مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 07 24 Economic Factors Affecting Employment in the Service Sector of Zanjan Province عوامل اقتصادی اثرگذار بر اشتغال در بخش خدمات استان زنجان 6 19 221908 10.22034/uep.2025.518709.1629 FA اشکان رحیم‌زاده استادیار، گروه اقتصاد، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران 0000-0001-6992-746X Journal Article 2025 04 23 Introduction There are many service sectors that communicate with manufacturing sectors. The service sector has many connections to other sectors. It affects other sectors, and its constructive role in the development of the economy is undeniable. During the past decade, the service sector has attracted the attention of economists because of the increase in services in GDP and employment. Many studies predict that in the coming years, the service sector will be considered as an engine of economic growth. This is explained by the fact that there is also a positive consolidated relationship between the growing share of GDP, employment and per capita income. By examining the economic structure of the province in 2020, 11.57 % of the province’s GDP at the fixed price of 2011 is related to agriculture, hunting, forestry and fisheries, while the share of this sector in the country is 7.11 %. In other words, the average share of the agricultural sector in Zanjan province is 1.61 times the share of that sector in the country. Also, the share of provincial and national employees in the agricultural sector was 27.22 and 16.32 %, which implies that the share of workers in Zanjan province is about 1.67 times that of the country. Given the economic, social, technical and environmental characteristics of the province’s agricultural sector, most of the province’s water resources are dedicated to producing agricultural products, with about 90 % of Zanjan’s water resources being consumed in the agricultural sector, which poses many challenges. The workforce density in the agricultural sector of the province has been carried out over time, so that the service sector failed to find the necessary growth and create a positive role in the province’s development process. Confirmation of such a claim can be raised in 2022. The share of employment in the province is 41 %, which is significantly different from the country, which is 51.6 %. All of this requires the need to pay attention to the service sector in our provinces. In this study, we focus on the services of Zanjan Province and describe them in the province. We then examine the economic factors affecting the employment of this sector in the province with statistical estimates. Materials and Methods The main purpose of the research is to determine the economic factors affecting the employment of different sectors of Zanjan province. In this study, in accordance with the classification of the economic activities of the Iranian Statistical Center, which is based on the fourth international standards of classification of all economic activities (ISIC). provincial services to six groups of “wholesale and retail, restaurant and hotel (food and food supply),” “Transport, warehousing, postal and information and communications”, “Real estate, rental and business and veterinary services”, “Public Affairs and Urban Services Administration”, Training in Human Health Activities and Social Work” and “Other public, social, personal and domestic services”. Six different economic models have been considered in relation to the factors affecting employment in the sectors. The basis of these models is derived from the integration of theoretical foundations as well as empirical studies. Unit root test (Generalized Dickey-Fuller method) and DOLS dynamic ordinary least squares estimation have been carried out for employment in six service groups during the period 2008-2022 on a seasonal basis. Findings The findings of this study show that the increase in real GDP per capita in the group of public administration and urban services, education, activities related to human health and social work, and the group of other public, social, personal and household services has had a significant positive effect on employment. The variable of the ratio of industrial and agricultural productivity to the productivity of various service sectors