in per capita income, housing prices increase by 1.09 units in the aforementioned industrial cities. These results align with reality since they pertain to the estimation of the model in large industrial cities, where a large portion of people’s income is spent on housing. The interest rate of home loans (RA) has become meaningless, meaning that in the cities examined, the loan interest rate does not affect housing prices. The price of land (LPI) has a positive effect on housing prices in these cities, which seems logical.<br />Conclusion<br />In the present research, a panel data method was used to examine the factors influencing housing prices in the major industrial cities of Tehran, Isfahan, Tabriz, and Ahvaz during the years 2002-2023. Initially, the reliability of the variables was assessed, confirming that all variables were reliable. Then, using the LM test, it was determined that a panel data approach could be employed for the analysis, and the results of the Hausman test indicated that the model was of a random type. According to the results obtained from model fitting using the panel data method, an increase in the number of building permits issued by municipalities leads to a decrease in housing prices. On the other hand, as construction costs increase, housing prices also rise. The population factor has a positive impact on housing prices, which can be attributed to the rise in city populations due to the influx of migrants seeking work in large cities during these years.<br />Among the factors examined, the most significant influence on housing prices relates to per capita income, and the second factor is the price of land per square meter in large industrial cities. This is because housing is considered one of the essential goods in large cities, and people allocate a substantial portion of their income to this crucial commodity. Therefore, changes in income have a great impact on the demand for housing and the changes in its price in the urban sector. On the other hand, due to the scarcity of land in large industrial cities, the price of land per square meter is an influential factor on the price of housing per square meter. مقدمه<br />بررسی وضعیت قیمت مسکن، به‌ویژه در سال‌های اخیر در کلان‌شهرها، به دغدغه‌ای مهم برای مدیران و برنامه‌ریزان شهری تبدیل شده است. وضعیت مسکن در شهرهای بزرگ صنعتی، همواره از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین مسائل اجتماعی و اقتصادی بوده است. وضعیت مسکن در شهرهای بزرگ صنعتی، همواره یکی از مسائل مهم اجتماعی و اقتصادی بوده است. این شهرها به دلیل تمرکز فعالیت‌های صنعتی، تجاری و خدماتی، محل جذب جمعیت زیادی از سراسر کشور و حتی کشورهای دیگر هستند. همین امر، تقاضا برای مسکن را در این شهرها به‌شدت افزایش می‌دهد و چالش‌های متعددی را به لحاظ کمبود عرضه و افزایش تقاضا به وجود می‌آورد. هدف از نوشتار این پژوهش، بررسی وضعیت قیمت مسکن در شهرهای بزرگ صنعتی تهران، اصفهان، تبریز و اهواز طی سال‌های 1381 ـ 1402 است، به علت ورود مهاجران از شهرهای مجاور برای کار، معمولاً این شهرها با کمبود مسکن و در نهایت افزایش قیمت مسکن مواجه می‌شوند. لذا شناسایی عوامل مؤثر بر قیمت مسکن در این شهرها بسیار حائز اهمیت است. نوآوری مطالعۀ حاضر از این منظر است که شهرهای بزرگ صنعتی تهران، تبریز، اصفهان و اهواز مورد بررسی قرار گرفته و متغیرهای به‌کار‌گرفته‌شده در این مطالعه شامل تعداد پروانه‌های ساختمانی، هزینۀ هر مترمربع زمین، درآمد سرانه، جمعیت هر شهر، هزینۀ ساخت‌وساز و نرخ بهرۀ وام مسکن برای شهرهای یادشده و برای سال‌های 1381 تا 1402 است. ضرورت مطالعۀ حاضر از این منظر است که در شهرهای بزرگ صنعتی، به علت افزایش قیمت مسکن، بسیاری از افراد، به حاشیه‌های شهرها و سکونت‌گاه‌های غیررسمی پناه می‌برند. این سکونت‌گاه‌ها، از امکانات رفاهی و زیربنایی مناسب برخوردار نیستند و مشکلات اجتماعی و بهداشتی متعددی را به وجود می‌آورند.<br />مواد و روش‌ها<br />در این پژوهش با استفاده از الگوی داده‌های تابلویی به بررسی آثار عوامل مؤثر بر قیمت مسکن در شهرهای بزرگ صنعتی تهران، اصفهان، تبریز و اهواز طی سال‌های 1381 ـ 1402پرداخته می‌شود. شهرهای صنعتی به دلیل فرصت‌های شغلی و رفاهی، شاهد رشد جمعیت بالایی هستند که این رشد، تقاضا برای مسکن را افزایش می‌دهد. از سویی در بسیاری از شهرهای بزرگ صنعتی، محدودیت زمین وجود دارد، که این عوامل بر قیمت مسکن در این شهرها بسیار مؤثر است. متغیرهای مورد بررسی در این پژوهش مشتمل بر متوسط قیمت هرمترمربع مسکن، درآمد سرانه، تعداد پروانه‌های ساختمانی صادر‌شده، هزینۀ ساخت‌و‌ساز مسکن، نرخ بهرۀ وام مسکن، قیمت هر مترمربع زمین و جمعیت هر شهر است. <br />لذا به طور کلی عوامل مؤثر بر قیمت مسکن با توجه به میزان عرضه و تقاضای مسکن تعیین می‌شود. درواقع، عواملی که بر قیمت مسکن تأثیر می‌گذارند، به طور مستقیم بر عرضه و تقاضای مسکن تأثیر دارند و بر اثر تغییرات آن‌ها قیمت مسکن نیز تغییر می‌کند. درخور یادآوری است که در این مطالعه منظور از تقاضای مسکن، تقاضای مصرفی آن است و عوامل مؤثر بر تقاضای مصرفی مسکن در بخش شهری وارد مدل شده است. در تعیین تقاضای مسکن، قیمت مسکن مهم‌ترین فاکتور است. بعد از قیمت، میزان جمعیت تأثیر زیادی بر تقاضای مسکن می‌گذارد. چنانچه جمعیت افزایش یابد، تقاضای مسکن افزایش می‌یابد. سومین متغیر، درآمد سرانۀ سالانه است که تأثیر مستقیمی بر میزان تقاضای مسکن می‌گذارد. نرخ بهرۀ وام‌های پنج‌سالۀ متغیر بعدی است که می‌تواند بر میزان تقاضای مسکن تأثیر قابل توجهی داشته باشد.<br />یافته‌ها<br />نتایج حاصل از این پژوهش با استفاده از روش داده‌های تابلویی بیانگر آن است که درآمد سرانه و متغیرهای هزینۀ ساخت‌وساز و هزینۀ زمین تأثیر معنادار و بالایی بر قیمت مسکن در شهرهای یادشده دارد. براساس نتایج به‌دست‌آمده از برازش مدل، هر چه تعداد پروانه‌های صادر‌شده برای ساخت‌وساز از سوی شهرداری‌ها افزایش یابد، قیمت مسکن کاهش می‌یابد. از طرف دیگر، هر چه هزینه‌های ساختمانی افزایش یابد، قیمت مسکن نیز افزایش می‌یابد. عامل جمعیت تأثیر مثبتی بر قیمت مسکن دارد که علت این موضوع روند افزایش جمعیت شهرها به علت ورود مهاجران برای کار به شهرهای بزرگ، در این سال‌ها بوده است. از میان عوامل مورد بررسی بیشترین تأثیر بر قیمت مسکن مربوط به درآمد سرانه و عامل دوم قیمت هر مترمربع زمین در شهرهای بزرگ صنعتی است.<br />با توجه به بزرگ بودن ضریب درآمد سرانه، تأثیر این متغیر بر قیمت مسکن زیاد و مثبت است، به طوری که با یک واحد افزایش در درآمد سرانه، قیمت مسکن 1/09 واحد در شهرهای صنعتی یادشده افزایش می‌یابد. این نتایج از آنجا که مربوط به برآورد مدل در شهرهای بزرگ صنعتی است با واقعیت مطابقت دارد، زیرا در شهرهای بزرگ بخش اعظمی از درآمد مردم صرف تأمین مسکن می‌شود. نرخ بهرۀ وام مسکن (RA) بی‌معنا شده است؛ به این معنا که در شهرهای مورد بررسی، نرخ بهرۀ وام بر قیمت مسکن تأثیری نمی‌گذارد. قیمت زمین (LPI) اثر مثبت بر قیمت مسکن در شهرهای یادشده دارد که منطقی به نظر می‌رسد.<br />نتیجه‌گیری<br />در پژوهش حاضر با استفاده از روش داده‌های تابلویی به بررسی عوامل تأثیرگذار بر قیمت مسکن در شهرهای بزرگ صنعتی تهران، اصفهان، تبریز و اهواز طی سال‌های 1381-1402 پرداخته شده است. ابتدا بررسی پایایی متغیرها انجام شد که همۀ متغیرها پایا بودند، بعد با استفاده از آزمون F لیمر مشخص شد که می‌توان از روش داده‌های تابلویی برای برازش استفاده کرد، نتایج حاصل از آزمون هاسمن نیز نشان داد مدل از نوع تصادفی است. براساس نتایج به‌دست‌آمده از برازش مدل با روش داده‌های تابلویی، هر چه تعداد پروانه‌های صادر‌شده برای ساخت‌وساز از سوی شهرداری‌ها افزایش یابد، قیمت مسکن کاهش می‌یابد. از طرف دیگر، هر چه هزینه‌های ساختمانی افزایش یابد، قیمت مسکن نیز افزایش می‌یابد. عامل جمعیت تأثیر مثبتی بر قیمت مسکن دارد که علت این موضوع روند افزایش جمعیت شهرها به علت ورود مهاجران برای کار به شهرهای بزرگ، در این سال‌ها بوده است. از میان عوامل مورد بررسی، بیشترین تأثیر بر قیمت مسکن مربوط به درآمد سرانه و عامل دوم قیمت هرمترمربع زمین در شهرهای بزرگ صنعتی است، زیرا آنجا که مسکن جزء کالاهای اساسی در شهرهای بزرگ است و مردم بخش اعظمی از درآمد خود را به این کالای اساسی اختصاص می‌دهند، لذا تغییر درآمد تأثیر بسیار زیادی بر تقاضای بخش مسکن و تغییر قیمت آن در بخش شهری می‌گذارد. از سویی، به علت بحث کمیابی زمین در شهرهای بزرگ صنعتی، قیمت هر مترمربع زمین عامل مؤثری بر قیمت هرمترمربع مسکن است. https://www.juep.net/article_228199_6bceb1a9d6b8d5306383ec81996c1849.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 09 18 Analyzing the Economic Impacts of Autonomous Vehicle Technology on Cities: A Systematic Literature Review with an Emphasis on Employment تحلیل اثرات اقتصادی فناوری خودروهای خودران بر شهر: مرور نظام‌مند ادبیات با تأکید بر مبحث اشتغال 16 40 228137 10.22034/uep.2025.536880.1678 FA سارا امیری پژوهشگر دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0000-0002-3435-2907 صابر محمدپور دانشیار گروه شهرسازی‌، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0000-0002-5496-2542 علی سلطانی استاد گروه شهرسازی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران Journal Article 2025 07 27 Introduction <br />Technological advancements in recent decades, particularly the emergence and development of Autonomous Vehicles (AVs), have fundamentally transformed the structure of urban transportation systems and, beyond that, the patterns of lifestyle and the economic dynamics of modern societies. At the intersection of advanced engineering, artificial intelligence, urban planning, and public policymaking, AVs leverage machine learning algorithms, sensor networks, and intelligent decision-making systems to redefine mobility within cities. AVs are expected to play a critical role in achieving sustainable urban transportation by improving traffic safety, reducing road accidents, optimizing traffic flow management, minimizing time lost in congestion, and decreasing pollutant emissions. However, beyond these technical achievements, the economic implications of AVs are broad, multifaceted, and often unpredictable, with significant effects on labor markets, the value of travel time, urban settlement patterns, vehicle ownership models, and large-scale infrastructure investments.<br />Although the positive role of innovative technologies in driving economic growth is undeniable, accurately assessing the economic impacts of AVs, especially on an urban scale, remains a significant challenge for researchers and policymakers. AVs’ increasing affordability and reliability are expected to trigger substantial transformations across multiple industries, including automotive manufacturing, public transportation, urban services, real estate, energy, tourism, advertising, and digital media. Furthermore, a systematic review of the literature highlights a considerable research gap regarding AVs’ economic and social consequences, particularly within the context of future smart cities. To address this gap, the present study adopts a systematic literature review approach combined with Grounded Theory to investigate and conceptualize the economic impacts of AVs. This analytical framework provides a comprehensive, evidence-based understanding of the challenges and opportunities posed by the widespread adoption of AVs. It serves as a foundation for designing data-driven smart urban policies.<br />Materials and Methods<br />This study employs a qualitative research approach grounded in a systematic literature review combined with Grounded Theory to provide an in-depth and evidence-based analysis of the economic impacts of AVs in urban contexts. The five-step framework proposed by Wolfswinkel et al. (2013) guided the research process, which consisted of defining the research scope, conducting a comprehensive search, screening relevant studies, extracting key data, and developing a conceptual framework. Data was collected using well-established scientific databases, including ScienceDirect, Google Scholar, Web of Science, and Scopus. The search strategy incorporated a combination of keywords related to the economic impacts of AVs, employment, travel-time productivity, and the value of travel time. In the initial phase, 231 articles were identified. After removing duplicates and irrelevant studies, 78 high-quality articles met the inclusion criteria and were selected for detailed analysis. The extracted data were analyzed using MaxQDA software and underwent a three-stage coding process:<br />• Open coding: Identification of 412 initial codes.<br />• Axial coding: Organization of codes into 19 intermediate categories.<br />• Selective coding: Integration of categories into three core themes: employment, travel-time productivity, and value of travel time (VTT).<br />To enhance the validity and reliability of the analysis, two verification procedures were implemented:<br />1. Peer review of findings by an independent researcher.<br />2. Cross-checking of coding between two analysts to minimize bias and ensure consistency.<br />This rigorous methodological approach enabled the development of a comprehensive conceptual framework to inform future urban economic policies related to AV adoption.<br />Findings<br />The systematic analysis reveals that the economic impacts of AVs are multidimensional, complex, and sometimes contradictory. The findings are categorized into three main themes:<br />1. Travel-Time Productivity<br />The introduction of AVs fundamentally changes how individuals use travel time. By eliminating the need for active driving, AVs allow travelers to convert travel time from a cost into an opportunity, directly enhancing personal and collective productivity.<br />• Enhanced personal efficiency: Passengers can hold virtual meetings, respond to emails, work on projects, or perform data analysis during travel, significantly improving productivity, especially for commuters.<br />• Better use of travel time for leisure and rest: AVs enable passengers to engage in reading, online learning, entertainment, or short naps, which improves mental health and overall travel satisfaction.<br />• Traffic optimization: Through advanced algorithms, AVs improve traffic flow, reduce congestion, and lower average travel delays.<br />• Smart interior design: Evolving AV interiors into mobile workstations, rest zones, and multimedia entertainment hubs further enhances productivity potential.<br />However, several challenges remain:<br />• Certain jobs are incompatible with in-vehicle environments.<br />• Motion sickness affects some users, reducing productivity gains.<br />• Concerns regarding safety, trust, and reliability may limit widespread adoption.<br />2. Value of Travel Time (VTT)<br />The introduction of AVs redefines the economic value of travel time. Traditionally, travel time was perceived as a cost, but AVs transform it into an opportunity for performing valuable tasks.<br />• Decreased VTT in personal AVs: Personal AVs enable relaxation, work, and entertainment, leading to a significant reduction in perceived travel costs.<br />• Higher VTT in shared AVs: In contrast, shared AVs often have limitations regarding privacy, comfort, and customization, resulting in a smaller reduction or even an increase in VTT.<br />• Spatial differences: Suburban travelers benefit more from VTT reductions due to longer commuting times, while urban users experience comparatively lower gains.<br />• Impact of vehicle design and trip purpose: Work-friendly designs and integrated multimedia systems substantially affect how travelers perceive the value of time, especially during business-related trips.<br />3. Employment and Labor Market Transformations<br />One of the most profound economic impacts of AVs involves structural shifts in the labor market, encompassing both job displacement and the creation of new employment opportunities.<br />a) Threats:<br />• Job losses among taxi, bus, truck, and delivery drivers.<br />• Decline in employment within roadside services, fuel stations, and traditional vehicle repair shops.<br />• Reduced income for professionals involved in traffic law enforcement and accident-related legal services.<br />b) Opportunities:<br />• Growth of high-demand jobs in artificial intelligence, software engineering, big data analytics, and cybersecurity.<br />• Expansion of digital services within AVs, including interactive entertainment and personalized advertising.<br />• Increased demand for AV systems engineers, data scientists, and infrastructure specialists.<br />• Industry forecasts predict the creation of over 100,000 new jobs globally within the next decade.<br />c) Sectoral Impacts:<br />• Digital media and entertainment: Rising consumption of streaming services and personalized content during travel.<br />• Targeted advertising: New avenues for personalized, data-driven marketing inside AVs.<br />• Energy sector: Reduced fossil fuel dependency and accelerated investments in renewable energy.<br />• Real estate and urban development: Freed-up parking spaces reshape land-use planning and property values.<br />• Tourism and hospitality: Shorter travel times enhance accessibility and enable innovative travel experiences.<br />• Automotive manufacturing and after-sales services: A shift toward software-centric vehicle design, specialized maintenance, and reduced accident-related repairs.<br />These employment transformations highlight significant opportunities and policy challenges, requiring governments and industries to focus on workforce reskilling and future-proof job strategies.<br />Conclusion<br />AVs are poised to reshape urban economies significantly. Their capacity to improve travel-time productivity, alter VTT, and restructure labor markets presents economic opportunities and social challenges. While AVs promise efficiency gains, reduced accident costs, and new business models, they risk job displacement and industry disruptions. Policymakers must proactively prepare by:<br />• Investing in workforce retraining programs.<br />• Supporting emerging AV-related industries.<br />• Redesigning cost–benefit frameworks to incorporate changing VTT.<br />• Updating urban infrastructure and legal frameworks for AV integration.<br />Effective adaptation will determine whether AVs’ economic potential is maximized while minimizing adverse impacts. This research offers a conceptual foundation for further studies and practical guidance for shaping urban policy in the era of intelligent transportation. مقدمه<br />پیشرفت‌های فناورانه در دهه‌های اخیر، به‌ویژه ظهور و توسعۀ خودروهای خودران (Autonomous Vehicles – Avs)، موجب دگرگونی بنیادین در ساختار سیستم‌های حمل‌ونقل شهری و فراتر از آن، در شیوه‌های زندگی و الگوهای اقتصادی جوامع شده است. این فناوری که در تقاطع مهندسی پیشرفته، هوش مصنوعی، برنامه‌ریزی شهری و سیاست‌گذاری عمومی قرار دارد، با استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین، شبکه‌های حسگری و سیستم‌های تصمیم‌گیری هوشمند، قادر است شیوۀ جابه‌جایی در شهرها را به ‌طور کامل بازتعریف کند. انتظار می‌رود خودروهای خودران در آینده‌ای نزدیک با بهبود ایمنی ترافیکی، کاهش تصادفات رانندگی، بهینه‌سازی مدیریت جریان سفر، کاهش زمان اتلاف‌شده در ترافیک و کاهش انتشار آلاینده‌ها، نقشی تعیین‌کننده در دستیابی به حمل‌ونقل پایدار ایفا کنند. با این‌حال، فراتر از این دستاوردهای فنی، پیامدهای اقتصادی این فناوری بسیار گسترده، چندبعدی و در بسیاری موارد، پیچیده و پیش‌بینی‌ناپذیر است؛ پیامدهایی که مستقیم بر بازار کار، ارزش زمان سفر، الگوهای سکونت شهری، مدل‌های مالکیت خودرو و سرمایه‌گذاری‌های کلان در زیرساخت‌ها اثر می‌گذارند.<br />با وجود اینکه نقش مثبت فناوری‌های نوین در رشد اقتصادی انکارناپذیر است، برآورد دقیق میزان اثرگذاری AVs بر اقتصاد، به‌ویژه در مقیاس شهری، همچنان یک چالش علمی و سیاستی محسوب می‌شود. نفوذ روزافزون این فناوری و حرکت آن به سمت ‌به‌صرفه و قابل‌اعتماد شدن، زمینه‌ساز تغییرات عمیق در صنایع متعدد از جمله خودروسازی، حمل‌ونقل عمومی، خدمات شهری، املاک و مستغلات، انرژی، گردشگری، تبلیغات و رسانه‌های دیجیتال خواهد بود. از سوی دیگر، مرور ادبیات موجود نشان می‌دهد علی‌رغم افزایش تحقیقات فنی پیرامون خودروهای خودران، همچنان خلأ پژوهشی قابل ‌توجهی در حوزۀ تحلیل پیامدهای اقتصادی و اجتماعی AVs، به‌ویژه در بستر شهرهای هوشمند آینده وجود دارد. در پاسخ به این نیاز، پژوهش حاضر با اتخاذ رویکرد مرور نظام‌مند ادبیات و بهره‌گیری از نظریۀ داده‌بنیاد، به بررسی و تبیین اثرات اقتصادی Avs می‌پردازد. این رویکرد تحلیلی می‌تواند تصویری جامع و مبتنی بر شواهد علمی از چالش‌ها و فرصت‌های اقتصادی ناشی از نفوذ AVs ارائه دهد و مبنایی برای تدوین سیاست‌های شهری هوشمند فراهم آورد.<br />مواد و روش‌ها<br />این مطالعه با رویکرد کیفی و بر اساس مرور نظام‌مند ادبیات و نظریۀ داده‌بنیاد انجام شده است تا تصویری دقیق و مبتنی بر شواهد از پیامدهای اقتصادی خودروهای خودران در بستر شهری ارائه دهد. چارچوب پنج‌مرحله‌ای ولفسوینکل و همکاران (2013) برای اجرای فرایند پژوهش انتخاب شد که شامل تعیین دامنۀ مطالعه، جست‌وجوی جامع منابع، غربالگری مقالات، استخراج داده‌ها و توسعۀ چارچوب مفهومی است. برای جمع‌آوری اطلاعات، پایگاه‌های علمی معتبر بین‌المللی شامل ScienceDirect‏، Google Scholar‏، Web of Science و Scopus مورد استفاده قرار گرفت. جست‌وجو با بهره‌گیری از کلیدواژه‌های ترکیبی مرتبط با پیامدهای اقتصادی AVs انجام شد. در گام نخست، تعداد ۲۳۱ مقاله شناسایی شد که پس از حذف مقالات تکراری و غیرمرتبط، ۷۸ مقالۀ نهایی بر اساس معیارهای شمول و کیفیت علمی برای تحلیل انتخاب شد.<br />تحلیل داده‌های استخراج‌شده با استفاده از نرم‌افزار  MaxQDA و بر مبنای سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. در مرحلۀ نخست، ۴۱۲ کد اولیه از مقالات به ‌دست آمد و سپس، در مرحلۀ کدگذاری محوری، این کدها در قالب ۱۹ مفهوم میانی سازماندهی شدند. در نهایت، مفاهیم شناسایی‌شده به سه مقولۀ اصلی شامل اشتغال، بهره‌وری زمان سفر و ارزش زمان سفر کاهش یافتند. برای اطمینان از اعتبار و پایایی تحلیل‌ها، دو اقدام کلیدی انجام شد: نخست، بازبینی نتایج توسط یک همتای علمی مستقل و دوم، مقایسۀ کدگذاری‌ها توسط دو تحلیلگر مختلف برای کاهش سوگیری و افزایش دقت. این رویکرد موجب شد که چارچوبی مفهومی و مبتنی بر شواهد توسعه یابد که می‌تواند مبنای سیاست‌گذاری شهری و مطالعات آینده در حوزۀ اثرات اقتصادی خودروهای خودران قرار گیرد.<br />یافته‌ها<br />تحلیل مقالات نشان می‌دهد اثرات اقتصادی فناوری خودروهای خودران چندوجهی، پیچیده و در بسیاری از موارد متناقض است. یافته‌ها در سه مقولۀ اصلی زیر سازمان‌دهی شده‌اند:<br />۱. بهره‌وری زمان سفر<br />ورود خودروهای خودران موجب تحول بنیادین در نحوۀ استفاده از زمان سفر می‌شود. حذف نیاز به رانندگی فعال باعث می‌شود که مسافران بتوانند زمان در مسیر بودن را به یک فرصت ارزشمند برای انجام فعالیت‌های شخصی و حرفه‌ای تبدیل کنند. این تغییر در ماهیت زمان سفر، تأثیر مستقیمی بر بهره‌وری فردی و جمعی دارد.<br />• افزایش کارایی فردی: در خودروهای خودران، امکان برگزاری جلسات آنلاین، پاسخ به ایمیل‌ها، انجام تحلیل‌های شغلی و حتی انجام پروژه‌های تیمی فراهم می‌شود. این موضوع برای کارکنانی که زمان زیادی را در رفت‌وآمد سپری می‌کنند، به ‌طور قابل ‌توجهی بهره‌وری را افزایش می‌دهد.<br />• استفادۀ بهینه برای استراحت و سرگرمی: مسافران می‌توانند از این زمان برای مطالعه، یادگیری آنلاین، تماشای فیلم، گوش دادن به پادکست یا حتی خواب کوتاه‌مدت استفاده کنند. این تغییر، سلامت روان و رضایت از سفر را بهبود می‌بخشد.<br />• بهبود کیفیت ترافیک شهری: خودروهای خودران با استفاده از الگوریتم‌های هوشمند برای مدیریت سرعت و فاصلۀ بین خودروها، می‌توانند جریان ترافیک را روان‌تر کنند و زمان تأخیر سفرها را کاهش دهند.<br />• طراحی داخلی هوشمند: فضای داخل خودروها به سمت دفاتر کار متحرک، فضاهای استراحتی مجهز و امکانات سرگرمی چندرسانه‌ای حرکت می‌کند، که به افزایش رضایت و بهره‌وری مسافران کمک می‌کند.<br />با این‌حال، برخی چالش‌ها و محدودیت‌ها همچنان پابرجاست:<br />• ناسازگاری برخی مشاغل با شرایط محیطی داخل خودرو<br />• بروز بیماری حرکت در بخشی از کاربران<br />• نگرانی‌های مربوط به اعتمادپذیری و امنیت AVs که می‌تواند مانع استفادۀ کامل از ظرفیت این فناوری شود.<br />در مجموع، ارتقای بهره‌وری زمان سفر نه‌تنها باعث افزایش کیفیت زندگی شهروندان می‌شود، بلکه در سطح کلان می‌تواند به افزایش بهره‌وری اقتصادی ملی و بهبود رقابت‌پذیری شهری کمک کند.<br />‌۲. ارزش زمان سفر <br />ورود خودروهای خودران موجب بازتعریف ارزش اقتصادی زمان سفر شده است. در سیستم‌های حمل‌ونقل سنتی، زمان صرف‌شده در سفر اغلب یک هزینه تلقی می‌شد؛ اما با امکان انجام فعالیت‌های ارزشمند طی سفر، این زمان می‌تواند به یک منبع اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود.<br />• کاهش VTT در سفرهای شخصی: تحقیقات نشان می‌دهد استفاده از خودروهای خودران شخصی، به دلیل فراهم آوردن امکان استراحت، مطالعه و کار، موجب کاهش محسوس ارزش ذهنی زمان سفر می‌شود.<br />• افزایش VTT در مدل‌های اشتراکی: در مقابل، در خودروهای خودران اشتراکی، به دلیل محدودیت‌های حریم خصوصی، ازدحام یا عدم دسترسی به امکانات سفارشی، کاهش VTT کمتر است و در برخی موارد حتی ممکن است ارزش زمان سفر افزایش یابد.<br />• تفاوت مکانی: بررسی‌ها نشان می‌دهد کاهش ارزش زمان سفر در مناطق حومه‌ای به ‌طور متوسط بیشتر از مراکز شهری است، زیرا مسافران این مناطق تمایل بیشتری به استفاده از زمان طولانی سفر برای کار و مطالعه دارند.<br />• نقش طراحی داخلی و هدف سفر: فضای کاربرپسند و امکانات چندرسانه‌ای در خودروهای خودران می‌تواند ارزش اقتصادی زمان سفر را به شکل قابل ‌توجهی تغییر دهد، به‌ویژه در سفرهای کاری که زمان به ‌عنوان یک منبع اقتصادی کمیاب تلقی می‌شود.<br />به‌ طور کلی، بازتعریف ارزش زمان سفر می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای تحلیل هزینه ـ فایده پروژه‌های حمل‌ونقل، قیمت‌گذاری سفر و مدل‌های اقتصادی شهرهای آینده داشته باشد.