has had a significant positive effect on employment in all groups, and the most attractive group for attracting people is the real estate, rental and business services group. The increase in women’s participation in increasing employment in all groups except the real estate, rental and business services group has had a significant positive effect. The increase in urbanization rate has increased employment in all six groups. Inflation has increased employment in all groups except the group of transportation, warehousing, post and information and communications, and it can be said that in most service groups, the cost of creating employment in the province is inflation. Employment is most affected by the increase in inflation in the group of real estate, rental and business services. The dummy variable related to Corona had a significant negative coefficient in the first four groups, so that the employment of the four groups was negatively affected by Corona, and this impact was greater in the real estate, rent and business services group. The direct effect of the unemployment rate on the employment of the public affairs and urban services group, education, activities related to human health and social work, and the group of other public, personal and household services is observed. A significant positive effect of the population over 65 years of age and under 14 years of age is observed on the employment of the public affairs and urban services group, education, activities related to human health and social work, and the group of other public, personal and household services. Conclusion Production is the backbone of the economy, and in a situation where the country is facing challenges such as unemployment, inflation, economic recession, and capital outflow, focusing on investment in the province’s production sector can be the driving force for development in the province. Due to the creation of a link between the service sector and the industrial sector in the province, increasing the productivity of the industrial sector leads to the prosperity of the service sector. Also, given the low productivity of the agricultural sector and the decline in the value-added share of this sector, the labor force leaving agriculture is also directed towards the service sector groups. With the increase in women’s participation in government programs and policies, there is an expectation of an increase in the share of employment in various service sectors. The participation of women in the province is higher compared to the national situation. The high percentage in the province can indicate greater participation in various areas of employment and economic businesses and an impact on employment in various service sectors in the province. It is not possible to focus and analyze the urbanization rate developments in the province in a single dimension. It is necessary to consider a set of factors in analyzing the urbanization trend including a range of economic, geographical and economic factors. Inflationary conditions that cause inflation expectations to rise have increased the incentives to provide residential and non-residential services, as well as broker services, compared to services in other sectors in the province. This has led to a greater increase in employment in this sector of services. When unemployment increases, the share of employment in public and social services, which are mainly government-owned, such as educational and health services, has increased from total employment. This is due to the increase in the share of employment in order to meet the needs of the government and society. مقدمه بسیاری از بخش‌های خدماتی هستند که با بخش‌های تولیدی ارتباط برقرار می‌کنند. بخش خدمات پیوندهای بسیاری با بخش‌های دیگر داشته، به ‌گونه‌ای که در سایر بخش‌ها نیز اثرگذار بوده است و نقش سازندۀ آن در پیشرفت و ترقی اقتصاد ‌انکارناپذیر خواهد بود. طی دهۀ گذشته، به دلیل افزایش سهم خدمات در تولید ناخالص داخلی و اشتغال، بخش خدمات توجه اقتصاددانان را به خود جلب کرده است. بسیاری از مطالعات پیش‌بینی می‌کنند که در سال‌های آینده، بخش خدمات به‌ عنوان موتور رشد اقتصادی در نظر گرفته خواهد شد. این موضوع با این واقعیت تبیین می‌شود که یک ارتباط مثبت تثبیت‌شده بین سهم فزایندۀ تولید ناخالص داخلی، اشتغال و درآمد سرانه نیز وجود دارد. با بررسی ساختار اقتصادی