<br />‌۳. اشتغال و تغییرات بازار کار<br />از برجسته‌ترین پیامدهای اقتصادی AVs، تغییر ساختار بازار کار است که هم‌زمان شامل حذف مشاغل سنتی و ایجاد فرصت‌های شغلی نوظهور می‌شود.<br />الف) تهدیدها:<br />کاهش تقاضا برای رانندگان تاکسی، اتوبوس، کامیون و خدمات باربری<br />کاهش اشتغال در حوزه‌های خدمات بین‌راهی، سوخت‌رسانی و تعمیرگاه‌های سنتی<br />افت درآمد مشاغل مرتبط با جرایم رانندگی و تصادفات<br />ب) فرصت‌ها:<br />ایجاد شغل در حوزه‌های هوش مصنوعی، مهندسی نرم‌افزار، تحلیل داده‌های بزرگ و امنیت سایبری<br />رشد صنایع جدید شامل سرویس‌های دیجیتال داخل خودرو، تبلیغات هوشمند و استریم محتوا<br />افزایش تقاضا برای متخصصان طراحی، مدیریت و نگهداری سیستم‌های AVs<br />پیش‌بینی ایجاد بیش از 100 هزار شغل صنعتی جدید طی یک دهۀ آینده<br />ج) اثرات بخشی:<br />رسانه و سرگرمی: افزایش مصرف محتوای دیجیتال در سفر و توسعۀ خدمات استریم<br />تبلیغات هدفمند: ارائۀ تبلیغات تعاملی متناسب با پروفایل کاربران<br />انرژی: کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و رشد صنعت انرژی‌های پاک<br />املاک و مستغلات: آزادسازی زمین‌های پارکینگ و تغییر الگوهای توسعۀ شهری<br />گردشگری: افزایش دسترسی، کاهش زمان سفر و تغییر الگوهای جابه‌جایی گردشگران<br />خودروسازی و خدمات پس از فروش: حرکت صنعت خودرو به سمت نرم‌افزار محوری، کاهش تصادفات و تغییر تقاضا برای خدمات تعمیرات سنتی<br />این تغییرات در ساختار اشتغال، ضمن ایجاد فرصت‌های بزرگ اقتصادی، چالش‌های مهمی برای سیاست‌گذاران شهری و ملی ایجاد می‌کند و ضرورت بازآموزی و ارتقای مهارت‌های نیروی کار را دوچندان می‌سازد.<br />نتیجه‌گیری<br />خودروهای خودران پتانسیل بالایی برای بازآفرینی اقتصاد شهری دارند. آن‌ها می‌توانند با بهبود بهره‌وری زمان سفر، تغییر در ارزش زمان و بازآرایی بازار کار، فرصت‌ها و چالش‌های اقتصادی تازه‌ای ایجاد کنند. در کنار مزایایی مانند صرفه‌جویی اقتصادی ناشی از کاهش تصادفات و توسعۀ مدل‌های کسب‌وکار نو، تهدیدهایی مانند حذف مشاغل سنتی نیز وجود دارد. آماده‌سازی سیاست‌گذاران برای مواجهه با این پیامدها ضروری است و اقداماتی مانند:<br />• سرمایه‌گذاری در بازآموزی نیروی کار<br />• حمایت از صنایع نوظهور مرتبط با AVs<br />• بازنگری چارچوب‌های هزینه ـ فایده با توجه به تغییر VTT<br />• توسعۀ زیرساخت‌ها و قوانین متناسب با AVs<br />برای بهره‌برداری بهینه و کاهش آسیب‌های احتمالی ضرورت دارد. یافته‌های این پژوهش، پایه نظری و راهنمای عملی برای سیاست‌گذاری در مسیر ادغام AVs در آیندۀ شهری محسوب می‌شود. https://www.juep.net/article_228137_fc5d2ffcd6a10b1863e56d5ec5859bab.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 09 24 Identification and Prioritization of Operational Characteristics of Hybrid Housing: A Comparative Case Study Analysis شناسایی و اولویت‌بندی ویژگی‌های اجرایی مسکن هیبریدی (قیاس تطبیقی نمونه‌های مطالعاتی) 42 71 228200 10.22034/uep.2025.525510.1650 FA محمدرضا صافی اصفهانی دانشجوی کارشناسی ارشد گرایش مسکن گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران نداسادات صحراگرد منفرد استادیار گروه معماری، دانشکدۀ مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران میترا غفوریان استادیار گروه معماری، دانشکدۀ مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران سیدعباس یزدانفر دانشیار گروه معماری، دانشکدۀ مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران‌ Journal Article 2025 05 25 Introduction <br />In recent decades, rapid urban transformations have rendered traditional design paradigms increasingly ineffective and diminished many contemporary buildings’ functional efficiency. In response to these challenges, hybrid housing has emerged as an innovative approach that integrates diverse functions within flexible and multifunctional structures, providing a sustainable solution to the complex demands of urban environments. Beyond enhancing spatial richness, this model fosters social interactions within dense urban fabrics. Nevertheless, a clear and operational definition of its key characteristics—particularly within the housing domain—has hindered theoretical evaluation and practical implementation. Accordingly, this study aims to develop a helpful framework for identifying and assessing the operational attributes of hybrid housing and subsequently prioritizing them through case study analysis. The central research question is thus formulated as follows: Which operational and implementable characteristics play a critical and distinctive role in the realization of hybrid housing?<br />Materials and Methods<br />The present study employed a mixed-method approach. In the first stage, through a descriptive-analytical method, the characteristics of hybrid housing were identified by conducting a literature review. In the second stage, a researcher-made questionnaire was developed based on these characteristics, structured on a five-point Likert scale. Subsequently, seven case studies were selected and evaluated using the questionnaire above. Data were collected from a statistical population consisting of 50 experts and faculty members in the fields of architecture and urban planning, and were analyzed using SPSS software. The Friedman test was applied to prioritize the identified characteristics within the case studies.<br />Findings<br />The findings revealed that, respectively, the attributes of “diverse scale,” “social-interactive qualities,” and “functional diversity” played the most significant roles across the case studies. Conversely, the indicator of “vertical connectivity” demonstrated the least impact. Furthermore, “Shinonome Canal Court Block I” was identified as the most successful case due to its highest degree of conformity.<br />Conclusion<br />The analysis of the case studies reveals three core characteristics. First, the notion of diverse scale, which extends beyond physical dimensions to encompass human perception, functional relationships, and spatial hierarchies ranging from micro-spaces to urban domains. This layered density of functions generates a structure comparable to a “city within a building.” Second, the presence of social-interactive space reinforces the vitality of social life by removing rigid boundaries, distributing communal areas, and designing dynamic circulation paths. Third, the functional multiplicity, achieved by the spatio-temporal integration of activities and the use of open plans, modular floors, movable partitions, and embedded urban infrastructures, enhances architectural adaptability. Among the examined projects, “SHINONOME CANAL COURT BLOCK I” demonstrates the highest level of alignment with hybrid attributes, while “SOLID 18” reflects the lowest degree of realization. The key success factors include providing collective spaces in upper levels, managing movement flows, and balancing public and private realms, all of which contribute to improving environmental quality, spatial-functional coherence, and responsiveness to contemporary housing needs. Nevertheless, implementing hybrid housing faces challenges such as high technological costs, the absence of transparent frameworks, and the inappropriate integration of public and private domains. The sustainability of this approach requires flexible and future-oriented design, while simultaneously addressing architectural, social, managerial, and policy-making dimensions. In the Iranian context, its realization necessitates revisions in urban planning regulations, enhanced spatial flexibility, and redefined ownership systems based on resident participation. At the same time, opportunities such as the adaptive reuse of abandoned spaces in dense urban fabrics can contribute to improving the quality of life and urban dynamism. Accordingly, hybrid housing architecture—through the thoughtful integration of functions and the utilization of local capacities—emerges as a practical approach for shaping sustainable and livable urban spaces, with the localization of its strategies to the Iranian context positioned as a central axis for future research. مقدمه<br />در دهه‌های اخیر، دگرگونی‌های سریع شهری موجب ناکارآمدی الگوهای سنتی طراحی و کاهش کارایی بسیاری از ساختمان‌های معاصر شده است. در واکنش به این چالش، مسکن هیبریدی به ‌عنوان رویکردی نوین با ادغام کاربری‌های متنوع در ساختارهای انعطاف‌پذیر و چندمنظوره، پاسخی پایدار به نیازهای پیچیدۀ شهری ارائه می‌دهد و ضمن ارتقای غنای فضایی، تعاملات اجتماعی را در بافت‌های فشرده تقویت می‌کند. با این‌حال، فقدان تعریف روشن و عملیاتی ویژگی‌های کلیدی آن، به‌ویژه در حوزۀ مسکن، مانع ارزیابی نظری و اجرایی این الگو شده است. از این‌رو، هدف پژوهش حاضر تدوین چارچوبی کاربردی برای شناسایی و ارزیابی ویژگی‌های عملیاتی مسکن هیبریدی و سپس، اولویت‌بندی آن‌ها از طریق مطالعۀ نمونه‌های موردی است. پرسش اصلی به این‌صورت مطرح می‌شود: کدام ویژگی‌های عملیاتی و اجرایی نقش کلیدی و متمایزکننده در تحقق مسکن هیبریدی دارند؟<br />مواد و روش‌ها<br />روش پژوهش حاضر ترکیبی بوده است و در گام نخست، از طریق روش توصیفی ـ تحلیلی، ویژگی‌های مسکن هیبریدی از طریق مرور ادبیات شناسایی شد و در گام دوم با استفاده از روش پیمایشی، پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته بر اساس این ویژگی‌ها و مبتنی بر طیف پنج‌گانۀ لیکرت طراحی شد. سپس، هفت نمونۀ مطالعاتی انتخاب شدند و از طریق پرسشنامۀ یادشده، مورد ارزیابی قرار گرفتند. داده‌ها از جامعۀ آماری متشکل از 50 نفر از کارشناسان و اعضای هیئت علمی معماری و شهرسازی، جمع‌آوری شد و با استفاده از نرم‌افزار اس‌.پی‌.اس‌.اس، تحلیل شد. برای اولویت‌بندی ویژگی‌ها در نمونه‌های مطالعاتی از آزمون فریدمن بهره گرفته شد.<br />یافته‌ها<br />یافته‌ها نشان دادند به‌ترتیب، ویژگی‌های «مقیاس متنوع»، «اجتماعی ـ تعاملی» و «گوناگونی عملکردها» بیشترین نقش را در میان نمونه‌های مطالعاتی ایفا کرده‌اند. در مقابل، شاخص «ارتباطات عمودی» کمترین تأثیر را داشته است. همچنین، «بلوک یک، کانال کورت شینونومه» با بیشترین تطابق، به ‌عنوان نمونه‌ای موفق ارزیابی شد.<br />نتیجه‌گیری<br />تحلیل نمونه‌ها سه ویژگی محوری را آشکار می‌سازد: نخست، مقیاس متنوع که فراتر از ابعاد فیزیکی بوده و شامل ادراک انسانی، روابط عملکردی و سلسله‌مراتب فضایی از فضاهای خرد تا عرصه‌های شهری است و در قالب تراکم عملکردها ساختاری مشابه «شهر در یک ساختمان» ایجاد می‌کند. دوم، فضای اجتماعی ـ تعاملی که با حذف مرزهای سخت، توزیع فضاهای جمعی و طراحی مسیرهای پویا، پویایی حیات اجتماعی را تقویت می‌کند. سوم، گوناگونی عملکردها که با ادغام زمانی ـ مکانی فعالیت‌ها و بهره‌گیری از پلان‌های باز، کف‌های مدولار، دیوارهای متحرک و زیرساخت‌های شهری، انعطاف‌پذیری معماری را ارتقا می‌دهد. در میان نمونه‌های بررسی‌شده، پروژۀ «بلوک یک، کانال کورت شینونومه» بیشترین انطباق با ویژگی‌های هیبریدی و پروژۀ «سالید 18» کمترین میزان تحقق را نشان می‌دهد. عوامل کلیدی موفقیت شامل طراحی فضاهای جمعی در طبقات فوقانی، مدیریت جریان حرکت و تعادل میان عرصه‌های عمومی و خصوصی است که به ارتقای کیفیت زیست‌محیطی، انسجام فضایی ـ عملکردی و پاسخ‌گویی به نیازهای سکونت معاصر منجر می‌شود. با این‌حال، دستیابی به مسکن هیبریدی با چالش‌هایی همچون هزینه‌های بالای فناوری، نبود چارچوب‌های شفاف و ادغام نامناسب عرصه‌های عمومی و خصوصی همراه است. پایداری این رویکرد نیازمند طراحی انعطاف‌پذیر، آینده‌نگر و توجه هم‌زمان به ابعاد طراحی، اجتماعی، اجرایی و سیاست‌گذاری است. در بستر ایران، تحقق این الگو مستلزم بازنگری در ضوابط شهرسازی، تقویت انعطاف‌پذیری عرصه‌ها و بازتعریف نظام مالکیت مبتنی بر مشارکت ساکنان است، در حالی که فرصت‌هایی نظیر بازآفرینی فضاهای متروکه در بافت‌های متراکم می‌تواند به ارتقای کیفیت زندگی و پویایی شهری بینجامد. بر این‌اساس، معماری مسکن هیبریدی با تلفیق سنجیدۀ کاربری‌ها و بهره‌گیری از ظرفیت‌های بومی، رویکردی مؤثر برای شکل‌گیری فضاهای شهری پایدار و زیست‌پذیر به‌ شمار می‌آید و بومی‌سازی راهبردهای آن متناسب با شرایط ایران به‌ عنوان محور پژوهش‌های آتی مطرح می‌شود. https://www.juep.net/article_228200_8cbc13ff59d10a0a10291a039044c72a.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 09 27 Analysis of Barriers to Sustainable Development in Small Cities: A Case Study of Bukan Using the Fuzzy Delphi Approach تحلیل موانع توسعۀ پایدار در شهرهای کوچک: مطالعۀ موردی بوکان با استفاده از رویکرد دلفی فازی و آنتروپی شانون 72 86 228263 10.22034/uep.2025.535232.1671 FA سیدکمال صادقی استاد اقتصاد، گروه توسعۀ اقتصادی و برنامه‌ریزی، دانشکدۀ اقتصاد و مدیریت، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران حیدر عبدالرضا مونس العارضی دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه اقتصاد توسعه و برنامه‌ریزی، دانشکدۀ اقتصاد و مدیریت، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2025 07 17 Introduction <br />The analysis of barriers to sustainable development in small cities, particularly in Boukan County, is considered one of the fundamental challenges in achieving the Sustainable Development Goals (SDGs). Given the importance of sustainable development in improving the quality of life for citizens and preserving natural resources, identifying the obstacles present in this path appears essential. Boukan County, as a small city, faces numerous challenges regarding sustainable development that require thorough and scientific examination. With its unique geographical, social, and economic characteristics, this county necessitates new and innovative approaches to achieve sustainable development goals. Therefore, identifying the obstacles and challenges in this area can help improve economic and social policies and lead to a better understanding of the county’s current situation and future needs.<br />Materials and Methods<br />This study is classified as applied research, and its results can be utilized for the country’s economic development. The study’s statistical population consisted of specialists in regional development who had practical and research experience related to the development of small cities and held at least a doctoral degree in relevant fields. The selection of these individuals was based on purposive sampling, considering their research background, professional experience, and participation in regional development projects to ensure that the opinions provided by the experts were credible and specialized. In this research, a sample size of 15 expert professionals was selected. Initially, the barriers to developing small cities were identified based on theoretical foundations. Then, the fuzzy Delphi technique was employed to confirm and prioritize these factors. The identified components were sent to experts as a questionnaire during this process. After collecting and analyzing the responses in the first round, the results were summarized and sent back to the experts with feedback for further review and revision of their opinions. After collecting and analyzing the second round of opinions, the differences in the mean responses of the experts were examined. If the difference was less than 0.1, consensus was achieved, and the fuzzy Delphi process concluded. Subsequently, the steps taken and the results of the fuzzy Delphi related to the components of the barriers to the development of small cities were presented.<br />Findings<br />This research analyzed the barriers to sustainable development in Boukan County using the fuzzy Delphi approach and Shannon entropy. In the first phase, 15 specialists and experts in the field of regional development were purposively selected, most of whom held doctoral degrees and had work experience ranging from 4 to 17 years. This specialized and experiential combination facilitated a comprehensive analysis of the barriers to urban development. In the first round of the survey, significant urban development challenges were identified, and the defuzzified means for each component were calculated. The results indicated that “the lack of transportation infrastructure and traffic” was recognized as one of the main challenges, with a defuzzified mean of 0.910. Additionally, “the lack of adequate financial resources for urban projects” and “weak urban management and planning” were ranked next with similar means (0.790). Other significant challenges included “the lack of active citizen participation” (0.800) and “the scarcity of green spaces” (0.650), indicating the need to address environmental issues and public participation in urban management. In the second round of the survey, the defuzzified means were recalculated and compared. The results showed that the differences in means across all components were less than 0.1, indicating consensus among the experts regarding the barriers and challenges to development in Boukan County. The final results from the Shannon entropy method revealed that “the lack of green spaces and public parks” was recognized as the most significant challenge in sustainable development, with an importance coefficient of 0.380. Following this, “the lack of adequate financial resources” and “weak urban management” were ranked second and third, respectively, with an importance coefficient of 0.320. These findings indicate the need for a comprehensive and coordinated approach in planning and implementing urban development projects, which can lead to improved quality of life for citizens and urban sustainability. To enhance the status of sustainable development in Boukan County, special attention should be given to developing green spaces, securing financial resources, enhancing urban management, and improving transportation infrastructure.<br />Conclusion<br />Focusing on and prioritizing the identified components in future policymaking and planning can significantly improve citizens’ quality of life and achieve sustainable development goals. Based on the findings of this research, it has been determined that some challenges and barriers to sustainable development in Boukan County specifically require immediate attention and action. For instance, the lack of transportation infrastructure and traffic, insufficient financial resources for urban projects, and weaknesses in urban management and planning are among the most critical factors that should be prioritized. The significance of these components is noteworthy not only due to their direct impact on the quality of life for citizens but also because of their interrelation with other dimensions of sustainable development. For example, improving transportation infrastructure can facilitate access to public services and reduce pollution, while securing adequate financial resources for urban projects can lead to more effective implementation of development plans. Furthermore, in a context where sustainable jobs are recognized as one of the key indicators of sustainable development, the overall prioritization indicates that addressing key and impactful challenges can provide more effective solutions for sustainable development. This implies that if urban planners and officials can focus on these primary challenges, they can achieve better economic, social, and environmental outcomes. Therefore, it is recommended that urban officials and planners utilize the results of this research to concentrate their resources and actions on addressing these issues to create the conditions for sustainable growth and development in Boukan County. This requires close collaboration between government entities, the private sector, and the local community to establish a comprehensive and coordinated approach to urban management and regional development. Ultimately, this research can serve as a model for other small cities facing similar challenges and contribute to sustainable development at the national level. Given the diversity of challenges and varying needs in small cities, the results of this study can also serve as a practical guide for policymakers and planners in designing and implementing effective and sustainable development projects in other regions. This approach can lead to improved quality of life for citizens and the realization of sustainable development goals on a broader scale. مقدمه<br />تحلیل موانع توسعۀ پایدار در شهرهای کوچک، به‌ویژه شهرستان بوکان، یکی از چالش‌های اساسی در راستای تحقق اهداف توسعۀ پایدار (SDGs) به شمار می‌آید. با توجه به اهمیت توسعۀ پایدار در بهبود کیفیت زندگی شهروندان و حفظ منابع طبیعی، شناسایی موانع موجود در این مسیر ضروری به نظر می‌رسد. شهرستان بوکان به عنوان یک شهر کوچک، با چالش‌های متعددی در زمینۀ توسعۀ پایدار مواجه است که به بررسی دقیق و علمی نیاز دارد. این شهرستان با ویژگی‌های خاص جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی، نیازمند رویکردهای جدید و نوآورانه برای تحقق اهداف توسعۀ پایدار است. به همین‌دلیل، شناسایی موانع و چالش‌های موجود در این زمینه می‌تواند به بهبود سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی کمک کند و به درک بهتری از وضعیت کنونی و نیازهای آیندۀ شهرستان منجر شود.<br />مواد و روش‌ها<br />پژوهش حاضر بر مبنای هدف مطالعه، از نوع پژوهش‌های کاربردی است که نتایج آن برای توسعۀ اقتصادی کشور قابل استفاده است. جامعۀ آماری مطالعه شامل متخصصان حوزۀ توسعه منطقه‌ای بود که دارای تجربۀ عملی و پژوهشی مرتبط با توسعۀ شهرهای کوچک بوده و حداقل مدرک دکتری در رشته‌های مرتبط را داشتند. انتخاب این افراد بر اساس روش نمونه‌گیری هدفمند و با توجه به سابقۀ پژوهشی، تجربۀ حرفه‌ای، و مشارکت در پروژه‌های توسعۀ منطقه‌ای انجام شد تا اطمینان حاصل شود که نظرات ارائه‌شده از سوی خبرگان معتبر و تخصصی است. در این پژوهش، حجم نمونه ۱۵ نفر از کارشناسان خبره انتخاب شد. در این پژوهش ابتدا موانع توسعۀ شهرهای کوچک بر اساس مبانی نظری استخراج شد. سپس، برای تأیید و اولویت‌بندی این عوامل از تکنیک دلفی فازی بهره گرفته شد. در این فرایند، مؤلفه‌های شناسایی‌شده در قالب پرسشنامه برای کارشناسان ارسال شد. پس از تکمیل و جمع‌آوری پاسخ‌ها در دور اول، نتایج تحلیل شده و به صورت خلاصه به همراه بازخورد به کارشناسان ارسال شد تا پس از بررسی مجدد، نظرات اصلاحی خود را ارائه دهند. پس از جمع‌آوری و تحلیل نظرات دور دوم، اختلاف میانگین نظرات کارشناسان مورد بررسی قرار گرفت. در صورتی که اختلاف کمتر از 0/1 باشد، اجماع حاصل شده و فرایند دلفی فازی به پایان می‌رسد. در ادامه، مراحل انجام و نتایج دلفی فازی مربوط به مؤلفه‌های موانع توسعۀ شهرهای کوچک ارائه شده است.<br />یافته‌ها<br />این پژوهش به تحلیل موانع توسعۀ پایدار در شهرستان بوکان با استفاده از رویکرد دلفی فازی و آنتروپی شانون پرداخته است. در مرحلۀ اول، 15 متخصص و کارشناس حوزۀ توسعۀ منطقه‌ای به ‌صورت هدفمند انتخاب شدند که اکثریت آن‌ها دارای مدرک دکتری و سابقۀ کاری بین 4 تا 17 سال بودند. این ترکیب تخصصی و تجربی، امکان تحلیل جامع موانع توسعۀ شهری را فراهم کرد. در مرحلۀ اول نظرسنجی، چالش‌های عمده توسعۀ شهری شناسایی و میانگین‌های فازی‌زدایی‌شده برای هر مؤلفه محاسبه شد. نتایج نشان داد کمبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ترافیک با میانگین فازی‌زدایی‌شده 0/910 به ‌عنوان یکی از چالش‌های اصلی شناسایی شده است. همچنین، «عدم تأمین منابع مالی کافی برای پروژه‌های شهری» و «ضعف در مدیریت شهری و برنامه‌ریزی شهری» با میانگین‌های مشابه (0/790) در رده‌های بعدی قرار گرفتند. دیگر چالش‌های مهم شامل «عدم مشارکت فعال شهروندان» (0/800) و «کمبود فضاهای سبز» (0/650) بودند که نشان‌دهندۀ نیاز به توجه به مسائل زیست‌محیطی و مشارکت عمومی در مدیریت شهری است. در مرحلۀ دوم نظرسنجی، میانگین‌های فازی‌زدایی‌شده دوباره محاسبه و مقایسه شدند. نتایج نشان داد تفاوت میانگین‌ها در همۀ مؤلفه‌ها کمتر از 0/1 بود، که به اجماع کارشناسان در مورد موانع و مشکلات توسعۀ شهرستان بوکان اشاره دارد. نتایج نهایی از روش آنتروپی شانون نشان داد «کمبود فضاهای سبز و پارک‌های عمومی» با ضریب اهمیت 0/380 به ‌عنوان مهم‌ترین چالش در توسعۀ پایدار شناخته شده است. پس از آن، «عدم تأمین منابع مالی کافی» و «ضعف در مدیریت شهری» با ضریب اهمیت 0/320 به‌ترتیب در رتبه‌های دوم و سوم قرار دارند. به ‌طور کلی، این یافته‌ها نشان‌دهندۀ نیاز به یک رویکرد جامع و هماهنگ در برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌های توسعۀ شهری است که می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی شهروندان و پایداری شهری منجر شود. برای بهبود وضعیت توسعۀ پایدار در شهرستان بوکان، توجه ویژه‌ای باید به توسعۀ فضاهای سبز، تأمین منابع مالی، ارتقای مدیریت شهری و بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل معطوف شود.<br />نتیجه‌گیری<br />تمرکز و اولویت‌بندی مؤلفه‌های شناسایی‌شده در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های آینده می‌تواند نقش مؤثری در ارتقای کیفیت زندگی شهروندان و تحقق اهداف توسعۀ پایدار ایفا کند. با توجه به یافته‌های پژوهش، مشخص شده است که برخی از چالش‌ها و موانع توسعۀ پایدار در شهرستان بوکان به‌ طور خاص نیازمند توجه و اقدام فوری هستند. به ‌عنوان مثال، کمبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ترافیک، عدم تأمین منابع مالی کافی برای پروژه‌های شهری و ضعف در مدیریت و برنامه‌ریزی شهری، از جمله مهم‌ترین عواملی هستند که باید در اولویت قرار گیرند. اهمیت این مؤلفه‌ها نه‌تنها به دلیل تأثیر مستقیم آن‌ها بر کیفیت زندگی شهروندان، بلکه به‌ دلیل ارتباط آن‌ها با سایر ابعاد توسعۀ پایدار نیز قابل توجه است. برای مثال، بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل می‌تواند به تسهیل دسترسی به خدمات عمومی و کاهش آلودگی کمک کند، در حالی که تأمین منابع مالی مناسب برای پروژه‌های شهری می‌تواند به اجرای مؤثرتر طرح‌های توسعه‌ای منجر شود.<br />علاوه بر این، در شرایطی که مشاغل پایدار به‌ عنوان یکی از شاخص‌های کلیدی توسعۀ پایدار شناخته می‌شوند، اولویت‌بندی کلی نشان می‌دهد توجه به چالش‌های کلیدی و پرتأثیر می‌تواند راهکارهای مؤثرتری برای توسعۀ پایدار ارائه دهد؛ به این معنا که اگر برنامه‌ریزان و مسئولان شهری بتوانند روی چالش‌های اصلی تمرکز کنند، می‌توانند نتایج بهتری را در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی به‌ دست آورند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود که مسئولان و برنامه‌ریزان شهری با بهره‌گیری از نتایج این پژوهش، منابع و اقدامات خود را به سمت رفع این مسائل متمرکز کنند تا زمینۀ رشد و توسعۀ پایدار در شهرستان بوکان فراهم شود. این امر مستلزم همکاری نزدیک بین نهادهای دولتی، بخش خصوصی و جامعۀ محلی است تا یک رویکرد جامع و هماهنگ در مدیریت شهری و توسعۀ منطقه‌ای ایجاد شود. در نهایت، این پژوهش می‌تواند به ‌عنوان یک مدل برای سایر شهرهای کوچک که با چالش‌های مشابهی روبه‌رو هستند، مورد استفاده قرار گیرد و به توسعۀ پایدار در سطح ملی کمک کند. با توجه به تنوع چالش‌ها و نیازهای مختلف در شهرهای کوچک، نتایج این مطالعه می‌تواند به ‌عنوان یک راهنمای عملی برای سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان در طراحی و اجرای پروژه‌های توسعه‌ای مؤثر و پایدار در سایر مناطق نیز به کار گرفته شود. این رویکرد می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی شهروندان و تحقق اهداف توسعۀ پایدار در مقیاس وسیع‌تر منجر شود. https://www.juep.net/article_228263_cdb213f0757b38157af4aa7d9be26f76.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 09 28 Evaluation Of the Optimal Location for A Solar Power Plant in Fars Province Using Multi-Criteria Decision-Making Methods and A Machine Learning Approach ارزیابی مکان بهینۀ نیروگاه خورشیدی در استان فارس با استفاده از روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره و یک رویکرد یادگیری ماشین 88 109 228539 10.22034/uep.2025.539739.1685 FA وحیدرضا عتباتی کارشناسی ارشد سیستم‌های اطلاعات مکانی، گروه مهندسی نقشه‌برداری، دانشکدۀ مهندسی عمران، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران 0009-0001-5186-6969 مهدی عربی دانشیار گروه مهندسی نقشه‌برداری، دانشکدۀ مهندسی عمران، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران 0000-0002-7453-2443 Journal Article 2025 08 07 Introduction <br />Energy plays a critical role in sustainable development and improving human quality of life. As global energy demand rises, especially in developing countries, there is a significant need to shift towards renewable energy sources. Among these, solar energy, particularly photovoltaic (PV) technology, stands out for its environmental sustainability, minimal carbon footprint, and considerable potential to mitigate climate change. Iran, located in a region with high solar radiation potential, is well-positioned to harness solar energy. With an annual average of 1800 kWh/m² of solar radiation and over 280 to 300 sunny days per year, Iran presents an ideal opportunity to develop solar power plants. However, despite this significant potential, the country has not fully capitalized on solar energy due to challenges in selecting optimal locations for these plants.<br />The effectiveness of solar power projects depends heavily on selecting the most suitable sites for power plants. Optimal site selection maximizes energy production efficiency and minimizes environmental impact and economic costs. Poor site selection can lead to reduced plant efficiency, wasted financial resources, and increased environmental degradation. Therefore, the first step in solar power development is identifying regions with high solar radiation potential and other critical factors such as access to the electricity grid, water resources, and infrastructure. Multi-Criteria Decision-Making (MCDM) methods have proven to be practical tools for evaluating various factors involved in site selection. Furthermore, Geographic Information Systems (GIS) have become invaluable in spatial data analysis, allowing for accurate site assessments and decision-making. More recently, machine learning techniques have emerged as a promising approach to optimizing solar power plant site selection.<br />Materials and Methods<br />The study applies a combination of MCDM, GIS, and machine learning techniques for optimal solar power plant site selection in Fars Province, Iran. Initially, nine key criteria were identified, including solar radiation, temperature, slope, and proximity to infrastructure. GIS was employed to generate spatial data layers for these criteria. Two MCDM methods, the Best-Worst Method (BWM) and SWARA, were used to assign weights to the criteria. At the same time, the Dempster-Shafer Information Fusion Theory was utilized to enhance the reliability of the weights by combining the results of both methods. The land suitability map for solar power plant placement was generated using the Marcos method.<br />Subsequently, machine learning, specifically Support Vector Regression (SVR), was applied to predict the most suitable areas for solar power plants. The SVR model’s hyperparameters were optimized using the Grey Wolf Optimizer (GWO), an evolutionary algorithm. The SVR model was trained using reference data from the Marcos method’s suitability map. This combined approach created a highly reliable land suitability map for solar power plant installation, offering valuable insights into the potential for renewable energy development in Fars Province.<br />Findings<br />The results demonstrated that 14% and 34% of the region in Fars Province were highly suitable for solar power plant installation according to the Marcos method and machine learning approach, respectively. In total, 48% of the area was identified as highly suitable or very suitable for solar power generation. Specific areas in the province’s northern, northeastern, and central parts, including cities such as Abadeh, Sarchahan, Pasargad, and Bavanat, were recommended as priority locations for solar power development.<br />The analysis further revealed that the machine learning-based approach provided more accurate predictions than the Marcos method alone. The machine learning model optimized using GWO achieved high prediction accuracy, with an R² value of 0.9975 for the training data and 0.9923 for the testing data. The machine learning approach classified 48% of the region as highly suitable for solar power plants, substantially improving over the 39% identified by the Marcos method.<br />This study’s combination of MCDM methods, GIS, and machine learning techniques offers a robust solar power plant site selection framework. The integration of MCDM with GIS provides a comprehensive approach for evaluating multiple factors, while the addition of machine learning further enhances the accuracy and efficiency of site selection. The results suggest that machine learning can significantly improve the reliability of predictions, especially when dealing with complex spatial and environmental data.<br />The findings of this research are consistent with previous studies on solar power plant site selection, highlighting the importance of incorporating multiple factors such as solar radiation, proximity to infrastructure, and environmental conditions. Machine learning also underscores the growing potential of artificial intelligence in optimizing decision-making processes for renewable energy projects.<br />Conclusion<br />Considering the necessity of renewable energy expansion, optimal site selection for solar power plants plays a critical role. In this study, nine climatic, topographic, and infrastructural criteria—including photovoltaic potential, direct normal irradiance, temperature, precipitation, slope, distance from roads, distance from faults, elevation, and distance from urban centers—were selected based on previous research and analyzed using a multi-criteria decision-making approach with BWM and SWARA weighting methods. Results indicated that the most influential criteria were photovoltaic potential and direct normal irradiance. To enhance accuracy, weights were integrated using Dempster–Shafer theory, and a land suitability map was generated through the MARCOS method. Subsequently, an SVR model was optimized via the Grey Wolf Optimizer to predict suitability, showing that about 48% of Fars Province possesses high or very high suitability for solar plant development. Finally, top priorities were identified by Abadeh, Sarchehan, Pasargad, Bavanat, and Khorrambid counties. The findings provide valuable insights for policymakers and investors in promoting sustainable solar energy development. This study demonstrates the effectiveness of combining MCDM, GIS, and machine learning for optimizing the site selection process for solar power plants. By employing a hybrid decision-making framework, the research contributes to advancing solar energy development in Iran and similar regions with high solar radiation potential. The study results provide valuable insights for energy planners, policymakers, and investors in selecting the most suitable locations for solar power infrastructure. This approach optimizes energy production, promotes environmental sustainability, and contributes to the global shift towards renewable energy sources. مقدمه<br />انرژی نقشی حیاتی در توسعۀ پایدار و بهبود کیفیت زندگی انسان ایفا می‌کند. با افزایش تقاضای جهانی برای انرژی، به‌ویژه در کشورهای در‌حال‌توسعه، نیاز به گذار به سمت منابع انرژی تجدیدپذیر بیش از پیش احساس می‌شود. در میان این منابع، انرژی خورشیدی و به‌ویژه فناوری فتوولتائیک (PV) به دلیل پایداری زیست‌محیطی، نبود کربن و ظرفیت قابل ‌توجه در کاهش تغییرات اقلیمی جایگاه ویژه‌ای دارد. ایران، به دلیل قرار گرفتن در منطقه‌ای با پتانسیل بالای تابش خورشیدی، موقعیت مناسبی برای بهره‌برداری از انرژی خورشیدی دارد. این کشور با میانگین سالانه 1800 کیلووات‌ساعت بر مترمربع تابش خورشیدی و بیش از 280 تا 300 روز آفتابی در سال، فرصت ایده‌آلی برای توسعۀ نیروگاه‌های خورشیدی فراهم آورده است. با این‌حال، علی‌رغم این ظرفیت چشمگیر، ایران هنوز به ‌طور کامل از انرژی خورشیدی بهره‌برداری نکرده است که یکی از دلایل اصلی آن، چالش‌های مربوط به انتخاب مکان‌های بهینه برای احداث نیروگاه‌هاست. اثربخشی پروژه‌های نیروگاه خورشیدی به‌شدت به انتخاب مناسب‌ترین مکان‌ها برای احداث نیروگاه وابسته است. انتخاب بهینۀ مکان نه‌تنها بازدهی تولید انرژی را به حداکثر می‌رساند، بلکه اثرات زیست‌محیطی و هزینه‌های اقتصادی را نیز کاهش می‌دهد. در مقابل، انتخاب نامناسب مکان می‌تواند به کاهش راندمان، اتلاف منابع مالی و تشدید تخریب محیط‌ زیست منجر شود. بنابراین، نخستین گام در توسعۀ نیروگاه‌های خورشیدی، شناسایی مناطقی با پتانسیل بالای تابش خورشیدی و سایر عوامل کلیدی مانند دسترسی به شبکۀ برق، منابع آب و زیرساخت‌هاست. روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDM) ابزارهای مؤثری برای ارزیابی عوامل مختلف در مکان‌یابی هستند. همچنین، سیستم‌های اطلاعات مکانی (GIS) در تحلیل داده‌های مکانی ارزشمند بوده و امکان ارزیابی دقیق و تصمیم‌گیری آگاهانه را فراهم می‌کنند. در سال‌های اخیر، تکنیک‌های یادگیری ماشین نیز به ‌عنوان رویکردی نوین برای بهینه‌سازی فرایند مکان‌یابی نیروگاه‌های خورشیدی مطرح شده‌اند.<br />مواد و روش‌ها<br />این پژوهش با ترکیب روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDM)، سیستم اطلاعات مکانی (GIS) و تکنیک‌های یادگیری ماشین به انتخاب بهینۀ مکان نیروگاه‌های خورشیدی در استان فارس می‌پردازد. در گام نخست، نه معیار کلیدی شامل تابش خورشیدی، دما، شیب، بارش، ارتفاع و نزدیکی به زیرساخت‌ها شناسایی شد. با استفاده از GIS لایه‌های مکانی مربوط به این معیارها تولید شد. سپس، دو روش تصمیم‌گیری چندمعیاره، شامل روش بهترین ـ بدترین (BWM) و روش SWARA، برای وزن‌دهی به معیارها به ‌کار گرفته شدند و نظریۀ تلفیق اطلاعات دمپستر ـ شفر برای افزایش قابلیت اعتماد وزن‌ها از طریق ادغام نتایج دو روش استفاده شد. نقشۀ تناسب اراضی برای مکان‌یابی نیروگاه‌های خورشیدی با استفاده از روش مارکوس تهیه شد. <br />در مرحلۀ بعد، یادگیری ماشین و به ‌طور مشخص رگرسیون بردار پشتیبان (SVR) به‌ کار گرفته شد تا مناسب‌ترین مناطق برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی پیش‌بینی شود. فراپارامترهای مدل SVR با استفاده از الگوریتم تکاملی گرگ خاکستری (GWO) بهینه‌سازی شدند. مدل SVR با داده‌های مرجع حاصل از نقشۀ تناسب اراضی تولیدشده توسط روش مارکوس آموزش داده شد. این رویکرد ترکیبی امکان تهیۀ نقشه‌ای با قابلیت اعتماد بالا برای مکان‌یابی نیروگاه‌های خورشیدی را فراهم کرد و دیدگاه‌های ارزشمندی دربارۀ ظرفیت توسعۀ انرژی‌های تجدیدپذیر در استان فارس ارائه داد.<br />یافته‌ها<br />نتایج نشان داد بر اساس روش مارکوس، 14 درصد از منطقه مورد مطالعه در استان فارس برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی بسیار مناسب بوده است؛ در حالی ‌که رویکرد مبتنی بر یادگیری ماشین این مقدار را 34 درصد برآورد کرده است. در مجموع، 48 درصد از مساحت استان به‌ عنوان مناطق دارای تناسب خیلی زیاد برای تولید انرژی خورشیدی شناسایی شد. مناطق شمالی، شمال ‌شرقی و مرکزی استان، شامل شهرستان‌های آباده، سرچهان، پاسارگاد و بوانات به‌ عنوان مکان‌های اولویت‌دار برای توسعۀ نیروگاه‌های خورشیدی پیشنهاد شدند. علاوه بر این، تحلیل‌ها نشان داد رویکرد مبتنی بر یادگیری ماشین نسبت به روش مارکوس پیش‌بینی دقیق‌تری ارائه می‌دهد. مدل SVR بهینه‌شده با الگوریتم GWO به دقت پیش‌بینی بالایی دست یافت، به‌ طوری که ضریب تعیین (R²) برای داده‌های آموزشی برابر با 0/9975 و برای داده‌های آزمون برابر با 0/9923 بود. همچنین، این مدل 48 درصد از منطقه را به ‌عنوان بسیار مناسب برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی طبقه‌بندی کرد، در حالی ‌که روش مارکوس تنها 39 درصد از منطقه را در این دسته قرار داده بود.<br />ترکیب روش‌های MCDM، GIS و یادگیری ماشین که در این پژوهش ارائه شد، چارچوبی قدرتمند برای مکان‌یابی نیروگاه‌های خورشیدی فراهم می‌آورد. ادغام MCDM با GIS رویکردی جامع برای ارزیابی عوامل متعدد ارائه می‌کند، در حالی ‌که افزودن یادگیری ماشین دقت و کارایی انتخاب مکان را افزایش می‌دهد. نتایج نشان می‌دهد یادگیری ماشین می‌تواند به‌ طور چشمگیری قابلیت اعتماد پیش‌بینی‌ها را به‌ویژه در مواجهه با داده‌های پیچیدۀ مکانی و محیطی بهبود بخشد. یافته‌های این تحقیق با مطالعات پیشین در حوزۀ مکان‌یابی نیروگاه‌های خورشیدی همخوانی دارد و اهمیت در نظر گرفتن عواملی همچون تابش خورشیدی، نزدیکی به زیرساخت‌ها و شرایط محیطی را برجسته می‌سازد. همچنین، استفاده از یادگیری ماشین، نقش فزایندۀ هوش مصنوعی در بهینه‌سازی فرایندهای تصمیم‌گیری در پروژه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر را تأیید می‌کند.<br />نتیجه‌گیری<br />با توجه به ضرورت توسعۀ انرژی‌های تجدیدپذیر، مکان‌یابی بهینۀ نیروگاه‌های خورشیدی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این پژوهش، ۹ معیار اقلیمی، توپوگرافی و زیرساختی شامل پتانسیل فتوولتائیک، تابش نرمال مستقیم، دما، بارندگی، شیب، فاصله از راه‌ها، فاصله از گسل‌ها، ارتفاع و فاصله از مراکز شهری بر اساس مطالعات پیشین انتخاب و با استفاده از رویکرد تصمیم‌گیری چندمعیاره و روش‌های وزن‌دهی BWM و SWARA مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد پتانسیل فتوولتائیک و تابش نرمال مستقیم مهم‌ترین معیارها در فرایند مکان‌یابی هستند. برای افزایش دقت، وزن‌ها با تئوری دمپستر ـ شفر ترکیب شدند و نقشۀ تناسب اراضی با روش مارکوس تهیه شد. سپس، با استفاده از الگوریتم بهینه‌سازی گرگ خاکستری، مدل SVR تنظیم و نقشۀ تناسب پیش‌بینی شد که نشان داد حدود 48 درصد از استان فارس از تناسب زیاد و خیلی زیاد برای احداث نیروگاه برخوردار است. در نهایت، شهرستان‌های آباده، سرچهان، پاسارگاد، بوانات و خرم‌بید به ‌عنوان اولویت‌های اصلی شناسایی شدند. نتایج این تحقیق می‌تواند راهنمای ارزشمندی برای سیاست‌گذاران و سرمایه‌گذاران در توسعۀ پایدار انرژی خورشیدی باشد. این پژوهش اثربخشی ترکیب روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره، سیستم اطلاعات مکانی و یادگیری ماشین را در بهینه‌سازی فرایند مکان‌یابی نیروگاه‌های خورشیدی نشان داد. به‌کارگیری یک چارچوب تصمیم‌گیری ترکیبی به توسعۀ انرژی خورشیدی در ایران و مناطق مشابه با پتانسیل بالای تابش خورشیدی کمک می‌کند. نتایج این مطالعه دیدگاه‌های ارزشمندی برای برنامه‌ریزان انرژی، سیاست‌گذاران و سرمایه‌گذاران در انتخاب مکان‌های مناسب برای زیرساخت‌های خورشیدی فراهم می‌آورد. این رویکرد علاوه بر بهینه‌سازی تولید انرژی، به پایداری محیط‌ زیستی کمک کرده و گذار جهانی به سمت منابع انرژی تجدیدپذیر را تسهیل می‌کند. https://www.juep.net/article_228539_37e2f2a9c1c928151e64716c1cd94921.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 10 08 Presenting the Pathology Pattern of Urban Management Policies in the Realization of Spatial Justice in Tehran Metropolis طراحی الگوی تحلیل موانع تحقق عدالت فضایی در سیاست‌های کلان مدیریت شهری در کلان‌شهر تهران 110 125 228652 10.22034/uep.2025.528748.1654 FA هانیه رشیدی دانشجوی دکتری، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 0009-0007-0380-5938 محمود رحیمی دانشیار، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران رامین ساعد موچشی استادیار مدعو، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Journal Article 2025 06 09 Introduction <br />Policymaking is an essential and powerful arena in producing space and creating spatial justice or injustice in cities. Accordingly, spatial justice is a conceptual tool within which urban space production dynamics, processes, and tools can be examined and analyzed to achieve a justice-oriented city. Reviewing and evaluating development plans based on spatial justice theories is one of the topics that has been neglected in Iranian urban planning. Theoretical and empirical studies show that spatial injustice in Iran is caused by neglect of spatial planning and poor political management of space. Therefore, the government decision-making system in Iran faces contradictory challenges in achieving geographical/spatial justice. On the other hand, Tehran, as a metropolis, faces many problems that do not have a physical, spatial, and functional structure appropriate to its needs and is far from sustainability indicators and environmental standards.<br />Macro policies can play a vital role in achieving spatial justice in the Tehran metropolis, which has not happened much so far. Tehran does not have very favorable conditions in terms of spatial justice criteria. In other words, it can be said that macro policies have not been able to improve the conditions of the Tehran metropolis in terms of spatial justice. Therefore, there is a need to conduct a pathology analysis of the macro policies of urban management in achieving spatial justice in the Tehran metropolis. In this research, in addition to conceptualizing spatial justice in the Tehran metropolis, an attempt is made to identify the damages of the macro policies of urban management from the perspective of spatial justice. In summary, it can be said that the central issue of the present research is to answer the question: What are the dimensions and components that shape the concept of spatial justice in the Tehran metropolis? Also, what are the findings of the pathology of the macro policies of urban management in achieving spatial justice in the Tehran metropolis?<br />Materials and Methods<br />The current research aims to diagnose and explain urban management policies in realizing spatial justice in the metropolis of Tehran. This research is applied-developmental in terms of purpose and is considered among qualitative research. This research used a semi-structured method with experts and a thematic analysis technique to design the research model. For this purpose, a semi-structured interview was conducted with 24 academic and executive experts in the Tehran municipality who were selected purposefully and using the snowball method. Thematic analysis was also used to analyze the data, and coding steps were carried out to identify the themes. <br />Findings<br />Three categories of factors, including antecedents, spatial justice, and consequences, were determined for the research model. Also, five physical, value, cognitive, ideological, and sustainability dimensions, 15 components, and 88 indicators were identified for spatial justice in the Tehran metropolis. The physical dimension indicates that justice must be established in the metropolis of Tehran in order to distribute services and improve living conditions among citizens. In other words, the concentration of urban services in specific areas, the deprivation of the other regions, and the large gap in housing conditions and access to land between different areas of the city contradict this dimension. The value dimension also indicates that citizens, in an ethical environment where individual differences are not so decisive and everyone is considered a citizen, should be able to choose where to live freely and the conditions for using city services. The cognitive dimension also relates to the participation of stakeholders and different groups living in the city in creating plans and programs that can affect justice in the city. On the other hand, urban management plans and policies must be transparent to citizens, who must receive the necessary training in this regard. The ideological dimension also indicates that spatial justice at the level of discourse and ideology should be included in all urban plans and programs, and institutionalize concern and sensitivity towards the concepts of spatial justice among citizens and officials. Also, the ideological dimension notes the need for all stakeholders to participate in the discourse of spatial justice and its inclusion in urban management procedures and methods. Finally, the sustainability dimension indicates that there should be an acceptable proportion between different city areas in terms of economic costs and capacity building for citizens, which provides the basis for the growth and development of weaker areas. Also, capacity building for environmental and social issues should be carried out according to the conditions of different regions to provide the basis for reducing injustices.<br />Also, based on the findings, the damages of urban management policies (precedents) in the three dimensions of formulation stage, implementation stage, and evaluation stage include 15 components and 112 indicators. According to the research findings, experts have raised some disadvantages in all stages of policy-making, including formulation, implementation, monitoring, and evaluation. The disadvantages of the formulation stage are mainly related to the content and approach adopted in the urban management macro policies, as well as the programs created based on them, which cannot meet the requirements needed to achieve spatial justice. The formulation stage is very important because it is the basis for the implementation, evaluation, and monitoring stages, and if it is poorly implemented, the subsequent stages cannot achieve valuable results. The implementation stage is also one of the most important stages, which, unfortunately, has numerous problems in the metropolis (even in the entire country), and in many cases, despite the fact that the formulated policies are of acceptable quality, the implementation stage is very weak. This problem also exists in the field of urban management in Tehran, and the fact that policies cannot lead to the achievement of spatial justice is due to a weakness in implementation. The problems of policy implementation range from the performance of implementers and the Tehran Municipality to inter-organizational and environmental issues, and even governance and political problems. Unfortunately, there are also numerous issues in the field of monitoring and evaluation of urban management policies, and why the goals related to spatial justice are not achieved, and who is responsible for the failures are not followed up on much. Finally, the monitoring and evaluation structure is not very scientific and systematic, and cannot pave the way for reform and continuous improvement in the path of achieving spatial justice.