استان در سال 1399، 11/57 درصد از محصول ناخالص داخلی استان به قیمت ثابت 1390 مربوط به بخش کشاورزی، شکار، جنگلداری و شیلات است، در حالی ‌که سهم این بخش در کشور 7/165 درصد است؛ به بیانی می‌توان گفت که متوسط سهم بخش کشاورزی در استان زنجان 1/61 برابر سهم آن بخش در کشور است. همچنین، سهم شاغلان استانی و کشوری در بخش کشاورزی 27/22 و 16/32 درصد بوده که دلالت بر این موضوع دارد که سهم شاغلان بخش یادشده در استان زنجان تقریباً معادل 1/67 برابر کشور است. با توجه به ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی، فنی و محیطی حاکم بر بخش کشاورزی استان، قسمت عمده‌ای از منابع آب استان را در جهت تولید محصولات کشاورزی اختصاص یافته به‌ طوری ‌که حدود 90 درصد از منابع آب زنجان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و این امر چالش‌های متعددی به وجود می‌آورد. تراکم نیروی کار در بخش کشاورزی استان طی زمان به ‌گونه‌ای صورت پذیرفته که همپای آن بخش خدمات نتوانسته رشد لازم را بیابد و نقشی مثبت در فرایند توسعه‌یافتگی استان ایجاد کند. در تأیید چنین مدعایی می‌توان سهم شاغلان در این بخش را در سال 1401 مطرح کرد. سهم اشتغال بخش خدمات در استان 41 درصد بوده که در قیاس با کشور که رقم 51/6 درصد است، تفاوت معناداری دارد. همۀ این مسائل مبنی بر نقش زیرساختی بخش خدمات در فرایند تولید و اشتغال بخش صنعت و کشاورزی، ضرورت توجه به بخش خدمات در استان‌های کشورمان را طلب می‌کند. در این تحقیق ما بر بخش خدمات استان زنجان تمرکز می‌کنیم و به تشریح آن در استان می‌پردازیم. سپس، با برآوردهای آماری عوامل اقتصادی تأثیرگذار بر اشتغال این بخش در استان را مورد بررسی قرار می‌دهیم. مواد و روش‌ها هدف اصلی تحقیق حاضر، تعیین عوامل اقتصادی اثرگذار بر اشتغال بخش‌های مختلف خدمات استان زنجان است. در این تحقیق مطابق طبقه‌بندی فعالیت‌های اقتصادی انتشاریافته مرکز آمار ایران که بر اساس چهارمین بازنگری استاندارد بین‌المللی طبقه‌بندی تمامی فعالیت‌های اقتصادی (ISIC) است، خدمات استان به شش گروه «عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، رستوران و هتلداری (تأمین جا و غذا)»، «حمل‌ونقل، انبارداری، پست و اطلاعات و ارتباطات»، «فعالیت‌های مالی و بیمه»، «خدمات مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار و دامپزشکی»، «ادارۀ امور عمومی و خدمات شهری، آموزش فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی» و «سایر خدمات عمومی، اجتماعی، شخصی و خانگی» تقسیم شده‌اند. در ارتباط با عوامل اثرگذار بر اشتغال بخش‌ها شش مدل مختلف اقتصادی در نظر گرفته شده است. پایه و اساس این مدل‌ها از تجمیع مبانی نظری و همچنین مطالعات تجربی حاصل شده است. آزمون ریشۀ واحد (روش دیکی‌فولر تعمیم‌یافته) و برآورد حداقل مربعات معمولی پویا DOLS برای اشتغال شش گروه خدمات طی دورۀ زمانی 1387 ـ 1401 به ‌صورت فصلی انجام شده است. یافته‌ها یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد افزایش تولید ناخالص داخلی سرانۀ واقعی در گروه ادارۀ امور عمومی و خدمات شهری، آموزش، فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی و گروه سایر خدمات عمومی، اجتماعی، شخصی و خانگی تأثیر مثبت معنا‌داری بر اشتغال ایجاد کرده است. متغیر نسبت بهره‌وری صنعت و کشاورزی به بهره‌وری بخش‌های مختلف خدمات بر اشتغال همۀ گروه‌ها تأثیر مثبت و معنا‌داری ایجاد کرده و جذاب‌ترین گروه برای جذب افراد گروه خدمات مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار است. افزایش مشارکت زنان در افزایش اشتغال همۀ گروه‌ها به‌جز گروه خدمات مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار تأثیر مثبت معنا‌داری داشته است. افزایش نرخ شهرنشینی موجب افزایش اشتغال هر شش گروه شده است. تورم موجب افزایش اشتغال همۀ گروه‌ها به‌جز گروه حمل‌ونقل، انبارداری، پست و اطلاعات و ارتباطات، شده و می‌توان گفت که در اکثر گروه‌های خدمات، هزینۀ ایجاد اشتغال در استان تورم است. بیشترین تأثیرپذیری اشتغال از افزایش تورم مربوط به گروه خدمات مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار است. متغیر دامی مربوط به کرونا در چهار گروه اول از ضریب منفی معنا‌دار برخوردار بوده، به ‌طوری ‌که اشتغال چهار گروه از کرونا تأثیر منفی گرفته و این تأثیرپذیری در گروه مستغلات، کرایه و خدمات کسب‌وکار بیشتر بوده است. تأثیر مستقیم نرخ بیکاری بر اشتغال گروه ادارۀ امور عمومی و خدمات شهری، آموزش، فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی و گروه سایر خدمات عمومی، شخصی و خانگی مشاهده می‌شود. تأثیر مثبت معنا‌دار جمعیت بالای 65 سال و پایین‌تر از 14 سال بر اشتغال گروه ادارۀ امور عمومی و خدمات شهری، آموزش، فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی و گروه سایر خدمات عمومی، شخصی و خانگی مشاهده می‌شود. نتیجه‌گیری تولید، ستون فقرات اقتصاد بوده در شرایطی که کشور با چالش‌هایی همچون بیکاری، تورم، رکود اقتصادی و خروج سرمایه مواجه است، تمرکز بر