<br />Also in this research, a set of implications for spatial justice was identified. Realizing spatial justice in the metropolis of Tehran can create valuable results in the field of urban management and in relation to various stakeholders, including citizens, and transform the city into a suitable and desirable environment for a better life and away from various social harms. The findings of the present study, while in line with the results of previous research, are much more comprehensive and have been able to cover the existing research gap to a large extent. <br />Conclusion<br />The results of the research showed that urban management macro policies in the realization of spatial justice face many damages in the stages of formulation, implementation, and evaluation. Also, the realization of spatial justice can create many valuable results in the field of urban management and in meeting the demands and expectations of stakeholders. The result of this research included the creation of a comprehensive model consisting of antecedents, spatial justice, and consequences that can create a comprehensive and deep understanding of the pathology of spatial justice in urban management policies. The findings of the present study, while increasing knowledge in the field of scientific foundations of spatial justice and policymaking in this field, can be used by managers and policymakers in the field of urban management in the Tehran metropolis to move more scientifically and appropriately towards the realization of spatial justice. Also, this research partially filled the existing research gap in the field of spatial justice issues and provided a path for broader research. Finally, the most important limitation of the present study is that the findings are related to the Tehran metropolis and cannot be generalized to other cities and regions. مقدمه<br />سیاست‌گذاری عرصۀ مهم و قدرتمندی در تولید فضا و ایجاد عدالت یا ناعدالتی فضایی در شهرها به شمار می‌رود. بر این‌اساس، عدالت فضایی نوعی ابزار مفهومی است که در چارچوب آن می‌توان پویایی، فرایندها و ابزارهای تولید فضای شهری را در دست‌یابی به شهری عدالت‌محور مورد بررسی و تحلیل قرار داد. بررسی و ارزیابی طرح‌های توسعۀ مبتنی بر نظریه‌های عدالت فضایی یکی از موضوعاتی است که در برنامه‌ریزی شهری ایران مغفول مانده است. مطالعات نظری و تجربی نشان می‌دهد بی‌عدالتی فضایی در ایران ناشی از بی‌توجهی به برنامه‌ریزی فضایی و مدیریت ضعیف سیاسی فضا است. از این‌رو، نظام تصمیم‌گیری دولتی در ایران برای دستیابی به عدالت جغرافیایی/فضایی با چالش‌های متضادی مواجه است. از طرفی، شهر تهران امروز به منزلۀ کلان‌شهر با مشکلات فراوانی مواجه است که از ساختار کالبدی، فضایی و عملکردی متناسب با نیازش برخوردار نیست و با شاخص‌های پایداری و استانداردهای محیط زیستی فاصلۀ زیادی دارد.<br />در مجموع، سیاست‌های کلان نقش بسیار مهمی در تحقق عدالت فضایی در کلان‌شهر تهران می‌توانند ایفا کنند که تا کنون چندان این مهم اتفاق نیفتاده و تهران از نظر معیارهای عدالت فضایی شرایط چندان مطلوبی ندارد. به بیانی، می‌توان گفت که سیاست‌های کلان نتوانسته‌اند به بهبود شرایط کلان‌شهر تهران از نظر عدالت فضایی منجر شوند. بنابراین، نیاز است آسیب‌شناسی در مورد سیاست‌های کلان مدیریت شهری در تحقق عدالت فضایی در کلان‌شهر تهران انجام پذیرد. در این پژوهش تلاش می‌شود علاوه بر مفهوم‌سازی عدالت فضایی در کلان‌شهر تهران، نسبت به شناسایی آسیب‌های سیاست‌های کلان مدیریت شهری از نگاه عدالت فضایی اقدام شود. در مجموع، می‌توان گفت که مسئلۀ اصلی تحقیق حاضر، پاسخ به این سؤال است‌: ابعاد و مؤلفه‌های شکل‌دهندۀ مفهوم عدالت فضایی در کلان‌شهر تهران چه مواردی هستند؟ و همچنین، یافته‌های آسیب‌شناسی سیاست‌های کلان مدیریت شهری در تحقق عدالت فضایی در کلان‌شهر تهران چگونه است؟<br />مواد و روش‌ها<br />هدف پژوهش حاضر، آسیب‌شناسی و تبیین سیاست‌های کلان مدیریت شهری در تحقق عدالت فضایی در کلان‌شهر تهران است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی ـ توسعه‌ای است و در زمرۀ پژوهش‌های کیفی محسوب می‌شود. در این پژوهش، از روش نیمه‌ساختاریافته با خبرگان و تکنیک تحلیل مضمون برای طراحی الگوی تحقیق استفاده شد. برای این‌منظور، با 24 نفر از خبرگان دانشگاهی و اجرایی در شهرداری تهران که به صورت هدفمند و با روش گلوله برفی انتخاب شدند، مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته به عمل آمد. فرایند انجام مصاحبه تا مرحلۀ رسیدن به اشباع نظری ادامه پیدا کرد. همچنین، برای تحلیل داده‌ها از تکنیک تحلیل مضمون استفاده شد و مراحل کدگذاری به منظور شناسایی مضامین انجام پذیرفت.<br />یافته‌ها<br />براساس یافته‌ها، سه دسته عوامل شامل پیشایندها، عدالت فضایی و پسایندها برای الگوی تحقیق تعیین شد. همچنین، برای عدالت فضایی در کلان‌شهر تهران پنج بعد مادی، ارزشی، معرفتی، ایدئولوژیک و پایداری و 15 مؤلفه و 88 شاخص شناسایی شد. بعد مادی اشاره دارد که در کلان‌شهر تهران در توزیع خدمات و شرایط سکونت بین شهروندان باید عدالت برقرار باشد. به بیانی، تجمیع خدمات شهری در مناطق خاص و بی‌بهره ماندن دیگر مناطق و همچنین، فاصلۀ زیاد از نظر شرایط مسکن و دسترسی به زمین بین مناطق مختلف شهر با این بعد در تضاد است. بعد ارزشی نیز اشاره می‌کند که شهروندان در یک محیط اخلاقی که تفاوت‌های فردی چندان تعیین‌کننده نیست و همه به عنوان یک شهروند محسوب می‌شوند، باید بتوانند آزادانه محل زندگی و شرایط استفاده از خدمات شهر را انتخاب کنند. بعد معرفتی (شناختی) نیز مربوط به مشارکت ذی‌نفعان و گروه‌های مختلف ساکن در شهر در ایجاد طرح‌ها و برنامه‌هایی است که می‌تواند عدالت در شهر را تحت ‌تأثیر قرار دهد. از طرفی، طرح‌ها و سیاست‌های مدیریت شهری باید برای شهروندان شفاف شود و آن‌ها آموزش‌های لازم را در این زمینه ببینند. بعد ایدئولوژیک نیز اشاره دارد که عدالت فضایی در سطح یک گفتمان و ایدئولوژی باید در تمامی طرح‌ها و برنامه‌های شهری گنجانده شود و دغدغه و حساسیت نسبت به مفاهیم عدالت فضایی در بین آحاد شهروندان و مسئولان را نهادینه کند. همچنین، بعد ایدئولوژیک لزوم مشارکت کلیۀ ذی‌نفعان در گفتمان‌سازی عدالت فضایی و گنجاندن آن در رویه‌ها و روش‌های مدیریت شهری را متذکر می‌شود. درنهایت، بعد پایداری اشاره دارد که بین مناطق مختلف شهر از نظر هزینه‌های اقتصادی و ظرفیت سازی برای شهروندان باید تناسبی قابل قبول وجود داشته باشد که زمینۀ رشد و توسعۀ مناطق ضعیف‌تر را فراهم کند. همچنین، ظرفیت‌آفرینی برای مسائل زیست‌محیطی و اجتماعی نیز متناسب با شرایط مناطق مختلف باید انجام شود تا زمینۀ کاهش بی‌عدالتی‌ها فراهم شود.<br />همچنین براساس یافته‌ها، آسیب‌های سیاست‌های کلان مدیریت شهری (پیشایندها) در سه بعد مرحلۀ تدوین، مرحلۀ اجرا و مرحلۀ ارزیابی شامل 15 مؤلفه و 112 شاخص است. درنهایت، پسایندهای شناسایی‌شده در دو بعد پسایندهای مدیریت شهری و پسایندهای ذی‌نفعان شامل 4 مؤلفه و 17 شاخص است‌. براساس یافته‌های پژوهش، در تمامی مراحل سیاست‌گذاری شامل تدوین، اجرا و نظارت و ارزیابی، از نظر خبرگان آسیب‌هایی مطرح شد. آسیب‌های مرحلۀ تدوین عمدتاً مربوط به محتوا و رویکرد اتخاذشده در سیاست‌های کلان مدیریت شهری و همچنین، برنامه‌های ایجادشده براساس آن‌ها است که نمی‌تواند الزامات مورد نیاز برای تحقق عدالت فضایی را تأمین کند. مرحلۀ تدوین از این جهت بسیار مهم است که پایه و اساسی برای مراحل اجرا و ارزیابی و نظارت است و در صورتی که در آن ضعیف عمل شود، انجام درست مراحل بعدی نیز نمی‌تواند اتفاقات ارزشمندی را رقم بزند. مرحلۀ اجرا نیز یکی از مراحل مهمی است که متأسفانه در کلان‌شهر (حتی در کل کشور) در آن مشکلات متعددی وجود دارد و در موارد متعدد با وجود اینکه سیاست‌های تدوین‌شده کیفیت قابل قبولی دارند، مرحلۀ اجرا بسیار ضعیف است. در حوزۀ مدیریت شهری تهران نیز این مسئله وجود دارد و اینکه سیاست‌ها نمی‌تواند به تحقق عدالت فضایی منجر شود، به دلیل ضعف در اجرا است. مشکلات اجرای سیاست‌ها از عملکرد مجریان و شهرداری تهران، تا مسائل بین سازمانی و محیطی و حتی مشکلات حاکمیتی و سیاسی را در بر می‌گیرد. درنهایت، متأسفانه در زمینۀ نظارت و ارزیابی بر سیاست‌های مدیریت شهری نیز مسائل متعددی وجود دارد و اینکه چرا اهداف مربوط به عدالت فضایی محقق نمی‌شود و چه کسی مسئول عدم موفقیت‌ها است، چندان مورد پیگیری قرار نمی‌گیرد. متأسفانه ساختار نظارت و ارزیابی چندان علمی و نظام‌مند نیست و نمی‌تواند مسیر اصلاح امور و بهبود مستمر در مسیر تحقق عدالت فضایی را هموار کند.<br />همچنین در این پژوهش، مجموعه‌ای از پسایندها برای عدالت فضایی شناسایی شد. تحقق عدالت فضایی در کلان‌شهر تهران می‌تواند نتایج ارزشمندی در زمینۀ مدیریت شهری و در ارتباط با ذی‌نفعان مختلف از جمله شهروندان ایجاد کند و شهر را تبدیل به محیطی مناسب و مطلوب برای زندگی بهتر و به دور از آسیب‌های مختلف اجتماعی کند. یافته‌های تحقیق حاضر در عین هم‌راستایی با نتایج تحقیقات پیشین، بسیار جامع‌تر است و توانسته تا حدود زیادی خلأ تحقیقاتی موجود را پوشش دهد.<br />نتیجه‌گیری<br />نتایج پژوهش نشان داد سیاست‌های کلان مدیریت شهری در تحقق عدالت فضایی با آسیب‌های متعددی در مراحل تدوین، اجرا و ارزیابی روبه‌رو است. همچنین، تحقق عدالت فضایی می‌تواند نتایج ارزشمند متعددی در زمینۀ مدیریت شهری و تأمین خواسته‌ها و انتظارات ذی‌نفعان ایجاد کند. نتیجۀ این پژوهش شامل ایجاد یک الگوی جامع متشکل از پیشایندها، عدالت فضایی و پسایندها است که می‌تواند درک جامع و عمیقی نسبت به آسیب‌شناسی عدالت فضایی در سیاست‌های کلان مدیریت شهری ایجاد کند. یافته‌های پژوهش حاضر ضمن دانش‌افزایی در زمینۀ مبانی علمی عدالت فضایی و سیاست‌گذاری در این حوزه، می‌تواند توسط مدیران و سیاست‌گذاران حوزۀ مدیریت شهری در کلان‌شهر تهران جهت حرکت علمی‌تر و مناسب‌تر در مسیر تحقق عدالت فضایی مورد استفاده قرار گیرد. همچنین، این پژوهش تا حدودی خلأ تحقیقاتی موجود در زمینۀ مباحث عدالت فضایی را مرتفع کرد و مسیر تحقیقات گسترده‌تر را فراهم کرد. درنهایت‌، مهم‌ترین محدودیت تحقیق حاضر این است که یافته‌ها مربوط به کلان‌شهر تهران است و قابل تعمیم به سایر شهرها و مناطق نیست. https://www.juep.net/article_228652_e202c630a4fda4b95295f176f6550b46.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 10 01 The Knowledge - Practice Gap in Urban Planning: Insights from Consulting Firms in Tehran شکاف میان دانش و عمل برنامه‌ریزی شهری: یافته‌هایی از شرکت‌های مهندسین مشاور تهران 126 147 229325 10.22034/uep.2025.540516.1687 FA مهشید نجاتی دانشجوی دکتری شهرسازی، گروه برنامه‌ریزی و طراحی شهری و منطقه‌ای دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0009-6219-5054 سحر ندایی طوسی دانشیار و عضو هیئت علمی گروه برنامه‌ریزی و طراحی شهری و منطقه‌ای دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 08 10 Introduction <br />In recent years, a significant gap between academia and the profession in urban planning in Iran has been raised, and doubts have emerged about the effectiveness of explicit knowledge (theories, concepts, etc.) in professional practice. In this research, the term “knowledge” is classified into two types: explicit and tacit knowledge (experience, worldview, etc.). Tacit knowledge, in contrast to explicit knowledge, cannot be articulated. Explicit knowledge sources include universities, conferences, academic and professional articles and books, government white papers, and practice guidelines. Sources of tacit knowledge are considered to be the context and the planner-as-person. The term “practice” has referred to what occurs in professional practice and leads to the production of products, namely, the prepared plans. This research has addressed the relationship between urban planning knowledge and practice within consulting firms to identify the gap between urban planning knowledge and practice.<br />Materials and Methods<br />In this research, the unit of analysis consists of consulting firms that are members of the Society of Consulting Engineers. In this section, the conceptual-operational model of the research has been presented. Since the majority of consulting firms (86 percent) are located in Tehran, this city has been selected as the case study. The approach of this research has been qualitative, and its nature has been exploratory. The research strategy was thematic analysis, and the data collection method used was semi-structured interviews. The target population of this research has been consulting firms with a Grade 1 ranking in urban planning, located in Tehran, as the main body for preparing urban plans in Iran. Based on random sampling, due to the inability to establish contact and the rejection of the interview request, seven firms have constituted the sample under study. The interviews were conducted between June and September 2024, and the interviewees were the CEOs or heads of the firms’ urban planning departments. After the interviews have been conducted, the coding process has been carried out based on this research’s criteria for thematic analysis, which, in order of importance, have been: alignment with the research question and objective, conceptual significance, and theoretical support, with the software tools ATLAS.ti and Word; and ultimately, 72 codes have been obtained. These codes—emphasizing recurring and in-depth concepts—have been the basis for deriving sub-themes and themes through a combined (deductive and inductive) approach, grounded in both the theoretical foundations and the research’s conceptual-operational model (deductive), as well as the data (inductive).<br />Findings<br />This section presents the themes and sub-themes of the detailed relationship between urban planning knowledge and practice within consulting firms in Tehran. The identified themes are: the linkage of explicit knowledge and practice, the linkage of tacit knowledge and practice, and the linkage of both explicit and tacit (hybrid) knowledge and practice. Accordingly, the relationship between explicit knowledge and practice in the firms above is often manifested through preparing specialized plans based on academic knowledge and applying theory in those plans. It also appears in conjunction with tacit knowledge, in the preparation of diverse plans, their procurement through tenders, staff training, the application of both theory and experience in practice, preparing plans and resolving complexities using the expertise of company personnel and regarding specialized components, through outsourcing, recruitment with emphasis on the planner’s experience and personality in addition to academic knowledge, as well as through public advertisements and referrals, and the procurement of both routine and innovative plans. The relationship between tacit knowledge and practice is often manifested through learning from mistakes and from others, storytelling, resolving complexities through consultation with the firm’s experienced personnel, the preparation of routine plans, limited management of tacit knowledge via the use of processes applied in previous routine plans, and aforementioned actions in conjunction with explicit knowledge.<br />Conclusion<br />In response to the research question, the relationship between urban planning knowledge and practice within consulting firms is based on both types of knowledge. The relationship between explicit knowledge and practice is based on academic explicit knowledge, and the relationship between tacit knowledge and practice is grounded in individual experience, with emphasis on context—particularly the complex context of decision-making. In the relationship between urban planning knowledge and practice in Tehran, tacit knowledge is predominant. This predominance has intensified in recent years due to the weakening of the financial capacity of consulting firms and skill-orientation within them. In order to achieve the research objective, it must be stated that the relationship between urban planning knowledge and practice in the aforementioned firms indicates the gap between explicit knowledge and practice, as well as between tacit knowledge and practice. The comparison between the context of this research and the global literature reveals that the relationship between urban planning knowledge and practice in the countries that are the context of those studies is more strongly based on explicit knowledge. Regarding the differences in the gap between explicit knowledge and practice in the contexts, while this gap in consulting firms in Tehran mainly stems from structural weaknesses imposed by higher-level institutions, in the context of global studies, it primarily originates from the non-organic (yet systematic) relationship between academia and the profession. Another difference is that the systematic relationship between academia and the profession in the context of global studies is broader than in Iran and the city of Tehran. Another difference can also be considered to be the lack of proficiency of professional inputs in the plan-making process and its hardware and software tools in Tehran, which have not been mentioned in the global literature. Similarities in the gap between explicit knowledge and practice in the mentioned contexts can be stated as a mismatch between this knowledge and the decision-making context in terms of legal and procedural aspects, as well as the observation of an expectation among professionals for theories to be predictive and prescriptive in planning practice. Regarding the gap between tacit knowledge and practice in those contexts, a difference can be identified in the lower formal recognition of experience in professional practice in the city of Tehran. Among the observed similarities is the limited tacit knowledge management system in the profession and its limited connection to the body of knowledge. Among the theoretical implications of the gap between urban planning knowledge and practice in Tehran is the weakening of the credibility of academia and research, and among its professional implications is the loss of the planner’s intermediary role between urban planning knowledge and action in the city. The knowledge contribution of this research to the field of urban planning can be regarded as the substantiation of the gap between explicit knowledge and the practice of urban planning in Tehran, as well as the gap between tacit knowledge and the practice in the city. Moreover, this research has integrated and operationalized the relationship between planning theory and practice in international studies, as well as the relationship between academia and planning practice—considering experiences—in other studies by incorporating additional concepts such as the planner-as-person and the management of tacit knowledge in the context of Tehran; and in fact, it has presented a broader concept of explicit and tacit knowledge in the relationship between planning knowledge and practice in the case study. مقدمه<br />در سال‌های اخیر، فاصلۀ چشمگیری میان دانشگاه و حرفه در عرصۀ برنامه‌ریزی شهری در ایران مطرح شده و تردیدهایی نسبت به کارایی دانش صریح (نظریه‌ها، مفاهیم و ...) در عمل حرفه‌ای شکل گرفته است. در این پژوهش مقصود از دانش، دسته‌بندی آن در دو نوع دانش صریح و دانش ضمنی (تجربه، جهان‌بینی و ...) بوده است. دانش ضمنی، در مقابل دانش صریح، غیرقابل به سخن درآوردن است. منابع دانش صریح دانشگاه‌ها، کنفرانس‌ها، مقالات و کتاب‌های علمی و حرفه‌ای، اوراق سفید دولتی و راهنماهای عمل هستند. منابع دانش ضمنی نیز بستر و شخص برنامه‌ریز دانسته می‌شود. مقصود از عمل نیز آنچه بوده است که در حرفه به وقوع می‌پیوندد و به تولید محصول که طرح‌های تهیه‌شده است، می‌انجامد. این پژوهش به پاسخ به چگونگی رابطة میان دانش و عمل برنامه‌ریزی شهری در شرکت‌های مهندسین مشاور با هدف شناسایی شکاف میان دانش و عمل برنامه‌ریزی شهری پرداخته است.<br />مواد و روش‌ها<br />در این پژوهش، واحد تحلیل، شرکت‌های مهندسین مشاور عضو جامعۀ مهندسین مشاور بوده است. در این بخش، نخست مدل مفهومی ـ عملیاتی پژوهش ارائه شده است. از آنجا که عمدۀ شرکت‌های مهندسین مشاور (86 درصد) در شهر تهران مستقر هستند، این شهر به‌مثابه مورد پژوهش اختیار شده است. رویکرد این پژوهش، کیفی و ماهیت آن، اکتشافی بوده است. راهبرد پژوهش نیز تحلیل مضمون و روش گردآوری داده‌ها، مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته بوده است. جامعۀ مورد نظر پژوهش، شرکت‌های مهندسین مشاور رتبۀ 1 شهرسازی مستقر در شهر تهران به‌مثابه بدنۀ اصلی تهیۀ برنامه‌های شهری در ایران اختیار شده است و بر اساس نمونه‌گیری تصادفی، به دلایل عدم امکان برقراری ارتباط و عدم پذیرش درخواست مصاحبه، هفت شرکت، نمونۀ مورد بررسی را تشکیل داده‌اند. مصاحبه‌ها در بازۀ زمانی خرداد تا شهریور 1403 انجام پذیرفته است و مصاحبه‌شوندگان، مدیران عامل یا مدیران بخش شهرسازی شرکت‌های یادشده بوده‌اند. پس از انجام مصاحبه‌ها، فرایند کدگذاری بر اساس معیارهای این پژوهش برای تحلیل مضمون که به ترتیب اهمیت، تناسب با پرسش و هدف پژوهش، اهمیت مفهومی و پشتیبانی نظری بوده است، با ابزار نرم‌افزاری ATLAS.ti و Word انجام شده و درنهایت، 72 کد حاصل شده است. این کدها، با تأکید بر مفاهیم پرتکرار و عمیق، پایه استخراج زیرمضامین و مضامین با رویکردی ترکیبی (قیاسی و استقرایی) بر اساس مبانی نظری و مدل مفهومی ـ عملیاتی پژوهش (قیاسی) و داده‌ها (استقرایی) بوده‌اند.<br />یافته‌ها<br />در این بخش، مضامین و زیرمضامین رابطۀ تفصیلی دانش و عمل برنامه‌ریزی شهری در شرکت‌های مهندسین مشاور تهران ارائه شده است. مضامین شناسایی‌شده، پیوند دانش صریح و عمل، پیوند دانش ضمنی و عمل، و پیوند توأمان دانش صریح و ضمنی (ترکیبی) و عمل هستند. بر این‌اساس، رابطۀ دانش صریح و عمل در شرکت‌های یادشده، اغلب در قالب تهیۀ طرح‌های ویژۀ مبتنی بر دانش دانشگاهی و به‌کارگیری صریح نظریه در طرح‌های یادشده و نیز به صورت توأمان با دانش ضمنی در تهیۀ طرح‌های متنوع، اخذ آن‌ها از طریق مناقصات، آموزش به نیروها، به‌کارگیری نظریه و تجربه در عمل، تهیۀ طرح‌ها و حلّ پیچیدگی‌ها با دانش نیروهای شرکت و نیز در خصوص بخش تخصصی آن‌ها از طریق برون‌سپاری، تأمین نیرو با تأکید بر تجربه و شخصیت برنامه‌ریز علاوه بر دانش دانشگاهی و از طریق آگهی و معرفی و اخذ طرح‌های معمول و نوآورانه است. رابطۀ دانش ضمنی و عمل نیز اغلب از طریق یادگیری از اشتباهات و دیگران، داستان‌گویی، حلّ پیچیدگی‌ها با مشورت با اشخاص مجرب شرکت، تهیۀ طرح‌های معمول، مدیریت محدود دانش ضمنی در قالب استفاده از فرایند تهیۀ طرح‌های معمول پیشین و موارد یادشدۀ توأم با دانش صریح است.<br />نتیجه‌گیری<br />در پاسخ به پرسش پژوهش، رابطۀ دانش و عمل برنامه‌ریزی شهری در شرکت‌های مهندسین مشاور مبتنی بر هر دو نوع دانش است. رابطۀ دانش صریح و عمل بر مبنای دانش صریح دانشگاهی است و رابطۀ دانش ضمنی و عمل مبتنی بر تجربه در سطح فردی با تأکید بر بستر به‌ویژه بستر پیچیده تصمیم‌گیری است. در رابطۀ دانش و عمل برنامه‌ریزی شهری شهر تهران، دانش ضمنی غالب است. این غلبه در سال‌های اخیر به موجب تضعیف توان مالی شرکت‌های مهندسین مشاور و مهارت‌محوری در آن‌ها، تشدید شده است. به منظور دستیابی به هدف پژوهش باید اظهار کرد که رابطۀ دانش و عمل برنامه‌ریزی شهری در شرکت‌های یادشده نشان‌دهندۀ شکاف میان دانش صریح و عمل و نیز دانش ضمنی و عمل است. مقایسۀ بستر این پژوهش با ادبیات جهانی نشان‌دهندۀ آن است که رابطۀ دانش و عمل برنامه‌ریزی شهری در کشورهایی که بستر این پژوهش‌ها هستند، به میزان بیشتری مبتنی بر دانش صریح است. در خصوص تفاوت‌های شکاف میان دانش صریح و عمل در آن‌ها، در حالی که شکاف یادشده در شرکت‌های مهندسین مشاور تهران عمدتاً ناشی از ضعف ساختاری از سوی نهادهای فرادست است، در بستر پژوهش‌های جهانی بیشتر نشئت‌گرفته از ارتباط غیرارگانیک (ولی سیستماتیک) میان دانشگاه و حرفه است. تفاوت دیگر آن است که ارتباط سیستماتیک میان دانشگاه و حرفه در بستر پژوهش‌های جهانی گسترده‌تر از ایران و شهر تهران است. تفاوت دیگر را نیز می‌توان عدم تسلط ورودی‌های حرفه بر فرایند تهیۀ طرح و ابزار سخت‌افزاری و نرم‌افزاری آن در شهر تهران که در ادبیات جهانی اشاره‌ای به آن‌ها نشده است، دانست. شباهت‌های شکاف میان دانش صریح و عمل در بسترهای یادشده را نیز می‌توان عدم مطابقت این دانش با بستر تصمیم‌گیری از حیث حقوقی و رویه‌ای و مشاهدۀ انتظار پیش‌بینی‌کنندگی و تجویز موردی از نظریه‌ها در عمل برنامه‌ریزی میان حرفه‌مندان اظهار کرد. در خصوص شکاف میان دانش ضمنی و عمل در آن‌ها، به‌مثابه تفاوت می‌توان به رسمیت کمتر تجربه در عمل حرفه‌ای در شهر تهران اشاره کرد. از شباهت‌های مشاهده‌شده نیز سیستم مدیریت دانش ضمنی حداقلی در حرفه و اتصال محدود آن به بدنۀ دانش است. از جمله پیامدهای نظری شکاف میان دانش و عمل برنامه‌ریزی شهری در تهران، تضعیف اعتبار دانشگاه و پژوهش‌ها است و از پیامدهای حرفه‌ای آن، از دست رفتن نقش واسطه‌ای برنامه‌ریز میان دانش برنامه‌ریزی شهری و اقدام در شهر است. سهم دانشی این پژوهش به عرصۀ برنامه‌ریزی شهری را می‌توان اثبات شکاف میان دانش صریح و عمل برنامه‌ریزی شهری در شهر تهران و نیز شکاف میان دانش ضمنی و عمل برنامه‌ریزی در این شهر دانست. همچنین، این پژوهش رابطۀ نظریه و عمل برنامه‌ریزی در پژوهش‌های خارجی و رابطۀ دانشگاه و عمل برنامه‌ریزی با لحاظ تجربه در پژوهش‌های دیگر را با افزودن مفاهیمی دیگر همچون شخص برنامه‌ریز و مدیریت دانش ضمنی در خصوص شهر تهران یکپارچه کرده و به انجام رسانده است، و در واقع مفهومی گسترده‌تر از دانش صریح و دانش ضمنی را در رابطۀ دانش و عمل برنامه‌ریزی در مورد پژوهش ارائه کرده است. https://www.juep.net/article_229325_71a76092aa0b02c1150a497ccb4d29d9.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 10 08 Investigating the impact of urban regeneration on environmental health components of old urban neighborhoods (Case study: Emamzadeh Yahya neighborhood in Tehran) بررسی تأثیر بازآفرینی شهری بر مؤلفه‌های سلامت محیط محلات بافت قدیم شهرها (مورد مطالعه: محلة امام‌زاده یحیی در شهر تهران)‌ 148 161 229451 10.22034/uep.2025.542660.1696 FA نازنین توکلی دانشجوی دوره کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0009-0008-0460-5740 حبیب‌اله فصیحی دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0000-0002-0672-0944 طاهر پریزادی دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0000-0001-8303-1723 Journal Article 2025 08 24 Introduction <br />Cities around the world today face unprecedented challenges such as rapid urbanization, environmental degradation, and socio-economic inequalities. To address these issues, urban regeneration has emerged as a vital strategy to revitalize declining neighborhoods while improving the quality of life for residents. Urban regeneration encompasses a variety of measures, including infrastructure improvements, economic development, and social interventions, with a particular emphasis on environmental improvement. The health of the urban environment significantly affects the health of its residents. For example, access to green spaces is associated with reduced stress levels, increased physical activity, and increased social interactions. Conversely, environmental degradation, such as pollution and a lack of green spaces, can lead to adverse health outcomes and reduced quality of life. Addressing health in urban environments means understanding, measuring, evaluating, and contextualizing the health of populations and the built environment across various impacts, geography, and temporal evolution. In this article, while evaluating the health status of the urban environment of the Emamzadeh Yahya neighborhood in Tehran, the effectiveness of the regeneration measures that have been widely carried out in recent years has been examined in many components and dimensions.  Materials and Methods<br />The environmental health status is evaluated with 22 indicators, which are classified in 3 dimensions of physical (5 components), health-environmental (11 components), and social (6 components). Information on 19 indicators is obtained through surveys, and for the rest, by using formal statistics. A sample of 383 people was selected randomly and had an almost equal spatial distribution in the neighborhood. The data collection tool is a questionnaire. For each indicator, there are a pair of questions, the first of which evaluates the current situation and the other evaluates the effectiveness of the regeneration plans in improving the indicator. The questionnaire data were entered into the SPSS software, and after confirming the reliability by calculating the Cronbach’s alpha coefficient (0.728 for all items), first the one-sample t-test analytical model was implemented for odd-numbered items, and then the structural equation model (SEM) of Amos software was implemented for even-numbered items. The study area is Emamzadeh Yahya neighborhood, located in District 12 of Tehran Municipality and within the historical fabric of the city. This neighborhood has an area of 69 hectares and had a population of 11,318 in the 2016 Iranian Public Census. Findings<br />The figure of 2.166 for all the indicators indicates that the environmental health in the studied area is lower than the hypothetical average (3). Among the three dimensions, the better situation belongs to the components of the physical dimension, with a figure of 2.34. The components of the health-environmental dimension show an average figure of 2.121, and in the social dimension, the average figure is 2.10. In 22 evaluation indicators, the condition of vehicle traffic, social security, and sense of place shows weaker conditions. If the figure 4.5 -5 is considered as a very favorable condition, 3.5-4.5 as a favorable condition of environmental health, 2.5-3.5 as an average condition, 1.5-2.5 as an unfavorable condition, and finally a score of 1-1.5 as a very unfavorable condition, the three components show a very unfavorable condition overall. More than half of the components (12 items) show an unfavorable condition, and the remaining seven components show an average condition of environmental health. Also, the findings from the structural analysis model show that the implementation of regeneration projects has a greater impact on the components of improving urban infrastructure, promoting social security, improving the hygiene of public places, and residents’ access to health care centers, respectively. Conclusion<br />The problems of urban environmental health in Emamzadeh Yahya neighborhood are due to the incompatibility of functions and activities with the physical, social, and cultural characteristics of the neighborhood. In other words, what is imposed as a container in the form of current commercial activities on the container, that is, the body of the neighborhood, is not compatible with itself. Emamzadeh Yahya has long played an important role in the commercial-administrative and political center of the capital of Iran. Over time, the nature of commercial activities has changed, and the form and method of transportation have changed. On the other hand, in parallel with the increase in population and in connection with the extra-local functions of the neighborhood, the density and extent of commercial activities have multiplied, while the body, and especially the passages, have remained intact, and due to the historical nature of the fabric, the possibility of any widening and development of the passages has also been ruled out. Overcrowding and congestion beyond the capacity of the daily passing population, traffic and congestion, noise pollution, weak sense of place, the increasing tendency to commercialize space and use residential buildings as commercial, workshops and warehouses, a high potential for accidents, the insecurity and unsafe space, etc. all are related to the incompatibility of the function of space with the existing structure.<br />In line with the goals of regeneration, old, worn-out neighborhoods such as the studied area should be living environments with economic activities, social interactions, and must be places for offering and providing a diverse range of services, which are needed by the resident population. Providing a business space that is compatible with the fabric is a requirement for urban regeneration, but in the case of historical fabrics such as the Emamzadeh Yahya neighborhood, it is advised to revive and develop activities, functions, and businesses that do not impair the living conditions and living in the neighborhoods, the quality of life, and the health of the environment. For this reason, the revival and development of the cultural economy as the main driver of regeneration is a practical suggestion of this research to improve the health of the neighborhood environment. مقدمه<br />شهرها در همة جهان امروزه با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مانند شهرنشینی شتابان، تخریب و تباه‌سازی محیط زیست و نابرابری‌های اجتماعی ـ اقتصادی روبه‌رو هستند. برای رسیدگی به این مسائل، بازآفرینی شهری به عنوان یک راهبرد حیاتی به منظور احیای محله‌های رو به زوال و در عین بهبود کیفیت زندگی ساکنان، ظهور کرده است. بازآفرینی شهری شامل اقدامات متنوعی همچون بهبود زیرساخت‌ها، توسعۀ اقتصادی و مداخلات اجتماعی با تأکید ویژه بر بهبود محیط زیست است. سلامت محیط شهری به طرز قابل توجهی بر سلامت ساکنان تأثیر می‌گذارد. برای مثال، دسترسی به فضاهای سبز با کاهش سطح استرس، افزایش فعالیت بدنی و افزایش تعاملات اجتماعی مرتبط است. به‌عکس، تخریب محیط زیست، مانند آلودگی و کمبود فضاهای سبز، می‌تواند به پیامدهای منفی سلامت و کاهش کیفیت زندگی منجر شود. پرداختن به سلامت در رابطه با محیط‌های شهری به معنای درک، اندازه‌گیری، ارزیابی و زمینه‌سازی سلامت جمعیت‌ها و محیط ساخته‌شده در طیف وسیعی از تأثیرات، تحولات و تکامل زمانی است. در این مقاله، ضمن ارزیابی وضعیت سلامت محیط شهری محلۀ امام‌زاده یحیی در تهران، اثربخشی اقدامات بازسازی که در سال‌های اخیر به طور گسترده صورت گرفته، در برخی مؤلفه‌ها و ابعاد بررسی شده است. مواد و روش‌ها<br />وضعیت موجود سلامت محیط با ۲۲ شاخص که در ۳ بُعد کالبدی (۵ مؤلفه)، بهداشتی ـ محیطی (۱۱ مؤلفه) و اجتماعی (۶ مؤلفه) دسته‌بندی شده‌اند ارزیابی شده است. اطلاعات ۱۹ شاخص از طریق پیمایش و اطلاعات با استفاده از آمار رسمی به دست آمده است. نمونۀ آماری به تعداد ۳۸۳ نفر به صورت تصادفی و با رعایت توزیع فضایی تقریباً برابر در محله، انتخاب شده است. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه است. برای هر شاخص، یک زوج سؤال وجود دارد که اوّلی وضعیت موجود و سؤال دیگر، اثربخشی طرح‌های بازآفرینی در بهبود شاخص را ارزیابی می‌کند. داده‌های پرسشنامه وارد نرم‌افزار SPSS شده و پس از تأیید پایایی با محاسبۀ ضریب آلفای کرونباخ (0/728 برای همۀ سؤالات)، ابتدا مدل تحلیلی آزمون t تک‌نمونه‌ای برای سؤالات فرد و سپس مدل معادلات ساختاری (SEM) نرم‌افزار Amos برای سؤالات زوج اجرا شده است. محدودة مورد مطالعه، محلۀ امام‌زاده یحیی واقع در منطقۀ ۱۲ شهرداری تهران و در محدودۀ بافت تاریخی شهر است. این محله ۶۹ هکتار مساحت دارد و در سرشماری عمومی سال ۱۳۹۵، ۱۱۳۱۸ نفر جمعیت داشته است.<br />یافته‌ها<br />رقم 2/166 برای کل شاخص‌ها دلالت بر این دارد که سلامت محیط در محلۀ امام‌زاده یحیی از میانگین فرضی (3) پایین‌تر است. در میان ابعاد سه‌گانه، وضعیت بهتر از آن مؤلفه‌های بعد کالبدی با رقم 2/34 است. مؤلفه‌های بعد بهداشتی ـ محیط ‌زیستی میانگین رقمی برابر 2/121 را نشان داده و در بعد اجتماعی رقم میانگین برابر 2/10 به ‌دست آمده است. در 22 شاخص ارزیابی، وضعیت ترافیک وسایل نقلیه، امنیت اجتماعی و حسّ مکان ضعیف‌ترین وضعیت را نمایان ساخته‌اند. در صورتی که رقم 4/5 و بالاتر را وضعیت بسیار مطلوب؛ 3/5-4/5 را وضعیت مطلوب سلامت محیط؛ 2/5-3/5 را وضعیت متوسط؛ 1/5-2/5 را وضعیت نامطلوب و بالأخره نمرۀ 5/1 و پایین‌تر را وضعیت بسیار نامطلوب ارزیابی کنیم، سه مؤلفة فوق وضعیت بسیار نامطلوب، بیشتر از نیمی از مؤلفه‌ها (12 مورد) وضعیت نامطلوب و بقیه یعنی 7 مؤلفه، وضعیت متوسطی از سلامت محیط را نمایان می‌سازند. همچنین، یافته‌ها از مدل تحلیل ساختاری نشان می‌دهد اجرای طرح‌های بازآفرینی به‌ترتیب بر مؤلفة‌های بهبود‌بخشی به زیرساخت‌های شهری، ارتقای امنیت اجتماعی، بهبودبخشی به بهداشت اماکن عمومی، دسترسی ساکنان به مراکز خدمات بهداشتی درمانی، تأثیر بیشتری به جا گذاشته‌اند. نتیجه‌گیری<br />معضلات سلامت محیط شهری در محلة امام‌زاده یحیی ناشی از عدم سازگاری کارکردها و فعالیت‌ها با خصیصه‌های کالبدی، اجتماعی و فرهنگی محله است. به بیان دیگر، آنچه به‌ عنوان مظروف به صورت فعالیت‌های تجاری فعلی بر ظرف یعنی کالبد محله تحمیل شده با یکدیگر سازگاری ندارند. امام‌زاده یحیی از دیرباز به‌ عنوان جزء مهمی از بخش مرکز تجاری ـ اداری و سیاسی پایتخت نقش ایفا کرده است. در گذر زمان ماهیت فعالیت‌های تجاری دگرگون شده و شکل و اسلوب حمل‌و‌نقل تغییر کرده است. از سوی دیگر، به موازات افزایش جمعیت و به مناسبت کارکردهای فرامحلی محله، تراکم و وسعت فعالیت‌های تجاری چند برابر شده، در حالی که کالبد و به‌ویژه گذرها دست‌نخورده باقی مانده‌اند و به دلیل ماهیت تاریخی بافت، امکان هر گونه تعریض و توسعۀ گذرها نیز منتفی بوده است. تراکم و ازدحام فراتر از ظرفیت جمعیت در حال گذر روزانه، ترافیک و راهبندان، آلودگی صوتی، ضعف حسّ مکان، گرایش روزافزون به تجاری کردن فضا و استفادۀ تجاری، کارگاهی و انباری از ساختمان‌های مسکونی، پتانسیل بالای وقوع حوادث، ناایمن بودن و ناامنی فضا و ... همه و همه به ناسازگاری کارکرد فضا با کالبد موجود باز می‌گردند. در راستای اهداف بازآفرینی در بافت‌های قدیمی، محلات باید محیط زندگی، کار، فعالیت، تعاملات اجتماعی و محل عرضه و ارائۀ طیف متنوعی از خدمات مورد نیاز جمعیت ساکن باشند. فراهم بودن فضای کسب‌و‌کار متناسب با بافت، لازمة بازآفرینی شهری است، اما در خصوص بافت‌های تاریخی همچون محلۀ امام‌زاده یحیی، احیا و توسعۀ فعالیت‌ها، کارکردها و کسب‌و‌کارهایی سزاوار است که شرایط زندگی و زیستن در محلات و کیفیت زندگی و سلامت محیط را خدشه‌دار نسازند. به همین‌دلیل، احیا و توسعة اقتصاد فرهنگی به عنوان پیشران اصلی بازآفرینی، پیشنهاد کاربردی این تحقیق برای ارتقای کیفیت محیط زندگی در محله هستند.  https://www.juep.net/article_229451_36197a3e9c980b3ab84c2edc87984662.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 10 07 Exploring the Relationship Between Neighborhood Attachment and Citizen Participation in Urban Regeneration of Deteriorated Areas (Case Study: Javadiyeh Neighborhood, Tehran) بررسی ارتباط حس تعلق محله‌ای و مشارکت شهروندان در بازآفرینی بافت‌های فرسودۀ شهری (مطالعۀ موردی: محلۀ جوادیه تهران) 162 175 229407 10.22034/uep.2025.537020.1675 FA مریم خانی دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، دانشکدۀ علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران‌ محمد شیخی دانشیار گروه برنامه‌ریزی اجتماعی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران رضاعلی محسنی دانشیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Journal Article 2025 07 26 Introduction <br />With the expansion of economic development in developing countries and rapid population growth, urbanization has accelerated significantly. Cities have increasingly struggled to meet the needs of their growing populations. In response, urban managers adopted two main approaches: first, discontinuous development through the creation of new towns around major cities; and second, continuous development focused on the renovation, improvement, and regeneration of deteriorated urban fabrics and due to factors such as the preservation of historical identity, cultural and social values, and the prevention of unbalanced urban expansion, policies aimed at maintaining and enhancing deteriorated urban areas received special attention. These areas, characterized by vulnerable physical structures and inefficient infrastructure, are prone to spatial instability, which disrupts ecological systems and reduces functional efficiency. Among them, traditional and historical neighborhoods hold particular significance, embodying valuable architectural and urban elements that reflect collective culture, history, and identity. Additionally, these fabrics’ existing commercial and residential centers are considered national and social assets, requiring precise and principled planning for their enhancement and regeneration. Urban regeneration, as a comprehensive and multidimensional approach, addresses not only the physical aspects of the city but also its social, economic, cultural, and environmental dimensions. It recognizes the human being as a key urban actor and values their identity, behavior, livelihood, and residence. Through targeted actions, regeneration contributes to the sustainable improvement of areas, transforming, with citizen participation playing a pivotal role.<br />With over 3,000 hectares of deteriorated urban fabric, Tehran faces serious urban management challenges. Successful implementation of regeneration programs in these areas requires enabling factors and prerequisites, among which strengthening neighborhood attachment among residents is crucial. This study focuses on the role of neighborhood attachment as a key factor influencing citizen participation in regeneration programs. It seeks to answer whether a meaningful relationship exists between neighborhood attachment and citizen participation in regenerating deteriorated urban areas in the Javadiyeh neighborhood.<br />Materials and Methods<br />Given the nature of the research, which emphasizes understanding lived experiences, perceptions, and subjective meanings related to neighborhood attachment and participation in urban regeneration, a qualitative approach was adopted. While quantitative methods can measure variables and produce statistical results, they are limited in analyzing local actors’ nuanced social complexities and symbolic dimensions. Therefore, qualitative analysis using Focus Group Discussions (FGD) and in-depth interviews was deemed most appropriate.<br />In the first phase, based on the conceptual model, interview guides and FGD questions were developed to cover various dimensions of the model. According to data from the Urban Planning System of District 16, out of 6,953 parcels in Javadiyeh, 1,404 had been renovated, while 5,547 required renovations. Sampling began with parcels identified as needing regeneration. A map of the deteriorated fabric was obtained from the Neighborhood Development Office, and major, minor, and dead-end streets were identified. Cluster sampling was used to categorize parcels, and random samples were selected. In the second phase, purposive sampling was employed to select eligible participants for the FGDs. These included residents and stakeholders of Javadiyeh with at least five years of residence or employment in the neighborhood, familiarity with local issues, willingness to participate, and diversity in age, gender, education, and occupation. Efforts were made to include individuals from various spatial segments of the neighborhood—central, peripheral, high-traffic, and low-traffic areas—to ensure spatial and social diversity. Two FGD sessions were held with 12 participants each, selected according to qualitative research guidelines to ensure effective interaction, diverse perspectives, and manageable timeframes. Sessions lasted 45 to 60 minutes, and their content was fully transcribed, categorized, and analyzed using MAXQDA 2021. Due to data saturation, two sessions were deemed sufficient. Thematic analysis was conducted to interpret the data. Double-checking and alignment with the conceptual framework were applied to validate the coding process. Internal and cross-code consistency was reviewed to ensure semantic coherence and analytical reliability. Ultimately, the status of neighborhood attachment and participation in regeneration within Javadiyeh was mapped based on the extracted data.<br />Findings<br />Interview results revealed that neighborhood attachment exists to some extent among Javadiyeh residents. While many participants expressed a desire for renovation, they also emphasized preserving the neighborhood’s memories, identity, and traditional character. Psychological security, personal ownership, and ethnic affiliation were key factors contributing to this attachment. In some cases, this attachment hindered participation in regeneration programs, especially among older residents with deeper emotional ties to the area. In contrast, younger individuals showed greater willingness to leave the neighborhood if renovation did not occur, highlighting a generational divide in attitudes toward regeneration. Distrust toward executive institutions, particularly the municipality, emerged as another barrier to participation. Past experiences and lack of transparency led residents to demand clear information and trust-building before any intervention. Ethnic and cultural affiliations also played a role in shaping attachment, as residents from similar linguistic and cultural backgrounds living in close proximity fostered social cohesion. Homeownership was identified as a reinforcing factor for neighborhood attachment. Many residents emphasized that preserving property rights was a prerequisite for participating in regeneration programs. Overall, the findings indicated that neighborhood attachment is not merely a personal sentiment but a form of social capital that plays a critical role in the success of regeneration efforts. Addressing the cultural, social, and psychological dimensions of residents is essential for designing and implementing effective regeneration strategies.<br />Conclusion<br />The study found that citizen participation in urban regeneration programs is strongly influenced by social and psychological factors, particularly neighborhood attachment, in addition to physical and economic considerations. According to McMillan and Chavis’s theory, neighborhood attachment comprises four key components: membership, influence, fulfillment of needs, and emotional connection. In Javadiyeh, only the “membership” component was relatively evident, as residents identified themselves as part of the local community and expressed a desire to improve their living conditions. However, the other components showed structural weaknesses. Residents felt their voices were not heard in urban decision-making, and distrust toward municipal authorities hindered their willingness to engage. A disconnect between top-down planning and actual community needs—especially regarding green spaces, healthcare services, and neighborhood safety—highlighted deficiencies in need fulfillment. Emotional bonds were also weakened due to youth migration, social stigma associated with living in Javadiyeh, and financial constraints that limited residential choice. Effective participation in regeneration requires rebuilding trust, strengthening social capital, and restoring place identity. It occurs when citizens not only see themselves as members of the neighborhood but also feel heard, understood, and emotionally connected to their living environment. This calls for a shift from technocratic planning to participatory and context-sensitive approaches, where citizens are not merely recipients of services but active agents in shaping urban space. مقدمه<br />با گسترش توسعۀ اقتصادی در کشورهای جهان سوم و رشد سریع جمعیت، شهرنشینی نیز با شتابی چشمگیر افزایش یافت؛ به ‌گونه‌ای که شهرها دیگر توان پاسخ‌گویی به نیازهای جمعیت ساکن را نداشتند. در این راستا، دو رویکرد اصلی در دستور کار مدیران شهری قرار گرفت: نخست، توسعۀ منفصل از طریق ایجاد شهرهای جدید در اطراف کلان‌شهرها؛ و دوم، توسعۀ متصل با تمرکز بر نوسازی، بهسازی و بازسازی بافت‌های فرسودۀ شهری. به دلایلی همچون حفظ هویت تاریخی، ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی، و جلوگیری از گسترش نامتوازن شهرها، سیاست‌های نگهداشت و ارتقای بافت‌های فرسوده مورد توجه ویژه قرار گرفت. بافت‌های فرسوده به ‌دلیل ساختار کالبدی آسیب‌پذیر و زیرساخت‌های ناکارآمد، مستعد ناپایداری فضایی هستند و این امر موجب اختلال در نظام زیستی و کاهش کارایی عملکردی آن‌ها می‌شود. در میان این بافت‌ها، محله‌های سنتی و تاریخی جایگاه ویژه‌ای دارند؛ چرا که عناصر ارزشمند معماری و شهری را در خود جای داده و بازتاب‌دهندۀ فرهنگ، تاریخ و هویت جمعی‌اند. همچنین، مراکز تجاری و مسکونی موجود در این بافت‌ها به ‌عنوان سرمایه‌های ملی و اجتماعی شناخته می‌شوند که نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و اصولی برای ارتقا و بازآفرینی هستند. در این‌میان، بازآفرینی شهری به‌ عنوان رویکردی جامع و چندبُعدی، نه‌تنها به کالبد شهر، بلکه به ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیست‌محیطی آن نیز توجه دارد. این رویکرد انسان را به‌ عنوان عنصر مؤثر در شهر در نظر می‌گیرد و برای هویت، رفتار، معیشت و سکونت او ارزش قائل است. بازآفرینی شهری با مجموعه‌ای از اقدامات هدفمند، به بهبود پایدار شرایط نواحی دستخوش تغییر کمک می‌کند و در این مسیر، مشارکت شهروندان نقشی کلیدی ایفا می‌کند. شهر تهران با بیش از ۳ هزار هکتار بافت فرسوده، با چالش‌های جدی در حوزۀ مدیریت شهری مواجه است. اجرای موفق برنامه‌های بازآفرینی در این بافت‌ها نیازمند فراهم‌سازی مجموعه‌ای از عوامل و پیش‌نیازهاست که یکی از انواع مهم آن‌، تقویت حس تعلق محله‌ای در میان ساکنان است. این مقاله با تمرکز بر اهمیت مشارکت شهروندان در برنامه‌های بازآفرینی، به بررسی نقش حس تعلق محله‌ای به‌ عنوان مؤلفه‌ای تأثیرگذار بر مشارکت پرداخته و در صدد پاسخ به این پرسش است که آیا میان حس تعلق محله‌ای و مشارکت شهروندان در بازآفرینی بافت‌های فرسودۀ شهری محلۀ جوادیه ارتباط معناداری وجود دارد یا خیر.<br />مواد و روش‌ها<br />با توجه به ماهیت پژوهش که بر درک تجربۀ زیسته، نگرش‌ها و معناهای ذهنی شهروندان نسبت به حس تعلق محله‌ای و مشارکت در بازآفرینی شهری تمرکز دارد، از رویکرد کیفی بهره گرفته شد. روش‌های کمی با وجود توانایی در سنجش متغیرها، در تحلیل لایه‌های معنایی و پیچیدگی‌های اجتماعی محدود هستند؛ از این‌رو، تحلیل کیفی با استفاده از جلسات گروه متمرکز (FGD) و مصاحبه‌های عمیق، مناسب‌ترین گزینه برای این مطالعه بود. در مرحلۀ نخست، براساس مدل مفهومی پژوهش، راهنمای سؤالات تنظیم شد. سؤالات FGD با هدف پوشش ابعاد مختلف مدل طراحی شدند. داده‌های سامانۀ شهرسازی منطقۀ ۱۶ نشان دادند از مجموع ۶۹۵۳ پلاک در محلۀ جوادیه، ۱۴۰۴ پلاک نوسازی شده و ۵۵۴۷ پلاک نیازمند نوسازی هستند. پس در گام نخست نمونه‌گیری از پلاک‌های نیازمند نوسازی آغاز شد. سپس، نقشۀ بافت فرسوده از دفتر توسعۀ محله‌ای تهیه و معابر اصلی، فرعی و بن‌بست‌ها شناسایی شدند. سپس با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای، پلاک‌های نیازمند نوسازی دسته‌بندی و نمونه‌هایی به ‌صورت تصادفی انتخاب شدند. در مرحلۀ دوم، از روش نمونه‌گیری هدفمند برای انتخاب افراد واجد شرایط جهت شرکت در جلسات FGD‌ استفاده شد. این افراد شامل ساکنان و ذی‌نفعان محلۀ جوادیه بودند که سابقۀ سکونت یا اشتغال حداقل پنج‌ساله، آشنایی با مسائل محله، تمایل به مشارکت در گفت‌وگو، و تنوع در سن، جنسیت، تحصیلات و نوع فعالیت داشتند. تلاش شد تا از هر بخش کالبدی محله (مرکز، حاشیه، گذرهای پرتردد و نقاط کم‌تردد) حداقل یک یا دو نفر انتخاب شوند تا تنوع فضایی و اجتماعی حفظ شود.<br />دو گروه ۱۲نفره از شهروندان محلۀ جوادیه برای شرکت در جلسات FGD انتخاب شدند. این تعداد با توجه به توصیه‌های روش‌شناسی مطالعات کیفی، امکان تعامل مؤثر، تنوع دیدگاه‌ها و مدیریت زمان را فراهم ساخت. جلسات در بازۀ زمانی ۴۵ تا ۶۰ دقیقه برگزار شدند و محتوای آن‌ها به ‌صورت کامل مکتوب، دسته‌بندی و در نرم‌افزار MAXQDA نسخۀ ۲۰۲۱ تحلیل شد. با توجه به اشباع اطلاعاتی حاصل از جلسات، دو جلسه کافی تشخیص داده شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد. برای سنجش اعتبار کدگذاری‌ها، از بازبینی مضاعف و تطبیق کدها با چارچوب مفهومی استفاده شد. هم‌خوانی درون‌کدی و بین‌کدی نیز بررسی شد تا انسجام معنایی و اعتبار نتایج تضمین شود. در نهایت، با بهره‌گیری از داده‌های استخراج‌شده، وضعیت حس تعلق محله‌ای و مشارکت در بازآفرینی محلۀ جوادیه ترسیم شد.<br />یافته‌ها<br />یافته‌های حاصل از مصاحبه‌ها نشان دادند حس تعلق محله‌ای در میان ساکنان محلۀ جوادیه تا حدودی وجود دارد. بسیاری از مشارکت‌کنندگان ضمن تمایل به نوسازی، خواستار حفظ خاطرات، هویت و شکل سنتی محله بودند. احساس امنیت روانی، مالکیت شخصی، و وابستگی قومی از عوامل اصلی این تعلق خاطر عنوان شد. در برخی موارد، همین حس تعلق مانع از مشارکت در برنامه‌های بازآفرینی می‌شد؛ به‌ویژه در میان نسل‌های قدیمی‌تر که خاطرات عمیق‌تری با محله داشتند. در مقابل، جوانان تمایل بیشتری به ترک محله در صورت عدم نوسازی داشتند که نشان‌دهندۀ شکاف نسلی در نگرش به بازآفرینی است.