سرمایه‌گذاری در بخش تولید استان می‌تواند موتور محرک توسعه در استان‌ باشد. به دلیل ایجاد پیوند بخش خدمات با بخش صنعت در استان، افزایش بهره‌وری بخش صنعت به رونق‌ بخش خدمات می‌انجامد. همچنین، با توجه به مقدار پایین بهره‌وری بخش کشاورزی و افت سهم ارزش‌افزوده این بخش در استان، نیروی کار خارج‌شدۀ کشاورزی نیز به سمت گروه‌های بخش خدمات هدایت می‌شود. با افزایش مشارکت زنان در برنامه‌ها و سیاست‌های دولت انتظار افزایش سهم اشتغال در بخش‌های مختلف خدمات وجود دارد. مشارکت زنان استان در قیاس با وضعیت کشوری بیشتر بوده و بالا بودن این درصد در استان می‌تواند دلالت بر مشارکت بیشتر در عرصه‌های مختلف حوزۀ اشتغال و کسب‌وکارهای اقتصادی و تأثیر بر اشتغال بخش‌های مختلف خدمات در استان باشد. تمرکز و تحلیل تحولات نرخ شهرنشینی در استان به ‌صورت تک‌بعدی ممکن نیست و باید مجموعه‌ای از عوامل در تحلیل روند تحولات شهرنشینی مورد توجه قرار بگیرد که طیفی از عوامل اقتصادی، جغرافیایی و اقتصادی را در بر می‌گیرد. شرایط تورمی که بالاتر رفتن انتظارات تورمی را موجب می‌شود، انگیزه‌ها به منظور ارائۀ خدمات واحدهای مسکونی و غیرمسکونی و همچنین، خدمات دلالان را در مقایسه با خدمات بخش‌های دیگر در استان افزایش بیشتری داده و این مسئله افزایش بیشتر اشتغال در این بخش از خدمات را رقم زده است. هنگام افزایش میزان بیکاری، سهم اشتغال خدمات عمومی و اجتماعی که به ‌طور عمده دولتی هستند، مانند خدمات آموزشی و بهداشتی از کل اشتغال افزایش یافته و این مسئله مبنی بر افزایش سهم اشتغال، در جهت برآورده کردن نیازهای دولت و جامعه است.

https://www.juep.net/article_221908_06e132311aec6ed2aae3682d51e46724.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 07 26 Infill Design of Valuable Historical Urban Contexts Using “Accurate Visual Representation” (Case Study: The Main Axis of Pamenar) طراحی میان‌افزای بافت ارزشمند تاریخی شهر با به‌کارگیری «ارزیابی بصری دقیق» (مورد‌پژوهی: محور اصلی پامنار) 20 37 222681 10.22034/uep.2025.519127.1632 FA ساجده نظری مجد کارشناسی ‌ارشد طراحی شهری، دانشکدۀ شهرسازی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران‌ 0009-0000-6744-6793 امیرحسین عظیم‌پور دانشجوی دکترای شهرسازی، دانشکدۀ شهرسازی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران 0009-0009-3048-0766 Journal Article 2025 04 26 Introduction Since the 1960s, discourses surrounding urban design and its relationship with historical contexts have become a primary concern for planners and architects. Today, integrated approaches and sustainable development represent the dominant discourse in this field, within which “infill development” emerges as a strategy for revitalizing old urban fabrics and preventing their decay. However, integrating new architecture into historical contexts poses a significant challenge, requiring meticulous attention to architectural and aesthetic characteristics to maintain harmony with the urban heritage. A fundamental problem in contemporary cities, particularly in historical areas, is the visual chaos caused by uncoordinated designs, where each property owner designs their building’s facade with no attention to adjacent structures based solely on personal interests. This leads to a fragmented and chaotic urban landscape, reinforcing the need for specific facade design regulations. The Pamenar neighborhood, one of the oldest and most valuable districts of old Tehran within the Oudlajan area, is a prime example of these challenges. With its rich history, this neighborhood requires special attention to the visual appearance of its public axes. In response to this need, the present study utilizes the “Accurate Visual Representation” (AVR) technique to assess the cultural landscape and guide sustainable development in historical contexts. Accordingly, the main research question is: How can the AVR technique and the identification of key visual quality indicators be leveraged to develop effective strategies and regulations for designing infill buildings in the historical context of Pamenar that enhance its identity and vitality while ensuring harmony with the historical landscape?. The study’s objectives include identifying significant visual quality indicators, determining the role of visual monitoring tools in the design process, and ultimately formulating design regulations for infill buildings of this neighborhood. While previous research has primarily employed descriptive-analytical methods, this study utilizes a mixed-method approach focusing on residents’ perspectives