<br />بی‌اعتمادی به نهادهای اجرایی، به‌ویژه شهرداری، یکی دیگر از موانع مشارکت بود. تجربه‌های گذشته و عدم شفافیت در برنامه‌ها موجب شده بود که ساکنان خواستار اطلاع‌رسانی دقیق و اعتمادسازی پیش از هرگونه اقدام باشند. وابستگی‌های قومی و فرهنگی نیز در شکل‌گیری حس تعلق نقش داشتند؛ سکونت اقوام هم‌زبان و هم‌فرهنگ در کوچه‌ها و بن‌بست‌ها نوعی انسجام اجتماعی ایجاد کرده بود.حس مالکیت منازل نیز به ‌عنوان عامل تقویت‌کنندۀ حس تعلق محله‌ای شناخته شد. بسیاری از ساکنان تأکید داشتند که حفظ حق مالکیت، شرط مشارکت در برنامه‌های بازآفرینی است. در نهایت، یافته‌ها نشان دادند حس تعلق محله‌ای نه‌تنها یک احساس شخصی، بلکه نوعی سرمایه اجتماعی است که نقش کلیدی در موفقیت برنامه‌های بازآفرینی ایفا می‌کند. توجه به مؤلفه‌های فرهنگی، اجتماعی و روانی ساکنان، شرط اساسی برای طراحی و اجرای مؤثر این برنامه‌هاست.<br />نتیجه‌گیری<br />یافته‌های پژوهش نشان دادند ‌مشارکت شهروندان در برنامه‌های بازآفرینی شهری، علاوه بر عوامل کالبدی و اقتصادی، به‌شدت تحت تأثیر مؤلفه‌های اجتماعی و روانی نظیر حس تعلق محله‌ای قرار دارد. بر اساس نظریۀ مک‌میلان و چاویس، این حس شامل چهار مؤلفۀ اصلی است: عضویت، تأثیرگذاری، تأمین نیازها و پیوندهای عاطفی. در محلۀ جوادیه، تنها مؤلفۀ «عضویت» به‌ طور نسبی شکل گرفته است؛ ساکنان خود را بخشی از اجتماع محله‌ای می‌دانند و خواهان حفظ هویت و بهبود شرایط سکونت هستند. در مقابل، مؤلفه‌های دیگر دچار ضعف‌اند. ساکنان احساس می‌کنند در تصمیم‌گیری‌های شهری تأثیر ندارند و بی‌اعتمادی به نهادهای اجرایی، به‌ویژه شهرداری، مانع مشارکت آن‌ها شده است. شکاف میان برنامه‌ریزی بالا به پایین و نیازهای واقعی مردم، به‌ویژه در حوزه‌هایی همچون فضای سبز، خدمات درمانی و امنیت، نشان‌دهندۀ ضعف در تأمین نیازهاست. همچنین، مهاجرت نسل جوان، احساس شرمندگی نسبت به سکونت در محله، و انتخاب محل زندگی بر اساس اجبار مالی، بیانگر تضعیف پیوندهای عاطفی مشترک است. در مجموع، مشارکت مؤثر در بازآفرینی شهری زمانی شکل می‌گیرد که شهروندان نه‌تنها خود را عضو محله بدانند، بلکه احساس کنند صدایشان شنیده می‌شود، نیازهایشان درک می‌شود، و پیوندشان با محیط زندگی‌شان ارزشمند است. این امر مستلزم بازسازی اعتماد، تقویت سرمایه اجتماعی، و تغییر رویکرد از برنامه‌ریزی تکنوکراتیک به برنامه‌ریزی مشارکتی و زمینه‌مند است؛ رویکردی که شهروندان را از دریافت‌کنندۀ خدمات به کنشگران فعال در تولید فضای شهری تبدیل می‌کند. https://www.juep.net/article_229407_c56bebf551754cf7932ed0dc8dcba764.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 10 10 Meta-Analysis of Artificial Intelligence Applications in the Development of Mixed Land Uses in Tehran فراتحلیل کاربرد هوش مصنوعی در توسعۀ کاربری‌های ترکیبی اراضی شهر تهران 176 191 229669 10.22034/uep.2025.537527.1680 FA نوید آهنگری دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0000-0002-7941-7882 Journal Article 2025 07 28 Introduction <br />In recent decades, the diversification of urban land use has emerged as a key pillar of urban sustainability, as traditional planning models based on segregated land uses have proven inadequate in addressing the complex spatial and social needs of contemporary cities. This inadequacy manifests as spatial fragmentation, weakened social interactions, and increased dependence on motorized transportation. In contrast, development based on mixed land use—emphasizing the coexistence of diverse functions within a shared context—enables improved accessibility and spatial efficiency, reduces energy consumption, strengthens social ties, and enhances infrastructure productivity. However, realizing this approach requires precise and multilayered analyses of the city’s physical, social, and economic structures, which are unattainable without leveraging advanced technologies such as artificial intelligence (AI). AI, through machine learning algorithms, can simultaneously process spatial and social data to identify hidden patterns and complex correlations. This capability enables data-driven urban planning to design targeted and adaptable frameworks for mixed land use, steering urban policies toward resilience and sustainability. Moreover, mixed land use is not merely a physical solution but a multidimensional tool to enhance social, economic, and cultural resilience in urban spaces, reducing vulnerabilities by boosting regional economies and social interactions. Nonetheless, this vision requires accurate spatial data, advanced analytical tools, and institutionalized participatory mechanisms based on data—elements that are often constrained by technical and institutional limitations in many developing cities. Although smart technologies hold high potential for analyzing spatial complexities, their practical application at large scales remains limited and insufficiently responsive to contextual needs. Therefore, bridging the gap between theoretical capacity and practical application demands structural reforms in legal and administrative systems to establish coordinated, participatory, and future-oriented decision-making and to design sustainable, flexible, and resilient land-use patterns. Finally, given Tehran’s demographic and physical challenges, as well as current planning limitations, this research investigates the application of AI in developing mixed land use, with a focus on creating data-driven, multidimensional, and adaptive patterns that address contemporary spatial complexities.<br />Materials and Methods<br />This study employs a meta-analytic and systematic review approach to explore the applications of AI in analyzing urban land-use mixtures. It employs path analysis to examine the impact of independent variables on mixed land-use development. In the systematic review phase, using PRISMA software and a three-step process, an extensive search was conducted across reputable databases, including Scopus, SpringerLink, Google Scholar, and Semantic Scholar, resulting in the identification of 2,107 articles. After excluding irrelevant studies and applying stricter inclusion/exclusion criteria, the corpus was reduced to 187 and finally to 65 high-quality articles. Data analysis and visual mapping were conducted using VOSviewer software. In the second phase, seven AI application components were identified as independent variables, and five components of mixed land-use development were designated as dependent variables. Their impacts were examined by a purposive sample of 96 experts and specialists. The questionnaire employed a five-point Likert scale, and data were analyzed using structural equation modeling (SEM) with the partial least squares approach (PLS3). Measurement and structural model analyses were performed via SMARTPLS software, confirming the reliability, validity, and significance of the models.<br />Findings<br />Descriptive findings reveal that studies on AI applications in mixed urban land use primarily cluster into three domains: land-use and spatial analysis (29 articles), development strategies and management of mixed use (30 articles), and land-use decision-making (7 articles). Geographically, China leads with 40 articles, followed by the United States (12), Europe (9), and Iran (3), reflecting both the global academic focus and existing gaps in AI application for land-use planning. The temporal trend indicates a sharp increase in publications since 2020, peaking in 2024, underscoring the growing scientific interest in smart technologies for addressing urban planning complexities. Keyword co-occurrence analysis underscores the significance of integrated AI approaches in connecting concepts such as anticipatory planning, demographic shifts, and environmental transformations, thereby playing a crucial role in fostering dynamic and adaptable urban systems. AI techniques, including deep learning, genetic algorithms, ensemble learning, and big data analytics, are widely applied in land-use classification and prediction, spatial layout simulation, and land-use allocation optimization. In SEM analysis, seven AI application components and five mixed land-use development components were identified, with measurement models exhibiting factor loadings above 0.4 and acceptable reliability and validity. Structural model fit indices (GoF = 0.739, R² = 0.716, Q² = 0.506) indicate strong explanatory power and predictive accuracy. All paths between independent and dependent variables were significant at the 95% confidence level. The most influential factors were spatial layout modeling and simulation, stakeholder participation and negotiation modeling, and synergy among intelligent algorithms. Other significant paths included land-use prediction and classification, overall AI application, data fusion and ensemble learning, big data and urban trends analysis, and land-use allocation optimization—collectively demonstrating AI’s critical role in enhancing mixed urban land use.<br />Conclusion<br />Artificial intelligence, through advanced analysis and integration of geographic, social, and environmental data, has created significant capacities for understanding and managing the complexities of mixed urban land uses. Systematic review findings indicate that AI applications are concentrated in spatial and land-use analysis, development strategies, and urban planning decision-making, with notable growth since 2020. Keyword co-occurrence reveals AI as a transformative agent linking environmental, demographic, and anticipatory planning concepts, enabling the transition from traditional to dynamic and forward-looking models. Advanced AI techniques, leveraging multi-source data such as satellite imagery, transportation data, and social networks, have played essential roles in land-use classification, optimization, and simulation, enhancing urban system resilience to environmental and social challenges. Research highlights the importance of socio-cultural dimensions, transparent governance, and algorithmic fairness, advocating for ethical frameworks and interdisciplinary collaboration. Technological constraints, including high computational demands and data challenges, underscore the need for cloud computing and federated learning solutions. Structural equation modeling confirms significant effects of AI components on mixed land-use development in Tehran, notably spatial layout modeling, participatory decision-making facilitation, and intelligent algorithm integration. Overall, AI offers an efficient platform for modeling, prediction, participation, and optimization, substantially improving decision quality and sustainable mixed land-use development in Tehran, while future research must focus on advancing technical infrastructure, ensuring algorithmic justice, and fostering interdisciplinary collaboration. مقدمه<br />در دهه‌های اخیر، تنوع کاربری اراضی شهری به عنوان یکی از ارکان کلیدی پایداری شهری اهمیت یافته است، چرا که مدل‌های سنتی برنامه‌ریزی مبتنی بر تفکیک کاربری‌ها قادر به پاسخ‌گویی به پیچیدگی‌ها و نیازهای فضایی ـ اجتماعی شهرهای معاصر نبوده‌اند، که این ناکارآمدی به صورت گسست‌های فضایی، تضعیف تعاملات اجتماعی و افزایش وابستگی به حمل‌ونقل موتوری بروز یافته است. در مقابل، توسعۀ مبتنی بر کاربری ترکیبی با تأکید بر هم‌زیستی عملکردهای گوناگون در یک بستر مشترک، امکان بهبود دسترسی‌پذیری و بهره‌وری فضایی را فراهم می‌آورد و می‌تواند مصرف انرژی را کاهش دهد و پیوندهای اجتماعی را تقویت کند و بهره‌وری زیرساخت‌ها را ارتقا دهد؛ ولی تحقق این رویکرد مستلزم تحلیل‌های دقیق و چندلایه از ساختارهای کالبدی، اجتماعی و اقتصادی شهر است، امری که بدون بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی ممکن نیست. هوش مصنوعی با الگوریتم‌های یادگیری ماشین قادر است داده‌های مکانی و اجتماعی را به ‌صورت هم‌زمان پردازش کرده و الگوهای پنهان و همبستگی‌های پیچیده را شناسایی کند، که این قابلیت به برنامه‌ریزی شهری مبتنی بر داده امکان می‌دهد تا ساختارهای هدفمند و انطباق‌پذیر برای کاربری ترکیبی طراحی کند و سیاست‌های شهری را به سوی تاب‌آوری و پایداری سوق دهد. افزون بر این، کاربری ترکیبی نه تنها یک راهکار کالبدی، بلکه ابزاری چندبعدی برای ارتقای تاب‌آوری اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی فضاهای شهری محسوب می‌شود که با تقویت اقتصاد منطقه‌ای و افزایش تعاملات اجتماعی، آسیب‌پذیری‌های شهری را کاهش می‌دهد؛ اما تحقق این چشم‌انداز نیازمند داده‌های دقیق مکانی، ابزارهای تحلیل پیشرفته و نهادینه‌سازی سازوکارهای مشارکتی مبتنی بر داده است که در بسیاری از شهرهای در‌حال‌توسعه با محدودیت‌هایی همچون ضعف زیرساخت‌های فنی و نهادی مواجه است. اگرچه فناوری‌های هوشمند پتانسیل بالایی در تحلیل پیچیدگی‌های فضایی دارند، استفادۀ عملی از آن‌ها در مقیاس‌های کلان محدود و کمتر به نیازهای زمینه‌ای پاسخ‌گو بوده است؛ از این‌رو، شکاف میان ظرفیت نظری فناوری و کاربرد عملی آن به تحول ساختاری در نظام‌های قانونی و مدیریتی نیاز دارد تا بتوان نظام تصمیم‌سازی هماهنگ، مشارکتی و آینده‌نگر را پایه‌گذاری کرد و الگوهای پایدار، منعطف و تاب‌آور کاربری زمین را طراحی و اجرا کرد. در نهایت، با توجه به چالش‌های جمعیتی و کالبدی شهر تهران و محدودیت‌های برنامه‌ریزی موجود، این پژوهش به بررسی کاربرد هوش مصنوعی در توسعۀ کاربری‌های ترکیبی اراضی با تمرکز بر ایجاد الگوهای داده‌محور، چندبعدی و انطباق‌پذیر می‌پردازد تا پاسخ‌گوی پیچیدگی‌های فضایی معاصر باشد.<br />مواد و روش‌ها<br />پژوهش حاضر با رویکرد فراتحلیل و مرور نظام‌مند به بررسی کاربرد هوش مصنوعی در تحلیل ترکیب کاربری اراضی شهری می‌پردازد و از روش تحلیل مسیر برای بررسی تأثیر متغیرهای مستقل بر توسعۀ کاربری‌های ترکیبی استفاده کرده است. در بخش مرور نظام‌مند، با بهره‌گیری از نرم‌افزار PRISMA و طی فرایندی سه‌مرحله‌ای، ابتدا جست‌وجوی گسترده‌ای در پایگاه‌های معتبر اسکاپوس، اسپرینگر لینک، گوگل اسکالر و سمنتیک اسکالر انجام شده و ۲۱۰۷ مقاله شناسایی شد. پس از حذف مطالعات نامرتبط و کاهش تعداد مقالات به ۶۵۴، با استفاده از معیارهای دقیق‌تری بر اساس ورود و خروج، تعداد به ۱۸۷ و در نهایت، به ۶۵ مقالۀ با‌کیفیت رسید. داده‌ها با نرم‌افزار VOSviewer تحلیل و نقشه‌های بصری آن تهیه شدند. در بخش دوم، هفت مؤلفۀ کاربرد هوش مصنوعی به عنوان متغیرهای مستقل و پنج مؤلفۀ توسعۀ کاربری ترکیبی به عنوان متغیرهای وابسته تعیین شدند و تأثیرات آن‌ها توسط جامعه‌ای شامل ۹۶ خبره و متخصص با نمونه‌گیری هدفمند بررسی شد. مقیاس پرسشنامه بر اساس طیف لیکرت پنج‌سطحی طراحی و تحلیل داده‌ها با مدل‌سازی معادلات ساختاری و رویکرد حداقل مربعات جزئی (PLS3) انجام گرفت. تحلیل مدل‌های اندازه‌گیری و ساختاری با نرم‌افزار SMARTPLS انجام شد که پایایی، روایی و معناداری مدل‌ها را تأیید کرد. <br />یافته‌ها<br />یافته‌های توصیفی پژوهش نشان می‌دهد مطالعات مرتبط با کاربرد هوش مصنوعی در توسعۀ کاربری‌های ترکیبی اراضی شهری بیشتر در سه حوزۀ تحلیل کاربری اراضی و تحلیل فضایی شهری، استراتژی‌های توسعه و مدیریت کاربری ترکیبی و تصمیم‌گیری‌های مرتبط با کاربری اراضی دسته‌بندی می‌شوند که به‌ترتیب شامل ۲۹، ۳۰ و ۷ مقاله هستند. از نظر توزیع جغرافیایی، چین با ۴۰ مقاله پیشرو بوده و پس از آن آمریکا، اروپا و ایران به‌ترتیب با ۱۲، ۹ و ۳ مقاله قرار دارند؛ این ترکیب نشان‌دهندۀ تمرکز علمی جهانی و همچنین، شکاف‌های موجود در کاربرد هوش مصنوعی در برنامه‌ریزی کاربری زمین است. روند زمانی مطالعات نیز حاکی از افزایش چشمگیر انتشارات از سال ۲۰۲۰ به بعد و اوج آن در سال ۲۰۲۴ است که این موضوع بیانگر توجه روزافزون جامعۀ علمی به فناوری‌های هوشمند در مواجهه با پیچیدگی‌های برنامه‌ریزی شهری است. تحلیل هم‌زمانی کلیدواژه‌ها نیز تأکید می‌کند که رویکردهای یکپارچۀ هوش مصنوعی با مفاهیمی همچون برنامه‌ریزی پیشگیرانه، تغییرات جمعیتی و تحولات زیست‌محیطی پیوند خورده و نقش مهمی در ایجاد الگوهای پویا و انعطاف‌پذیری سیستم‌های شهری دارد. بررسی کاربرد تکنیک‌های هوش مصنوعی نشان می‌دهد روش‌هایی مانند یادگیری عمیق، الگوریتم‌های ژنتیک، یادگیری ترکیبی و تحلیل کلان‌داده در حوزه‌هایی نظیر طبقه‌بندی و پیش‌بینی کاربری زمین، شبیه‌سازی چیدمان فضایی و بهینه‌سازی تخصیص کاربری زمین کاربرد گسترده دارند. در تحلیل مدل‌سازی معادلات ساختاری، متغیرهای پژوهش مشتمل بر هفت مؤلفه برای کاربرد هوش مصنوعی و پنج مؤلفه برای توسعۀ کاربری‌های ترکیبی شناسایی شدند و مدل اندازه‌گیری با بارهای عاملی بالاتر از 0/4، پایایی و روایی مطلوب تأیید شد. شاخص‌های برازش مدل ساختاری نیز حاکی از کیفیت بالای مدل است؛ معیار GoF برابر 0/739، R² معادل 0/716 و Q² برابر 0/506 نشان‌دهندۀ تبیین قوی و پیش‌بینی مناسب متغیر وابسته است. تمامی مسیرهای اثرگذاری میان متغیرهای مستقل و وابسته در سطح معناداری ۹۵ درصد تأیید شده‌اند که مهم‌ترین آن‌ها مدل‌سازی و شبیه‌سازی چیدمان فضایی (15/858=t)، مدل‌سازی مشارکت و مذاکرۀ ذی‌نفعان (5/765= t) و هم‌افزایی الگوریتم‌های هوشمند (4/339= t) بوده‌اند؛ همچنین مسیر پیش‌بینی و طبقه‌بندی کاربری زمین (3/652= t)، کاربرد هوش مصنوعی (2/868= t)، ترکیب داده‌ها و یادگیری ترکیبی (2/510= t)، تحلیل کلان‌داده و روندهای شهری (2/09= t) و تحلیل و بهینه‌سازی تخصیص کاربری (2/023= t) نیز به طور معنادار بر توسعۀ کاربری‌های ترکیبی اراضی تأثیرگذار شناخته شده‌اند که درمجموع اهمیت هوش مصنوعی را در بهبود کاربری‌های ترکیبی اراضی شهری به‌روشنی نشان می‌دهد.<br />نتیجه‌گیری<br />هوش مصنوعی با بهره‌گیری از تحلیل‌های عمیق و تلفیق داده‌های جغرافیایی، اجتماعی و محیط ‌زیستی، ظرفیت‌های چشمگیری در درک و مدیریت پیچیدگی‌های کاربری‌های ترکیبی اراضی شهری ایجاد کرده است. مرور نظام‌مند پژوهش‌ها نشان می‌دهد کاربردهای هوش مصنوعی عمدتاً در سه حوزۀ تحلیل فضایی و کاربری اراضی، استراتژی‌های توسعه و تصمیم‌گیری برنامه‌ریزی شهری متمرکز شده و از سال ۲۰۲۰ رشد قابل توجهی داشته است. تحلیل هم‌زمانی کلیدواژه‌ها، هوش مصنوعی را به‌ عنوان عاملی تحول‌آفرین معرفی می‌کند که پیوند مفاهیم زیست‌محیطی، جمعیتی و برنامه‌ریزی پیشگیرانه را تسهیل کرده و گذار از مدل‌های سنتی به الگوهای پویا و آینده‌نگر را ممکن ساخته است. تکنیک‌های پیشرفته‌ای مانند یادگیری عمیق، یادگیری ماشین، الگوریتم‌های ژنتیک و مدل‌های عامل‌محور، با بهره‌گیری از داده‌های چندمنبعی شامل تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های حمل‌ونقل و شبکه‌های اجتماعی، نقش مهمی در طبقه‌بندی، بهینه‌سازی و شبیه‌سازی کاربری زمین شهری ایفا کرده و انعطاف‌پذیری سیستم‌های شهری را در مواجهه با چالش‌های محیطی و اجتماعی افزایش داده‌اند. پژوهش‌ها بر اهمیت ابعاد اجتماعی ـ فرهنگی، حکمرانی شفاف و عدالت الگوریتمی تأکید دارند و توسعۀ چارچوب‌های اخلاقی و همکاری‌های میان‌رشته‌ای را ضروری می‌دانند. همچنین، محدودیت‌های فناورانه مانند نیاز به منابع پردازشی بالا و چالش‌های داده‌ای، ضرورت استفاده از رایانش ابری و یادگیری فدرال را برجسته می‌کند. تحلیل معادلات ساختاری نشان داد تمامی مسیرهای اثرگذاری هوش مصنوعی بر توسعۀ کاربری‌های ترکیبی اراضی شهر تهران در سطح اطمینان معنادار هستند؛ مهم‌ترین مؤلفه‌ها شامل مدل‌سازی و شبیه‌سازی چیدمان فضایی، مدل‌سازی مشارکت و مذاکرۀ ذی‌نفعان و هم‌افزایی الگوریتم‌های هوشمند هستند. دیگر مسیرهای معنادار شامل پیش‌بینی و طبقه‌بندی کاربری زمین، کاربرد هوش مصنوعی، ترکیب داده‌ها و یادگیری ترکیبی، تحلیل کلان‌داده و روندهای شهری و تحلیل و بهینه‌سازی تخصیص کاربری نیز در مدل تأیید شده‌اند. در مجموع، هوش مصنوعی با فراهم ‌آوردن بستری کارآمد برای مدل‌سازی، پیش‌بینی، مشارکت‌پذیری و بهینه‌سازی، به ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری و تحقق توسعۀ پایدار کاربری‌های ترکیبی در تهران کمک شایانی می‌کند، هرچند نیاز به توسعۀ زیرساخت‌های فنی، تضمین عدالت الگوریتمی و همکاری‌های میان‌رشته‌ای در پژوهش‌های آینده حیاتی است. https://www.juep.net/article_229669_b307641b91c94e0c9659d71241f4d896.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 12 22 Contemporary Transformations of Iran’s Urban Network: A Network-Based Analysis of Inter-Urban Dynamics through Air Flows تحولات معاصر نظام شهری ایران‌:تحلیلی شبکه‌مبنا از پویایی‌های روابط بین‌شهری در بستر جریان‌های هوایی 192 206 229963 10.22034/uep.2025.527263.1653 FA مهدی ضیائی دانش‌‌آموختۀ دکتری شهرسازی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0003-1521-2690 هاشم دادش‌پور استاد گروه طراحی و برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0002-2914-3668 منصور رزقی آهق دانشیار گروه علوم کامپیوتر، دانشکدۀ علوم ریاضی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0003-4214-5008 Journal Article 2025 05 31 Introduction <br>Contemporary cities are more interconnected than ever with complex networks of multidimensional economic, social, and technological relationships. In this view, a city’s status is not static; it arises from a continual coevolutionary process that spans multiple network layers and intra-urban connection models. These multidimensional processes have transformed urban systems into dynamic and complex systems. They continually rearrange urban structures, creating new patterns of focus and defocus, as well as role formation, across cities. From a network perspective, two key concepts — centrality and network power — define an urban position. Centrality refers to a node’s position based on the number, intensity, and location of its links, offering a picture of connectivity and the relative position of cities. Power refers to a city’s ability to guide and monitor processes. It is horizontal and distributed, and each city holds a share according to its location. By classifying urban network centers by power and centrality, one can distinguish fully connected cities that lack strategic influence from low-centrality cities that hold a controlling or provincial role. The historical imprint of links, institutional constraints, and size-based and network-based contexts heavily influences these dynamic urban networks. The current research analyzes and determines the modern dynamics of Iran’s urban network in relation to the interactional approach of air flow from 1976 to 2016. It relies on centrality indices and recursive power at the small level, examines the overall network structure at the large level through free and small-world patterns, and uses the ERGM model. The contribution lies in the simultaneous analysis of long-term processes and the effects of institutional and contextual dependencies. The primary question aims to identify the central and powerful centers in Iran’s current urban network and to present the spatial patterns that shape these developments by linking them to the network’s internal, external, and historical influences.<br>Materials and Methods<br>This research uses a three-level design: (1) identifying hubs with standard scales of centrality and power; (2) representing structural transformation of the network with complex network indicators; and (3) calculating the intensity and direction of demographic, institutional, and contextual effects. The methodology is descriptive–analytical. Statistical data on domestic flights represent the air flow network. The analysis maintains validity by focusing on stable processes and interpreting results within a real-data framework. Two indices, recursive centrality (RC) and recursive power (RP), also measure the functional position of cities. Cities are classified into four functional groups using a four-section approach: control hubs, connecting centers, gateway cities, and peripheral cities. Gephi software supports the analysis of network structure by identifying features consistent with small-world and scale-free network models. The Exponential Random Graph Model (ERGM) explains the formation of network links. This approach detects hidden patterns in the creation or absence of connections by considering both internal structural factors (density and focused connections) and external conditions (population and the institutional status of cities), as well as historical dependencies. MPNet software estimates the model parameters. This framework offers a precise and multilayered examination of the role of cities within the urban network.<br>Findings<br>The findings indicate a shift in the network’s focal arrangement from a strictly Tehran-based core–periphery hierarchy to a mono-core pattern in power and a relatively polycentric pattern in centrality. Tehran remains a stable national mono-core, while Mashhad, Shiraz, Isfahan, Kish, and Ahvaz have advanced to full-connection hubs without a corresponding increase in influence or control power. At the same time, improvements across many peripheral cities have reinforced the Tehran-based hub-and-spoke configuration, which constrains balance in urban role formation and yields characteristics of a scale-free and small-world network at the level of the broader air-flow system. ERGM results show that Iran’s domestic flight network over this period reflects functional forces, such as the tendency to cluster around traffic hubs, as well as institutional and political factors, including the location of the capital and provincial centres, and historical dependence on past routes; each plays a consistent role in forming flight links. The population also serves as a key driver of route attraction and is showing growing importance. Overall, network development arises from the concurrent interaction of structural, institutional, contextual, and demographic forces.<br>Conclusion<br>This research uses a network-based framework to address theoretical shifts and practical needs in studies of inter-urban relations, clarifying the distinction between connectivity and control power across cities. Analysis of city locations and the overall structure of the domestic flight network provides multi-level views of spatial dynamics and rearrangements in the Iranian urban system for air flows. The role-and-location analysis reveals a clear pattern in the dynamics of the main hubs of the national air network. Over the last five decades, network centrality has moved away from an absolute focus and now distributes across many hubs. However, this shift has not produced control power. The persistence of mono-core power alongside the relative polycentricity of air flows is not an incompatibility but a direct outcome of two discernible processes that reproduce centrality and power in the network. A transition away from a focused structure in Iran’s air traffic network necessitates a reassessment of spatial policy and enhancements in the functions of secondary and intermediate hubs. Achieving a more balanced and durable network requires stronger horizontal links among regional clusters, reduced dependence on the central hub, and expansion of gateway cities with a control role. This transition requires an intervention that considers three key factors simultaneously: institutional attributes (such as provincial and political centrality), demographic patterns, travel demand, and the network’s historical inertia. By accounting for these contextual and persistent variables, planners can allocate flight capacity more intelligently, diversify routes, and strengthen links with few alternatives. To this end, institutional planning should be combined with a data-driven incentive mechanism, within a framework consistent with the network’s historical context. Such a process can connect decentralization to a real redistribution of power and improve the effectiveness and spatial stability of Iran’s urban system. مقدمه<br>شهرهای معاصر بیش از هر زمان دیگر به ‌طور فزاینده‌ای در شبکه‌‌های پیچیده‌ای از روابط چندسطحی اقتصادی، اجتماعی و فناورانه به ‎هم ‌پیوند خورده‌اند. در این چشم‌انداز، موقعیت شهرها دیگر امری ایستا نیست، بلکه برآمده از هم‌تکاملی مداوم لایه‎های متکثر شبکه‎ها و الگوهای اتصال بین‌ شهری است. این فرایندهای چندبعدی، نظام‎های شهری معاصر را به سامانه‌ای پویا و پیچیده تبدیل کرده که ساختار آن به طور مداوم بازآرایی می‌شود و الگوهای جدیدی از تمرکز/عدم‌تمرکز و نقش‌آفرینی شهرها پدیدار می‌سازد. از منظر شبکه‌ای، دو مفهوم مرکزیت و قدرت شبکه‌ای برای تبیین جایگاه شهری به‌ کار می‌روند. مرکزیت، جایگاه یک گره بر اساس تعداد، شدت و موقعیت پیوندها است و تصویری از میزان اتصال‌پذیری و موقعیت نسبی شهرها ارائه می‌دهد، در حالی ‌که قدرت به توانایی یک شهر در هدایت و کنترل جریان‌ها وابسته است. این نوع قدرت، ماهیتی افقی و توزیع شده دارد و هر شهر بسته به جایگاه خود، سهمی از آن داراست. با تقسیم‌بندی کانون‎های شبکۀ شهری بر اساس تمایز جایگاه قدرت و مرکزیت، هم شهرهای پراتصال ولی فاقد نفوذ راهبردی و هم شهرهای با مرکزیت پایین و دارای نقش کنترلی یا دروازه‎ای، قابل شناسایی هستند. این پویایی‌های نظام‌های شهری به‌شدت تحت تأثیر وابستگی تاریخی پیوندها، قیود نهادی و زمینه‌ای اندازه‌مبنا و شبکه‌مبنا هستند. پژوهش حاضر در تلاش است مبتنی بر رویکرد تعاملی جریان مسافران هوایی در بازۀ زمانی 1355 تا 1395 و با اتکا به شاخص‌های مرکزیت و قدرت بازگشتی در سطح خرد، و تحلیل ساختار کلی شبکه بر اساس ویژگی‎ الگوهای مقیاس‌‌آزاد و جهان کوچک در سطح کلان، و با استفاده از مدل ERGM، این پویایی‌های نوین شبکۀ شهری ایران را تحلیل و تبیین کند. نوآوری پژوهش، تحلیل توأمان روندهای بلندمدت و بررسی  اثرات وابستگی‌های نهادی و زمینه‌ای است. شناسایی کانون‌های مرکزی و قدرتمند در شبکۀ شهری معاصر ایران و بازنمایی الگوهای فضایی حاکم بر تحولات آن‌ها، در پیوند با عوامل درونی، بیرونی و وابستگی‌های تاریخی شبکه، محورهای پرسش‌های این پژوهش است.<br>مواد و روش‌ها<br>این پژوهش در سه سطح طراحی و اجرا شد: (۱) شناسایی کانون‌ها، با سنجه‌های استاندارد مرکزیت/قدرت؛ (۲) بازنمایی تحول ساختاری شبکه با شاخص‌های شبکه‌های پیچیده؛ و (۳) برآورد جهت و شدت اثر عوامل جمعیتی، نهادی و زمینه‎ای. روش به‌کار‌رفته، توصیفی ـ تحلیلی است. برای بازنمایی شبکۀ جریان هوایی، از داده‌های آماری پروازهای داخلی استفاده شد و تلاش شد با تمرکز بر روندهای پایدار، اعتبار تحلیلی حفظ شود و نتایج در چارچوب ظرفیت واقعی داده‌ها تفسیر شود. برای سنجش جایگاه عملکردی شهرها، از دو شاخص مرکزیت بازگشتی (RC) و قدرت بازگشتی (RP) استفاده شد. با رویکرد چهاربخشی، شهرها در چهار دستۀ عملکردی شامل کانون‌های کنترلی، مراکز پیونددهنده، شهرهای دروازه‌ای و پیرامونی طبقه‌بندی شدند. برای تحلیل ساختار شبکه، از تحلیل ویژگی‌های دو الگوی جهان‌کوچک و مقیاس‌آزاد با کمک نرم‌افزار Gephi استفاده شد. برای تحلیل علل مؤثر بر شکل‌گیری پیوندهای شبکه از مدل نمایی تصادفی شبکه‌ای (ERGM) استفاده شد. این مدل با در نظر گرفتن هم‌زمان عوامل ساختاری درونی (چگالی و تمرکز روابط)، متغیرهای بیرونی (جمعیت و جایگاه نهادی شهرها)، و وابستگی‌های تاریخی، امکان شناسایی الگوهای پنهان در ایجاد یا عدم ایجاد روابط شبکه‌ای را فراهم می‌سازد. تخمین پارامترهای مدل با استفاده از نرم‌افزار MPNet انجام گرفت. این چارچوب، امکان تحلیل دقیق‌تر و چندلایه‌ از نقش‌آفرینی شهرها در شبکۀ شهری را فراهم کرد.<br>یافته‌ها<br>یافته‎های پژوهش نشان می‎دهد آرایش کانونی شبکۀ جریان هوایی کشور، از ساختار سلسله‌مراتبی هسته ـ پیرامون به‌شدت تهران‌محور، به الگویی تک‌هسته‌ای در بعد قدرت و چندمرکزی نسبی در بعد مرکزیت گذار کرده است: طی این دوره، تهران یگانه هستۀ ملی پایدار باقی مانده، در حالی ‌که مشهد ـ و تا حدی شیراز، اصفهان، کیش و اهواز ـ به هاب‌های پراتصال ارتقا یافته‌اند، بی‌آنکه جهش متناظری در نفوذ/ قدرت کنترلی به ‌دست آورند. در مقابل، و با بقای بخش بزرگی از شهرها در نقش پیرامونی، بازتولید الگوی هاب‌و‌اسپوک تهران‌محور تقویت شده؛ الگویی که مانع شکل‌گیری تعادل در نقش‌آفرینی شهری شده و ویژگی‌های یک شبکۀ تلفیقی جهان ‌کوچک/مقیاس‌آزاد را در سطح کل شبکۀ جریان هوایی پدیدار ساخته است. برآوردهای حاصل از اجرای مدل ERGM نشان می‌دهد شبکۀ پروازهای داخلی ایران طی این دوره، عوامل ساختاری مانند گرایش به تمرکز در اطراف هاب‌های ترافیکی، عوامل نهادی ـ سیاسی مانند جایگاه پایتخت و مراکز استانی، و وابستگی تاریخی شبکه به مسیرهای گذشته، همگی نقش پایدار و معناداری در شکل‌گیری پیوندهای پروازی داشته‌اند. همچنین، عامل جمعیت نیز به‌ عنوان نیروی محرک کلیدی در جذب مسیرها، اهمیت فزاینده‌ای یافته است. در مجموع، تکامل شبکه نتیجۀ تعامل هم‌زمان نیروهای ساختاری، نهادی، زمینه‌ای و جمعیتی است.<br>نتیجه‌گیری<br>در پاسخ به تحولات نظری و نیازهای عملی در مطالعات روابط بین ‌شهری، این پژوهش با تکیه بر چارچوبی شبکه‌مبنا طراحی شد تا تمایز مفهومی میان «اتصال‌پذیری» و «قدرت کنترلی» شهرها را برجسته سازد. با تحلیل هم‌زمان جایگاه شهرها و ساختار کلی شبکۀ پروازهای داخلی، تصویری چندبعدی از پویایی‌ها و بازآرایی‌های فضایی در نظام شهری ایران در بستر جریان‌های هوایی ارائه کرد. نتایج حاصل از تحلیل سنجش نقش و جایگاه شهری، الگوی روشنی از پویایی‌های کانون‌های اصلی شبکۀ جریان هوایی کشور را پدیدار کرد: طی پنج دهۀ گذشته، مرکزیت شبکه از تمرکز مطلق فاصله گرفته و در چند هاب توزیع شده است، در حالی که این پراکنش مرکزیت به انتقال قدرت کنترلی منجر نشده است. به این‌ترتیب، استمرار تک‌هسته‌ای بودن قدرت در کنار چندمرکزی بودن نسبی مرکزیت شبکۀ جریان هوایی نه یک ناسازگاری، بلکه پیامد مستقیم دو فرایند متمایز بازتولید مرکزیت و بازتولید قدرت در شبکه است. بر این اساس، گذار از ساختار متمرکز شبکۀ جریان هوایی ایران، مستلزم بازاندیشی در سیاست‌گذاری فضایی و ارتقای کارکردی هاب‌های ثانویه و میانجی است. دستیابی به شبکه‌ای متوازن‌تر و تاب‌آورتر، در گرو تقویت پیوندهای افقی میان خوشه‌های منطقه‌ای، کاهش وابستگی به هاب مرکزی و توسعۀ شهرهای دروازه‌ای با نقش کنترلی است. این امر نیازمند طراحی مداخلاتی است که به ‌طور هم‌زمان سه عامل کلیدی را مد نظر قرار دهند: مزیت‌های نهادی (همچون مرکزیت سیاسی و استانی)، الگوهای جمعیتی و تقاضای سفر، و اینرسی تاریخی شبکه. تنها با لحاظ این متغیرهای پایدار و زمینه‌ای، می‌توان به تخصیص هوشمند ظرفیت‌های پروازی، تنوع‌بخشی مسیرها و تقویت پیوندهای کم‌بدیل دست یافت. تحقق چنین ساختاری، مستلزم تلفیق برنامه‌ریزی نهادی با سازوکارهای انگیزشی مبتنی بر داده و آینده‌نگرانه، در چارچوبی سازگار با حافظه تاریخی شبکه است؛ روندی که می‌تواند پراکنش مرکزیت را به بازتوزیع واقعی قدرت و بهبود کارایی و پایداری فضایی نظام شهری ایران پیوند دهد. https://www.juep.net/article_229963_b92c92157c2afd60d4dd7b8c6002ac6d.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 12 22 The relationship between the institution of Hisbah and the Health Management ritual of historical cities of the Islamic period in Iran until the end of the Safavid Era ارتباط نهاد حِسبه و آیین مدیریت سلامت شهرهای تاریخی دورۀ اسلامی در ایران تا پایان عصر صفوی 208 219 229652 10.22034/uep.2025.538528.1683 FA حانیه سیوانی امیرخیز دانشجوی دکتری شهرسازی اسلامی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران 0009-0005-5541-8935 احد نژادابراهیمی استاد گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران 0000-0001-6025-1942 جواد ایمانی شاملو استادیار گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران 0000-0003-2408-4467 Journal Article 2025 08 01 Introduction <br>The concept of urban health transcends mere physical well-being, representing a complex paradigm rooted in a city’s historical, social, economic, and environmental evolution. In Islamic civilization, the pursuit of holistic health was institutionalized through the Diwan al-Hisba, also known as the institution of Hisbah. This body functioned as a fundamental administrative and regulatory pillar within urban governance structures in pre-modern Iran. Operating under the overarching religious principle of “al-amr bi-l-maʿrūf wa-n-nahy ʿani-l-munkar” (enjoining good and forbidding evil), the Hisbah was entrusted with a vast mandate. Its responsibilities ranged from upholding public morality and overseeing the integrity of commercial and economic activities to enforcing religious injunctions, thereby serving as a cornerstone of the Islamic civilizational administrative system. While previous scholarly works have examined the Hisbah primarily through jurisprudential (fiqh) or ethical-economic lenses, a significant research gap persists regarding its direct and constructive role in the physical organization, spatial management, and comprehensive health oversight of pre-modern Iranian cities. This interdisciplinary research, spanning history, jurisprudence, and urban management, aims to systematically investigate and model the functional linkages between the multifaceted Hisbah institution and the mechanisms for managing and preserving the health of historical Iranian cities from the early Islamic period up to the conclusion of the Safavid Era. It seeks to move beyond one-dimensional analyses and present a holistic understanding of the Hisbah as an integrated system of urban governance.<br>Materials and Methods<br>This research employs a descriptive-analytical methodology within an interdisciplinary framework that encompasses history, jurisprudence, and urban management. Data was gathered through extensive library and documentary research, utilizing valid sources such as jurisprudential texts and secondary contemporary research. Qualitative content analysis was employed to analyze the collected data. The process involved categorizing components and extracting objective indicators related to the Hisbah system’s functions and its perspective on urban health, based on codes derived from these historical and textual sources. The objective was to develop a comprehensive theoretical framework explaining the institution’s role in urban health management.<br>Findings<br>The detailed analysis reveals that the Hisbah institution was not merely a market inspectorate but formed the very backbone of the urban health, order, and sustainability system in pre-industrial Iran. Its functions were multidimensional and permeated all aspects of urban life. The central contribution of this study is the formulation and presentation of the Hisbah system’s operational model through four key, interconnected dimensions of urban health, derived from the synthesis of 22 objective indicators extracted from the historical sources:<br>1. Physical and Public Health: This dimension constituted a primary pillar of the Muhtasib’s duties. It involved rigorous supervision over food quality and safety, ensuring the cleanliness of bread, meat, fish, honey, and oil sold in markets. Sanitation of public spaces was paramount, encompassing the cleanliness of streets, markets, public baths (hammams), and mosques. The institution also oversaw aspects of water management and waste disposal. Furthermore, it regulated medical professions, monitoring the competence, ethics, and practices of doctors, oculists, surgeons, apothecaries, and veterinarians. Supervision extended to hospitals, including enforcement of rules such as gender segregation, demonstrating an advanced understanding of public health governance for its time.<br>2. Economic Health (Subsistence): The Hisbah was the central agency for ensuring economic justice and market integrity. Its functions included enforcing fair pricing, particularly in non-competitive markets, through a process called tas’ir (price-setting). It meticulously standardized weights and measures to prevent fraud and short-changing. It combated economic malpractices such as hoarding (ihtikar) essential goods to inflate prices, usury (riba), and deception in transactions (e.g., hiding defects in goods). The institution also played a key role in protecting the rights of both artisans (guilds) and consumers, fostering a market environment based on trust and fairness. Its regulatory approach was adaptive, focusing on anti-monopoly measures in competitive markets and direct intervention in non-competitive scenarios.<br>3. Moral and Social Health (Psychological): Deeply rooted in the core principle of commanding good and forbidding wrong, this dimension addressed the psycho-social well-being of the community. The Muhtasib was responsible for preventing social vices and corrupt practices such as alcohol consumption, gambling, prostitution, and public immorality. He supervised public behavior, oversaw the proper conduct of religious ceremonies and education (e.g., Friday prayers, sermons, teaching), and managed aspects related to religious minorities (ahl al-dhimmah). This comprehensive oversight aimed to foster social cohesion, maintain religious identity, and ensure a morally sound environment, which was considered essential for the community’s psychological well-being.<br>4. Urban Security (Stability and Tranquility): The institution was a crucial pillar for maintaining public order and security, which are prerequisites for a healthy urban life. Its duties included combating public nuisances and disturbances, preventing armed individuals from entering markets and mosques to ensure collective safety, and overseeing the safety of roads and buildings. The Muhtasib had the authority to order the demolition of unsafe structures and participate in urban infrastructure improvements. Although less documented, oversight of urban transport also fell under his purview, highlighting the role in ensuring safe mobility.<br>Applying this four-dimensional model to the context of major Safavid cities illustrates its efficacy in integrating centralized state governance with granular local oversight. However, the study also identifies a critical transformation during the Safavid period. The gradual transfer of the Hisbah’s religious and judicial duties to other institutions (e.g., the Shaykh al-Islam) and its political-military functions to figures like the Darughah led to a significant narrowing of its authority. This process ultimately diluted its holistic character, reducing it primarily to a market-focused body and weakening the integrated link between social supervision, urban hygiene, and moral health that it once embodied.<br>Conclusion<br>This study concludes that the Hisbah institution represented a sophisticated, pre-modern system of integrated urban health management in historical Islamic Iran. Its meticulously defined four-dimensional framework—encompassing physical, economic, moral, and security spheres—provided a robust and comprehensive mechanism for ensuring urban sustainability, justice, order, and the overall well-being of the citizenry. The findings fundamentally address a significant gap in urban historical studies by moving beyond purely theological or economic interpretations and illuminating the institution’s pivotal role in the physical structuring and daily governance of urban space. The operational model extracted from historical sources offers not just academic insight but also valuable, practical lessons for contemporary urban policy-making. It presents a historical precedent for designing modern urban management and health systems that successfully integrate ethical or spiritual motivations, structured institutional frameworks, active social participation, and effective practical enforcement mechanisms. The historical experience of the Hisbah underscores that truly successful and resilient urban health management is inherently holistic, requiring a simultaneous and balanced consideration of cultural, social, administrative, and practical dimensions. This research redefines the Hisbah as a pre-modern paradigm for integrated urban governance, offering a framework for re-reading Iranian-Islamic cities and informing future sustainable urban management strategies. This study concludes that the Hisbah institution represented a sophisticated, pre-modern system of integrated urban health management in historical Islamic Iran. Its meticulously defined four-dimensional framework—encompassing physical, economic, moral, and security spheres—provided a robust and comprehensive mechanism for ensuring urban sustainability, justice, order, and the overall well-being of the citizenry. The findings fundamentally address a significant gap in urban historical studies by moving beyond purely theological or economic interpretations and illuminating the institution’s pivotal role in the physical structuring and daily governance of urban space. The operational model extracted from historical sources offers not just academic insight but also valuable, practical lessons for contemporary urban policy-making. It presents a historical precedent for designing modern urban management and health systems that successfully integrate ethical or spiritual motivations, structured institutional frameworks, active social participation, and effective practical enforcement mechanisms. The historical experience of the Hisbah underscores that truly successful and resilient urban health management is inherently holistic, requiring a simultaneous and balanced consideration of cultural, social, administrative, and practical dimensions. This research redefines the Hisbah as a pre-modern paradigm for integrated urban governance, offering a framework for re-reading Iranian-Islamic cities and informing future sustainable urban management strategies. مقدمه<br>مفهوم سلامت شهری فراتر از رفاه فیزیکی صرف، نمایانگر یک پارادایم پیچیده است که ریشه در تحولات تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی یک شهر دارد. در تمدن اسلامی، تلاش برای دستیابی به این سلامت کلیت‌گرا از طریق دیوان احتساب یا نهاد حِسبه نهادینه شد. این نهاد به عنوان یک رکن اداری و نظارتی اساسی در ساختارهای حکمرانی شهری ایران پیشامدرن عمل می‌کرد. حِسبه ذیل اصل فراگیر دینی «الامر بالمعروف و النهی عن المنکر» فعالیت می‌کرد و وظایف بسیار گسترده‌ای به آن محول شده بود؛ مسئولیت‌هایی که از حفظ اخلاق عمومی و نظارت بر سلامت فعالیت‌های تجاری و اقتصادی گرفته تا اجرای احکام شرعی را شامل می‌شد و از این‌رو، به عنوان سنگ‌بنای نظام اداری تمدن اسلامی خدمت می‌کرد. در حالی که آثار پژوهشی پیشین عمدتاً به بررسی حِسبه از منظر فقهی یا صرفاً اخلاقی ـ اقتصادی پرداخته‌اند، خلأ تحقیقاتی قابل توجهی در مورد نقش مستقیم و سازندۀ آن در ساماندهی کالبدی، مدیریت فضایی و نظارت جامع بر سلامت شهرهای ایرانی در دورۀ پیشامدرن وجود دارد. این پژوهش با رویکردی بین‌رشته‌ای در حوزۀ تاریخ، فقه و مدیریت شهری، هدف واکاوی نظام‌مند و مدل‌سازی پیوندهای کارکردی بین نهاد چندبعدی حِسبه و سازوکارهای مدیریت و حفظ سلامت شهرهای تاریخی ایران از آغاز دورۀ اسلامی تا پایان عصر صفوی را دنبال می‌کند. این تحقیق در پی آن است که فراتر از تحلیل‌های تک‌بعدی کند و درکی جامع از حِسبه به عنوان یک نظام یکپارچه حکمرانی شهری ارائه دهد.<br>مواد و روش‌ها<br>این تحقیق به روش توصیفی ـ تحلیلی و در چارچوبی بین‌رشته‌ای (تاریخ، فقه و مدیریت شهری) انجام شده است. داده‌ها از طریق پژوهش کتابخانه‌ای و اسنادی و با استفاده از منابع معتبر و تحقیقات ثانویه معاصر گردآوری شدند. از تحلیل محتوای کیفی برای بررسی داده‌ها استفاده شد. این فرایند شامل دسته‌بندی مؤلفه‌ها و استخراج شاخص‌های عینی مرتبط با کارکردهای نظام حسبه و نگاه آن به سلامت شهری، بر اساس کدهای مستخرج از این منابع تاریخی و متنی بود. هدف، تدوین چارچوب نظری جامعی برای تبیین نقش این نهاد در مدیریت سلامت شهری بود.<br>یافته‌ها<br>تحلیل تفصیلی داده‌ها نشان می‌دهد نهاد حِسبه فقط یک بازرسی بازار نبود، بلکه ستون فقرات نظام سلامت، نظم و پایداری شهری در ایران پیشاصنعتی را تشکیل می‌داد. کارکردهای آن چندبعدی بود و بر تمامی جنبه‌های زندگی شهری نفوذ داشت. دستاورد محوری این مطالعه، صورت‌بندی و ارائۀ مدل عملیاتی نظام حِسبه در قالب چهار بعد کلیدی و به‌هم‌پیوستۀ سلامت شهری است که از ترکیب ۲۲ شاخص عینی استخراج شده از منابع تاریخی به دست آمده است:<br>1. سلامت جسمانی و بهداشت عمومی: این بعد یکی از ارکان اصلی وظایف محتسب بود. این امر شامل نظارت سختگیرانه بر کیفیت و ایمنی مواد غذایی، اطمینان از پاکیزگی نان، گوشت، ماهی، عسل و روغن فروخته‌شده در بازارها می‌شد. بهداشت اماکن عمومی از اهمیت بالایی برخوردار بود و پاکیزگی خیابان‌ها، بازارها، حمام‌های عمومی و مساجد را در بر می‌گرفت. این نهاد همچنین بر مدیریت آب و دفع زباله نظارت داشت. علاوه بر این، مشاغل پزشکی را تنظیم می‌کرد و صلاحیت، اخلاقیات و عملکرد پزشکان، چشم‌پزشکان (کحالان)، جراحان، داروسازان و دامپزشکان را تحت نظر داشت. نظارت به بیمارستان‌ها نیز گسترش می‌یافت و شامل اجرای قوانینی مانند تفکیک جنسیتی می‌شد که نشان‌دهندۀ درکی پیشرفته از حکمرانی بهداشت عمومی در زمان خود بود.<br>2. سلامت اقتصادی (معیشتی): حِسبه نهاد مرکزی برای تضمین عدالت اقتصادی و سلامت بازار بود. وظایف آن شامل اجرای قیمت‌گذاری عادلانه، به‌ویژه در بازارهای غیررقابتی از طریق فرایندی به نام «تسعیر» می‌شد. این نهاد اوزان و مقیاس‌ها را به‌دقت استاندارد می‌کرد تا از تقلب و کم‌فروشی جلوگیری کند. با روش‌های اقتصادی نادرست مانند احتکار کالاهای ضروری برای افزایش مصنوعی قیمت‌ها، ربا و فریب در معاملات (مانند پنهان کردن عیوب کالاها) مبارزه می‌کرد. این نهاد همچنین نقش کلیدی در حمایت از حقوق صنعتگران (اصناف) و مصرف‌کنندگان ایفا می‌کرد و محیط بازاری مبتنی بر اعتماد و انصاف را تقویت می‌کرد. رویکرد نظارتی آن انعطاف‌پذیر بود و بر اقدامات ضد انحصاری در بازارهای رقابتی و مداخلۀ مستقیم در شرایط غیررقابتی متمرکز بود.<br>3. سلامت اخلاقی و اجتماعی (روانی): این بعد که ریشه در اصل بنیادی امر به معروف و نهی از منکر داشت، به رفاه روانی ـ اجتماعی جامعه می‌پرداخت. محتسب مسئول پیشگیری از رذایل و مفاسد اجتماعی مانند مصرف مشروبات الکلی، قمار، فحشا و بی‌اخلاقی عمومی بود. او بر رفتار عمومی نظارت داشت، اجرای صحیح مراسم و آموزش مذهبی (مانند نماز جمعه، موعظه، تدریس) را زیر نظر می‌گرفت و به جنبه‌های مربوط به اقلیت‌های مذهبی (اهل ذمه) رسیدگی می‌کرد. این نظارت جامع ترویج انسجام اجتماعی، حفظ هویت مذهبی و تضمین محیطی سالم از نظر اخلاقی بود که برای سلامت روانی جامعه ضروری تلقی می‌شد.<br>4. امنیت شهری (پایداری و آرامش): این نهاد رکنی حیاتی برای حفظ نظم و امنیت عمومی بود که پیش‌نیازهای یک زندگی شهری سالم هستند. وظایف آن شامل مقابله با مزاحمت‌ها و اختلالات عمومی، جلوگیری از ورود افراد مسلح به بازارها و مساجد برای تضمین امنیت جمعی، و نظارت بر ایمنی راه‌ها و ساختمان‌ها بود. محتسب اختیار داشت که دستور تخریب سازه‌های ناامن را صادر کند و در بهبود زیرساخت‌های شهری مشارکت داشته باشد. اگرچه کمتر مستند شده، نظارت بر حمل‌و‌نقل شهری نیز در حیطۀ مسئولیت او قرار می‌گرفت که نشان‌دهندۀ نقش آن در تضمین جابه‌جایی ایمن است.<br>کاربست این مدل چهاربعدی در بافت شهرهای عمدۀ عصر صفوی، کارآمدی آن را در تلفیق حکمرانی متمرکز دولتی با نظارت محلی دقیق نشان می‌دهد. با این‌حال، این مطالعه تحول مهمی را نیز در دورۀ صفوی شناسایی می‌کند. انتقال تدریجی وظایف دینی و قضایی حِسبه به نهادهای دیگر (مانند شیخ‌الاسلام) و واگذاری وظایف سیاسی ـ نظامی آن به مقاماتی مانند داروغه، به محدود شدن قابل توجه اختیارات آن انجامید. این روند در نهایت ویژگی کلیت‌گرای آن را تضعیف کرد و آن را عمدتاً به یک نهاد متمرکز بر بازار تقلیل داد و پیوند یکپارچه بین نظارت اجتماعی، بهداشت شهری و سلامت اخلاقی را که زمانی تجسم می‌بخشید، تضعیف کرد.