to provide practical solutions and enrich the existing body of knowledge in this field. Materials and Methods The present research is descriptive and applied in its objective, employing a mixed-method analysis to investigate visual identity in the design of infill buildings in the Pamenar neighborhood of Tehran. Data were collected through literature reviews, field observations, semi-structured interviews, and the primary research tool, a questionnaire. The questionnaire was designed using a five-point Likert scale, and its validity was confirmed by three experts in urban planning and architecture. The statistical population consisted of the residents of the Pamenar neighborhood. The sample size was estimated at 68 individuals using the Cochran formula, with a 95% confidence level and a 5% margin of error. Snowball sampling was applied to select the participants. The theoretical framework of the research is based on Carmona’s (2021) six components of urban environmental quality: physical, perceptual, social, visual, functional, and temporal. Data analysis was conducted in a subjective (through the questionnaire) and an objective (using the AVR model) manner. As an advanced tool, the AVR technique combines real-world images (photographs) with 3D models of proposed designs to provide an accurate and realistic visual representation of the future urban landscape. This assessment was performed at four standard levels: Level 0 (determining location and size), Level 1 (adding visibility), Level 2 (adding architectural form), and Level 3 (adding materials). To ensure accuracy, each AVR assessment was accompanied by a “Method Statement” detailing the technical aspects and decisions made. Finally, an expert panel of 14 members was formed to formulate the final regulations, and through theoretical saturation, design strategies and regulations were extracted and validated. Findings The demographic analysis revealed that the sample was predominantly young (91.17% aged 20-40), educated (82.35% held a bachelor’s degree), and comprised diverse perspectives, including pedestrians, employees, and residents. The descriptive analysis of the questionnaire responses (Table 2) unveiled significant challenges and potentials within the Pamenar context. The most critical finding was the “low coherence between new and old buildings,” which 30.88% of respondents rated as “very low,” highlighting the main challenge in infill design. Satisfaction with key visual elements such as the “skyline” (32.35% moderate) and “color schemes of public spaces” (42.65% moderate) was also average. In contrast, a significant strength was identified: the “impact of historical landmarks and unique architecture on the area’s identity,” which 32.35% rated as “very high”. Furthermore, a strong preference for traditional materials like “brick” (38.24% high) and “composite materials” (39.71% high) was observed, providing significant potential for context-based designs. The presence of “attention-grabbing and pausing spaces” (32.35% very high) indicated the neighborhood’s high capacity for social interaction. In the objective analysis section, the AVR technique was applied to three case studies along the central axis of Pamenar. The results confirmed the effectiveness of this technique in providing design solutions: AVR0 & AVR1: Optimal locations for construction were identified that minimized negative impacts on the historical landscape and were harmonious with the street’s visual rhythm. AVR2: Architectural forms were designed to match the traditional proportions of the neighborhood, reinforcing contextual harmony while allowing for innovation. AVR3: By proposing materials such as brick and stone, which aligned with residents’ preferences, designs with the highest level of visual coherence were created. A comparative analysis showed that Level 3 (AVR3) designs achieved 85% alignment with historical context criteria (including scale, materials, and facade rhythm). This finding proved AVR’s capacity to bridge the gap between tradition and innovation and create a common visual language. Conclusion This research successfully developed an operational framework for designing infill buildings in the historical context of Pamenar using the AVR technique. The findings revealed