<br>نتیجه‌گیری<br>این مطالعه نتیجه می‌گیرد که نهاد حِسبه نمایانگر یک سیستم پیشامدرن و پیچیدۀ مدیریت یکپارچۀ سلامت شهری در ایران تاریخی اسلامی بود. چارچوب چهاربعدی و با دقت تعریف‌شدۀ آن ‌که حوزه‌های فیزیکی، اقتصادی، اخلاقی و امنیتی را در بر می‌گیرد، یک مکانیسم قوی و جامع برای تضمین پایداری شهری، عدالت، نظم و رفاه کلی شهروندان فراهم می‌کرد. یافته‌ها به طور بنیادی به شکاف مهمی در مطالعات تاریخی شهری پاسخ می‌دهد و با حرکت فراتر از تفسیرهای صرفاً الهیاتی یا اقتصادی، نقش محوری این نهاد در ساختاردهی فیزیکی و حکمرانی روزمرۀ فضای شهری را روشن می‌سازد. مدل عملیاتی استخراج‌شده از منابع تاریخی نه تنها بینش دانشگاهی، بلکه درس‌های ارزشمند و عملی برای سیاست‌گذاری شهری معاصر ارائه می‌دهد. این مدل یک سابقۀ تاریخی برای طراحی نظام‌های نوین مدیریت و سلامت شهری ارائه می‌کند که با موفقیت انگیزه‌های اخلاقی یا معنوی، چارچوب‌های نهادی ساختاریافته، مشارکت اجتماعی فعال و مکانیسم‌های اجرایی مؤثر را یکپارچه می‌سازند. تجربۀ تاریخی حِسبه تأکید می‌کند که مدیریت موفق و تاب‌آور سلامت شهری ذاتاً کلیت‌گرا است و نیازمند درنظرگیری هم‌زمان و متوازن ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اداری و عملی است. این تحقیق، حِسبه را به عنوان یک الگوی پیشامدرن برای حکمرانی یکپارچۀ شهری بازتعریف می‌کند و چارچوبی برای بازخوانی شهرهای ایرانی ـ اسلامی و الهام‌بخشی به راهبردهای آیندۀ مدیریت پایدار شهری ارائه می‌دهد.  https://www.juep.net/article_229652_65c76700e8a7b7edf19d3cc6f12d1e1f.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 12 22 Analyzing the Role of Physical Structures and Environmental Quality in Enhancing Residential Resilience to Reduce Human Consequences of Crises: A Case Study of Ekbatan Town, Tehran تحلیل نقش ساختارهای کالبدی و کیفیت محیطی در ارتقای تاب‌آوری سکونتی با هدف کاهش پیامدهای انسانی بحران‌ها؛ مطالعۀ موردی: شهرک اکباتان تهران 220 243 230273 10.22034/uep.2025.533982.1666 FA محمدرضا اطمینان مهر پژوهشگر دوره دکتری، گروه معماری، واحد شهر خلخال، دانشگاه آزاد اسلامی، خلخال، ایران علی عسگری استادیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 0000-0002-5726-7051 علی اکبری استادیار، گروه معماری، واحد یادگار امام خمینی‌(ره) شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Journal Article 2025 07 12 Introduction <br>Recent studies suggest that residential environments with favorable perceptual and aesthetic qualities can enhance residents’ psychological resilience during emergencies, strengthen social cohesion, and thereby facilitate participatory, caring, and supportive actions in the face of crises (Al Humaiqani et al., 2022). Accordingly, a simultaneous examination of physical structures and environmental quality is essential, not only from a functional perspective but also from the viewpoint of combined resilience. Focusing solely on structural resistance without considering the living and psychological conditions of residents cannot fully explain the performance of residential areas during crises. Settlements designed through systematic and foresighted approaches possess internal capacities to absorb, contain, and reorganize in response to environmental and social disruptions. These capacities manifest in risk-adaptive architectural patterns, multifunctional open spaces, logical access networks, and the enhancement of neighborhood attachment and cohesion. Among Iranian residential complexes, Ekbatan Town in Tehran—one of the most prominent modernist high-density developments—provides a suitable context for an empirical investigation of these concepts. Its diverse block structures, inter-building open spaces, organized street layout, and relatively stable environmental qualities make it a compelling case for exploring the linkage between physical design, environmental quality, and residential resilience. The main research question is therefore how and to what extent physical structures and ecological quality in large-scale urban housing complexes such as Ekbatan influence the enhancement of residential resilience and the reduction of human consequences of crises.<br>Materials and Methods<br>This study employed a mixed-methods design, comprising both quantitative and qualitative components. In the quantitative phase, structural equation modeling (SEM) with a partial least squares approach (PLS-SEM) was employed. The statistical population comprised all residents of Ekbatan Town, with an estimated population of 51,245. Using Cochran’s formula and a 95% confidence level, a sample size of 383 residents was determined. Stratified random sampling proportional to the population of the three phases of the complex was used to ensure balanced representation. Data were collected through a structured, researcher-designed questionnaire whose content validity was confirmed by experts in urban planning, physical design, and crisis management. Reliability was assessed using Cronbach’s alpha, composite reliability (CR), and average variance extracted (AVE). Data analysis was performed in SmartPLS in two stages: validation of the measurement model (CFA, AVE, CR, HTMT) and evaluation of the structural model (path coefficients, R², Q², f², and overall goodness-of-fit indices).    <br>The qualitative phase aimed to complement and validate the questionnaire findings through field investigation. This included direct observation, on-site documentation, and analytical photography of the three phases of Ekbatan. The collected images captured actual conditions of physical and environmental elements such as block density, building orientation, emergency access routes, open spaces, and stairways. Qualitative analysis, conducted through an interpretive approach focusing on architectural and urban design criteria, was used to identify the strengths and weaknesses of the complex in relation to residential resilience. The integration of quantitative and qualitative data ensured that technical and physical indicators were assessed not only through residents’ perceptions but also through tangible field evidence, thereby enhancing the validity and comprehensiveness of the results.<br>Findings<br>The structural equation modeling revealed that both physical structures and environmental quality exert a direct and positive effect on residential resilience. Residential resilience, in turn, plays a key mediating role in reducing the human consequences of crises. Path coefficients and model fit indices were statistically significant and acceptable. Key elements with the highest impact included spatial configuration, emergency accessibility, infrastructure quality, environmental comfort, safety and perceived security, as well as the availability of active public spaces. A comparative analysis across the three phases of Ekbatan revealed that phases with more open designs, more organized street networks, and higher environmental quality exhibited greater resilience. In contrast, phases characterized by higher density, weaker emergency services, or spatial blockages showed greater vulnerability in crisis scenarios. These findings align with domestic research—such as Maghdesi et al. (2024) highlighting the role of biophilic design in enhancing resilience in Tehran International Tower, and Habibzadeh (2025) emphasizing the effects of physical deterioration and street width on neighborhood resilience in Urmia—as well as international studies, including Ghaffarian et al. (2025) in Istanbul and Mulligan et al. (2022) on green and adaptive infrastructures, thereby reinforcing the global relevance of the present results.<br>Conclusion<br>This research demonstrates that enhancing residential resilience in high-density urban contexts requires simultaneous attention to physical, environmental, and social dimensions. Functional physical elements can mitigate the human impacts of crises only when accompanied by appropriate environmental quality. Based on the findings, four key strategies are recommended for strengthening residential resilience in Ekbatan and similar dense housing developments: (1) upgrading infrastructure and redesigning street hierarchies to improve emergency access and modernize essential facilities; (2) improving environmental quality through the development of active public spaces, safe lighting, and better maintenance services; (3) implementing soft interventions such as resident training, strengthening informal social networks, and fostering a stronger sense of place; and (4) revising the physical patterns of high-rise residential complexes with an emphasis on spatial resilience principles. The novelty of this research lies in the integration of quantitative structural modeling with qualitative field evidence, as well as in the comparative analysis of the different phases of Ekbatan, providing a localized and practical framework for assessing residential resilience in dense Iranian urban fabrics. مقدمه<br>پژوهش‌های نوین در حوزۀ برنامه‌ریزی شهری و مدیریت بحران نشان داده‌اند محیط‌های مسکونی با کیفیت ادراکی، عملکردی و زیباشناختی مطلوب، ضمن افزایش آستانۀ تحمل روانی ساکنان در شرایط اضطراری، انسجام اجتماعی را تقویت می‌کنند و از طریق شکل‌دهی شبکه‌های حمایتی و کنش‌های مشارکتی، زمینۀ کاهش خسار‌ت‌های انسانی را فراهم می‌سازند. بر این‌اساس، بررسی هم‌زمان ساختارهای کالبدی و کیفیت محیطی سکونتگاه‌ها نه‌تنها از منظر کارکردی، بلکه از دیدگاه تاب‌آوری ترکیبی ضرورت دارد؛ زیرا تمرکز صرف بر مقاومت سازه‌ای بدون توجه به شرایط زیستی، حسی و روانی قادر نیست تبیین جامعی از عملکرد سکونتگاه‌ها در دوران بحران ارائه دهد. سکونتگاه‌هایی که بر پایۀ رویکرد نظام‌مند، طراحی پیش‌نگرانه و استفاده از الگوهای معماری انعطاف‌پذیر شکل گرفته‌اند، معمولاً از ظرفیت‌های درونی برای جذب، مهار و بازسازماندهی در برابر اختلالات محیطی و اجتماعی برخوردارند. این ظرفیت‌ها می‌توانند در قالب الگوهای معماری سازگار با خطر، طراحی فضاهای باز چندمنظوره، شبکه‌های دسترسی منطقی، زیرساخت‌های تاب‌آور، و ارتقای کیفیت حس تعلق و انسجام محله‌ای تجلی یابند.<br>در این‌میان، شهرک اکباتان به ‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص‌ شهرسازی مدرن ایران که در دهۀ ۱۳۵۰ با الگوی معماری مدرن و تراکم بالا احداث شده است، بستر مناسبی برای بررسی تجربی این مفاهیم فراهم می‌کند. ساختار بلوکی متنوع، فضاهای باز میان‌ساختمانی، چیدمان منظم معابر، و ویژگی‌های محیطی نسبتاً پایدار، این شهرک را به نمونه‌ای قابل‌ مطالعه در زمینۀ پیوند میان طراحی کالبدی، کیفیت محیطی و تاب‌آوری سکونتی بدل ساخته است. از سوی دیگر، تحولات اجتماعی دهه‌های اخیر، افزایش تراکم جمعیت، تغییر الگوی مالکیت و بروز چند رخداد اضطراری محدود، امکان تحلیل چندلایه ارتباط میان عوامل محیطی و پیامدهای انسانی بحران‌ها را در این محله مهیا ساخته است. در این چارچوب، پرسش اصلی تحقیق آن است که ساختارهای کالبدی و کیفیت محیطی در مجتمع‌های مسکونی بزرگ‌مقیاس شهری نظیر شهرک اکباتان، چگونه و تا چه میزان می‌توانند در ارتقای تاب‌آوری سکونتی و کاهش پیامدهای انسانی بحران‌ها نقش‌آفرینی کنند.<br>مواد و روش‌ها<br>این تحقیق با رویکرد ترکیبی (Mixed Methods) و در دو بخش کمی و کیفی طراحی شده است تا از یک سو، روابط علّی میان متغیرها با روش‌های آماری پیشرفته آزمون شود و از سوی دیگر، شواهد عینی محیطی برای تکمیل داده‌های ادراکی گردآوری شود.<br>در بخش کمی، از مدل‌سازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) استفاده شد. جامعۀ آماری پژوهش کلیۀ ساکنان شهرک اکباتان تهران با جمعیت تقریبی ۵۱,۲۴۵ نفر بود. حجم نمونه با بهره‌گیری از فرمول کوکران و سطح اطمینان ۹۵ درصد، ۳۸۳ نفر برآورد شد. به‌ منظور دستیابی به توزیع متوازن پاسخ‌دهندگان، نمونه‌گیری به صورت تصادفی طبقه‌ای و متناسب با جمعیت سه فاز شهرک انجام شد. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه ساخت‌یافته و پژوهشگرساخته بود که روایی محتوایی آن با نظر خبرگان حوزه‌های شهرسازی، طراحی کالبدی و مدیریت بحران تأیید شد. پایایی ابزار نیز با محاسبۀ آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی (CR) و میانگین واریانس استخراج‌شده (AVE) مورد سنجش قرار گرفت. تحلیل داده‌ها در نرم‌افزار SmartPLS و در دو سطح انجام شد: نخست اعتبارسنجی مدل اندازه‌گیری با استفاده از شاخص‌های CFA‏، AVE‏،  CR و HTMT و سپس ارزیابی مدل ساختاری از طریق ضرایب مسیر، R²‏، Q²‏، f² و شاخص‌های برازش کلی.    <br>در بخش کیفی، به ‌منظور تکمیل و اعتبارسنجی یافته‌های پرسشنامه‌ای، بررسی میدانی گسترده صورت گرفت. این بررسی شامل مشاهدۀ مستقیم، برداشت عینی، عکاسی تحلیلی از کالبد فضاها و مستندسازی تصویری در هر سه فاز شهرک بود. تصاویر گردآوری‌شده وضعیت واقعی عناصر کالبدی و محیطی از جمله تراکم بلوک‌ها، نحوۀ قرارگیری ساختمان‌ها، مسیرهای دسترسی اضطراری، فضاهای باز، کیفیت مبلمان شهری و مسیرهای پله را نشان می‌داد. تحلیل کیفی با رویکرد تفسیری و تمرکز بر معیارهای معماری و شهرسازی صورت گرفت تا قوت‌ها و ضعف‌های کالبدی و محیطی شهرک در ارتباط با تاب‌آوری سکونتی شناسایی شود. ادغام داده‌های کمی و کیفی موجب شد که شاخص‌های فنی و کالبدی تنها بر مبنای ادراک ذهنی ساکنان سنجیده نشوند، بلکه با شواهد میدانی و داده‌های عینی تکمیل و اعتبارسنجی شوند. این رویکرد ترکیبی ضمن رفع ضعف‌های احتمالی روش پرسشنامه‌ای، امکان دستیابی به نتایجی معتبر، جامع و قابل تعمیم را فراهم ساخت.<br>یافته‌ها<br>نتایج تحلیل معادلات ساختاری نشان داد ساختارهای کالبدی و کیفیت محیطی هر دو به‌ طور مستقیم و مثبت بر تاب‌آوری سکونتی اثرگذار هستند و تاب‌آوری سکونتی نیز به ‌عنوان متغیر میانجی نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش پیامدهای انسانی بحران‌ها ایفا می‌کند. ضرایب مسیر و شاخص‌های برازش مدل، معناداری این روابط را تأیید کردند. عناصر کلیدی شامل چیدمان فضایی منظم، شبکۀ دسترسی اضطراری کارآمد، کیفیت زیرساخت‌ها، آسایش محیطی، امنیت و حس ایمنی، و وجود فضاهای عمومی فعال، بیشترین ظرفیت اثرگذاری را در ارتقای تاب‌آوری سکونتگاه‌های شهری داشتند.    <br>مقایسۀ میان فازهای شهرک نشان داد فازهایی که دارای طراحی بازتر، شبکۀ معابر منظم‌تر، فضاهای باز چندمنظوره و کیفیت محیطی بالاتر هستند، از تاب‌آوری بیشتری برخوردارند. در مقابل، فازهایی با تراکم کالبدی بالا، ضعف در خدمات اضطراری، یا انسداد فضایی، در سناریوهای بحرانی آسیب‌پذیری بیشتری را تجربه می‌کنند. این یافته‌ها با مطالعات داخلی همسو است؛ از جمله تحقیق مقدسی و همکاران (2023) در برج بین‌المللی تهران که نقش طراحی بیوفیلیک را در ارتقای تاب‌آوری برجسته کرده و پژوهش حبیب‌زاده (2024) که اثر فرسودگی کالبدی و عرض معابر را در کاهش تاب‌آوری محلات ارومیه نشان داده است. همچنین، همخوانی نتایج با مطالعات بین‌المللی نظیر غفاریان و همکاران (۲۰۲۵) در استانبول و مولیگان و همکاران (۲۰۲۲) دربارۀ زیرساخت‌های سبز و انطباق‌پذیر، جایگاه یافته‌های این تحقیق را در ادبیات جهانی تاب‌آوری مسکونی تثبیت می‌کند.<br>نتیجه‌گیری<br>پژوهش حاضر نشان می‌دهد ارتقای تاب‌آوری سکونتی در بافت‌های متراکم شهری مستلزم توجه هم‌زمان به ابعاد فنی، اجتماعی و محیطی است. عناصر کالبدی در صورتی می‌توانند آثار انسانی بحران‌ها را کاهش دهند که با کیفیت محیطی مناسب و شبکه‌های اجتماعی پویا همراه باشند. بر اساس یافته‌های تحقیق، راهبردهای پیشنهادی برای ارتقای تاب‌آوری سکونتی در اکباتان و بافت‌های مشابه در چهار محور قابل پیگیری است:    <br>۱. تقویت زیرساخت‌ها و بازطراحی سلسله‌مراتب معابر برای بهبود دسترسی اضطراری و نوسازی تجهیزات زیربنایی؛<br>۲. ارتقای کیفیت محیطی از طریق طراحی فضاهای عمومی فعال، نورپردازی ایمن، بهبود مبلمان شهری و خدمات نگهداری مستمر؛<br>۳. مداخلات نرم‌افزاری نظیر آموزش ساکنان، تقویت شبکه‌های اجتماعی غیررسمی، ارتقای حس تعلق و مشارکت اجتماعی؛<br>۴. بازنگری الگوهای کالبدی مجتمع‌های بلندمرتبه با تأکید بر اصول تاب‌آوری فضایی، انعطاف‌پذیری عملکردی و پیش‌بینی سناریوهای بحران.<br>نوآوری اصلی این پژوهش در ترکیب تحلیل‌های کمی (مدل‌سازی معادلات ساختاری) با شواهد کیفی میدانی و نیز مقایسۀ تطبیقی میان فازهای شهرک اکباتان است که امکان شناسایی دقیق ضعف‌ها و قوت‌های طراحی فضایی را فراهم می‌کند و الگویی بومی برای ارزیابی تاب‌آوری سکونتی در بافت‌های متراکم ایرانی ارائه می‌دهد. این نتیجه‌گیری ضمن تأکید بر پیوند میان کالبد، کیفیت محیطی و پیامدهای انسانی، نشان می‌دهد مدیریت تاب‌آوری سکونتی باید به صورت یکپارچه و میان‌رشته‌ای به ابعاد فنی، اجتماعی و فضایی توجه کند و می‌تواند به عنوان الگویی راهبردی برای سایر کلان‌شهرهای ایران در مواجهه با بحران‌های آتی مورد استفاده قرار گیرد. https://www.juep.net/article_230273_dbf3892b805b2ca083df044502ddaf9e.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 4 2025 12 22 Measuring the Spatial Consequences of Urban Mega-Projects Financing: Sadr Multi-level Highway in Tehran as a Case Study; Solution or Creation of New Problems? سنجش پیامدهای فضایی تأمین مالی ابرپروژه‌های عمرانی شهر؛راه‌حل یا تولید مسائل جدید با موردکاوی بزرگراه طبقاتی صدر تهران 244 259 230533 10.22034/uep.2025.545451.1706 FA رضا خیرالدین دانشیار گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران 0000-0002-5511-1539 جواد کمالی کارشناس ارشد شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران مسعود امیدی بهره‌مند کارشناس ارشد شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران Journal Article 2025 09 06 Introduction <br>Urban highways, as examples of megaprojects, require massive financial resources that often exceed the annual budgets of metropolitan municipalities. Financing such projects is typically pursued through methods such as loans, foreign finance, investment, or the sale of building density rights. However, revenue-oriented decisions in municipal financial systems often impose negative consequences, particularly in economic, social, and environmental dimensions. The case of the Sadr Elevated Expressway in Tehran demonstrates that, alongside its positive role in facilitating mobility, the applied financing strategy has produced extensive spatial and physical consequences for the city. The study of the Sadr Expressway in Tehran reveals that this project is one of the notable achievements in civil engineering in the country and globally, in terms of technical and engineering specifications, as well as implementation time. However, in addition to its positive role in facilitating transportation, the way it is financed has imposed extensive spatial and physical effects on the city.<br>Therefore, the method of providing the necessary financial resources for the construction of the Sadr Expressway mega-project is initially explained based on the revenue sources of the Tehran Municipality. Then, the spatial effects and consequences imposed on the city are measured and estimated, which have been created as a result of the method of financing this project. The consequences of constructing a project of this scale have various dimensions and aspects. This research focuses  aspects of growth in terms of increasing the construction load and the number of private cars.<br>Materials and Methods<br>This research employs a quantitative approach with an explanatory and causal method. First, the construction costs of the Sadr Elevated Expressway were estimated based on the Tehran Municipality’s cost schedules. Subsequently, the municipality’s finances from 2007 to 2013 were analyzed, with particular attention to the share of stable versus unstable revenues, and especially the role of selling additional building density in funding the project. The spatial consequences of this financing were assessed by calculating  the added construction, population growth, and traffic load in different districts of Tehran. Data collection was conducted through documentary and library methods, and the financial analysis was carried out using monetary–spatial equivalence techniques.<br>Findings<br>The results indicate that approximately 74% of Tehran Municipality’s revenues during the study period were unstable, with density-right sales comprising 85% of these revenues and, overall, 64% of total municipal income. Financing the Sadr project was primarily dependent on these revenues, amounting to 87,698 billion rials (at 2013 values). This strategy led to the construction of a large number of residential units outside the approved urban plans, resulting in an additional potential population of approximately 210,000 people and an estimated 143,000 private vehicles entering the city’s road network. Thus, the measure, initially intended to solve transportation problems, has paradoxically become a source of new spatial, demographic, and environmental challenges. Then, the approaches that can be basic solutions to the public transport flow are briefly mentioned.<br>Developing a metro network on the scale of inner-city areas and suburban train networks is among them. Rail transport projects, by obtaining a loan from the financial center and repaying it through the income generated from the operation of the rail transport network, can be a sustainable solution and do not create undesirable spatial consequences for the city. Developing a rail transport network largely controls urban sprawl. On the other hand,  It enables desirable and controllable development and planning for the city and its surroundings, which is the continuation of the present research.<br>Conclusion<br>The case of the Sadr Elevated Expressway illustrates that reliance on unstable financial resources, particularly density-right sales, exacerbates spatial overloading and produces new urban problems. As an alternative, expanding public transport systems such as the metro, with financing methods based on loans and repayment through operational revenues, proves to be more effective and socially equitable. Moreover, funding road infrastructure through user-based charges, such as personal vehicle tolls, prevents the imposition of costs on all citizens and aligns better with social justice. Ultimately, conducting cost–benefit assessments before the implementation of megaprojects and considering their spatial consequences are indispensable requirements for metropolitan management. مقدمه<br>بزرگراه‌های شهری به‌ عنوان نمونه‌ای از ابرپروژه‌های عمرانی، نیازمند منابع مالی بسیار کلان هستند که غالباً فراتر از بودجه‌های سالانۀ کلان‌شهرهاست. تأمین مالی این پروژه‌ها از طریق روش‌هایی همچون اخذ وام، فاینانس، سرمایه‌گذاری و یا فروش تراکم ساختمانی صورت می‌گیرد. با این‌حال، اتخاذ تصمیمات سودمحور در نظام مالی شهرداری‌ها، پیامدهایی منفی به‌ویژه در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی به دنبال دارد. مطالعۀ موردی بزرگراه طبقاتی صدر در تهران نشان می‌دهد این پروژه از نظر مشخصات فنی و مهندسی و زمان اجرا یکی از موفقیت‌های افتخارآمیز مهندسی عمران در کشور و حتی در دنیا به شمار می‌رود. اما در کنار نقش مثبت در تسهیل جابه‌جایی، نحوۀ تأمین مالی آن موجب تحمیل آثار فضایی و کالبدی گسترده‌ای بر شهر شده است.<br>لذا ابتدا نحوۀ تأمین منابع مالی لازم برای احداث مگاپروژۀ بزرگراه صدر براساس منابع درآمدی شهرداری تهران تشریح می‌شود. سپس، آثار و پیامدهای فضایی تحمیل‌شده بر شهر سنجش و برآورد می‌شود که بر اثر نحوۀ تأمین منابع مالی این پروژه ایجاد شده‌اند. بدیهی است که پیامدهای احداث پروژه‌ای با این مقیاس ابعاد و وجوه مختلفی دارد. این پژوهش روی جوانب افزایش بار ساختمانی و افزایش تعداد اتومبیل شخصی تمرکز دارد.<br>مواد و روش‌ها<br>این پژوهش با رویکرد کمی و روش تبیینی ـ علّی انجام شده است. ابتدا بر اساس فهرست بهای شهرداری تهران، هزینه‌های ساخت بزرگراه طبقاتی صدر برآورد شد. سپس، با تحلیل مالیه شهرداری در بازۀ زمانی 1386 تا 1392، سهم درآمدهای پایدار و ناپایدار و به‌ویژه نقش فروش مازاد تراکم ساختمانی در تأمین هزینه‌ها بررسی شد. در ادامه، میزان بارگذاری ساختمانی، جمعیتی و ترافیکی ناشی از فروش تراکم در مناطق مختلف تهران محاسبه و پیامدهای فضایی آن تحلیل شد. داده‌های پژوهش به روش اسنادی و کتابخانه‌ای گردآوری و با روش معادل‌سازی ریالی و فضایی ارزیابی شد.<br>یافته‌ها<br>نتایج نشان می‌دهد حدود 74 درصد درآمدهای شهرداری تهران در دورۀ مورد مطالعه ناپایدار بوده و از این‌میان، فروش مازاد تراکم ساختمانی 85 درصد درآمدهای ناپایدار و درمجموع، 64 درصد کل درآمد شهرداری را تشکیل داده است. تأمین مالی ابرپروژۀ صدر عمدتاً از این طریق صورت گرفته و هزینه‌ای معادل 87,698 میلیارد ریال (به قیمت سال 1392) بر شهر تحمیل شده است. این امر به احداث واحدهای مسکونی خارج از طرح‌های فرادست، افزایش جمعیتی معادل 210 هزار نفر و ورود بالقوه 143 هزار خودرو به شبکۀ معابر شهری منجر شده است. به این‌ترتیب، راهکاری که برای حل مسئلۀ حمل‌ونقل شهری در نظر گرفته شده بود، خود به منبع تولید مسائل جدید کالبدی، جمعیتی و زیست‌محیطی بدل شده است. در ادامه رویکردهایی که بتوانند راه حل‌های اصولی پاسخ به جریان حمل‌و‌نقل عمومی باشند، به‌اختصار مورد اشاره قرار گرفته‌اند. توسعۀ شبکۀ مترو در مقیاس پهنه‌های داخل شهر و شبکه‌های قطار حومه‌ای برای توسعۀ حمل‌ونقل در مقیاس منطقۀ کلان‌شهری تهران از آن جمله‌اند. پروژه‌های حمل‌ونقل ریلی با اخذ وام از مرکز مالی و برگرداندن آن از محل درآمد بهره‌برداری شبکۀ حمل‌ونقل ریلی می‌توانند راه حلی پایدار باشند و پیامدهای فضایی نامطلوبی برای شهر ایجاد نکنند. توسعۀ شبکۀ حمل‌ونقل ریلی گسترش‌های پراکنده‌رویی شهری را تا حد زیادی مهار می‌کند. در عین حال، توسعۀ مطلوب و قابل کنترل و برنامه‌ریزی را برای شهر و پیرامون آن ممکن می‌سازد که ادامۀ پژوهش حاضر است.<br>نتیجه‌گیری<br>تجربۀ ساخت بزرگراه طبقاتی صدر نشان می‌دهد اتکا به منابع ناپایدار، به‌ویژه فروش تراکم ساختمانی، موجب تشدید بارگذاری فضایی و تولید معضلات جدید شهری می‌شود. به ‌جای این الگو، توسعۀ حمل‌ونقل عمومی مانند مترو با روش‌های تأمین مالی پایدار نظیر اخذ وام و بازگشت سرمایه از محل بهره‌برداری، می‌تواند اثربخش‌تر و عادلانه‌تر باشد. همچنین، استفاده از منابع مالی مبتنی بر عوارض استفاده از خودروهای شخصی برای احداث زیرساخت‌های جاده‌ای، علاوه بر جلوگیری از تحمیل هزینه بر همۀ شهروندان، به عدالت اجتماعی نزدیک‌تر است. در نهایت، ارزیابی هزینه ـ فایده ابرپروژه‌های شهری پیش از اجرا و توجه به پیامدهای فضایی آن‌ها ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در مدیریت توسعۀ حمل‌ونقل عمومی کلان‌شهرهاست. https://www.juep.net/article_230533_c793d93a7c8bb23b721ad9e418258a87.pdf