that although there is currently low coherence between new and old buildings, the community’s strong recognition of historical identity and preference for traditional materials provide a valuable foundation for future developments. Responding directly to the research question, the AVR technique is an effective and systematic tool for formulating infill design strategies and guidelines. Enabling accurate visualization and refinement of designs ensures harmony with the historical landscape of Pamenar. Specifically, AVR directly addresses the challenge of low coherence by determining optimal locations (Level 0), ensuring compatibility with the visual rhythm (Level 1), defining appropriate forms (Level 2), and selecting harmonious materials (Level 3). By providing realistic previews, the tool also helps improve elements like the skyline and color schemes, for which satisfaction was moderate. Compared to previous studies, this research, while confirming the potential for adaptive reuse in historical contexts (similar to AlGilani, 2020, and Bouchani et al., 2021), offers a more innovative and practical approach than earlier general frameworks by employing the precise tool of AVR. The primary strength of this study is the introduction of AVR as a tool that reduces reliance on subjective interpretation, increases precision, and not only enhances visual coherence but also facilitates consensus-building among stakeholders. Finally, based on the consensus of an expert panel, a comprehensive set of design guidelines was presented across six components—social, physical, perceptual, visual, functional, and temporal (Table 3)—which can serve as a practical resource for the sustainable development of historical neighborhoods. For future research, it is recommended that the long-term impacts of AVR-implemented designs be studied, and participatory models should be developed using this technique. مقدمه مباحث پیرامون طراحی شهری و رابطۀ آن با بافت‌های تاریخی از دهۀ ۱۹۶۰ میلادی به یکی از دغدغه‌های اصلی برنامه‌ریزان و معماران تبدیل شده است. امروزه، رویکردهای یکپارچه‌گرا و توسعۀ پایدار، گفتمان غالب در این حوزه است که در بطن آن، «توسعۀ میان‌افزا» به عنوان راهکاری برای احیای بافت‌های کهن و جلوگیری از تخریب آن‌ها مطرح می‌شود. با این‌حال، ادغام معماری جدید در بافت‌های تاریخی یک چالش بزرگ است و به توجه دقیق به ویژگی‌های معماری و زیبایی‌شناسی برای حفظ سازگاری با میراث شهری نیاز دارد. یکی از مشکلات اساسی در شهرهای معاصر، به‌ویژه در بافت‌های تاریخی، آشفتگی بصری ناشی از طراحی‌های ناهماهنگ است؛ جایی که هر مالک، نمای ساختمان خود را بدون توجه به بناهای مجاور و فقط بر اساس منافع شخصی طراحی می‌کند. این امر به ایجاد منظر شهری گسسته و مغشوش منجر می‌شود و ضرورت تدوین ضوابط مشخص برای نماسازی را دوچندان می‌کند. محلۀ پامنار، به عنوان یکی از محلات قدیمی‌ و ارزشمند تهران قدیم در محدودۀ عودلاجان، نمونۀ بارزی از این چالش‌هاست. این محله با داشتن پیشینۀ غنی، نیازمند توجه ویژه به نمای بصری محورهای عمومی خود است. در پاسخ به این نیاز، پژوهش حاضر از تکنیک «ارزیابی بصری دقیق» (Accurate Visual Representation - AVR) به عنوان ابزاری کارآمد برای ارزیابی منظر فرهنگی و هدایت توسعۀ پایدار در بافت‌های تاریخی بهره می‌برد. بر این‌اساس، سؤال اصلی پژوهش این است: چگونه می‌توان با بهره‌گیری از تکنیک AVR و شناسایی شاخص‌های کلیدی کیفیت بصری، به راهبردها و ضوابطی کارآمد برای طراحی بناهای میان‌افزا در بافت تاریخی پامنار دست یافت که ضمن هماهنگی با منظر تاریخی، به ارتقای هویت و سرزندگی این محله کمک کند؟ اهداف این مطالعه شامل شناسایی شاخص‌های مهم کیفیت بصری، تعیین جایگاه ابزارهای پایش بصری در فرایند طراحی و در نهایت، تدوین و ارائۀ ضوابط طراحی برای بناهای میان‌افزا در این محله است. در حالی که پژوهش‌های پیشین عمدتاً از روش‌های توصیفی ـ تحلیلی استفاده کرده‌اند‌، این مطالعه با به‌کارگیری روش آمیخته و تمرکز بر دیدگاه ساکنان‌، به دنبال ارائۀ راهکارهای عملی و افزودن به غنای دانش موجود در این حوزه است. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر از نظر ماهیت، توصیفی و از منظر هدف، کاربردی است که با روش تجزیه‌وتحلیل آمیخته به بررسی هویت بصری در طراحی بناهای میان‌افزای محلۀ پامنار تهران پرداخته است. جمع‌آوری داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مشاهدات میدانی، مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و ابزار اصلی پژوهش، یعنی پرسشنامه، انجام شد. پرسشنامه بر اساس مقیاس پنج‌گزینه‌ای لیکرت طراحی شد و روایی آن توسط سه نفر از خبرگان حوزۀ شهرسازی و معماری تأیید شد. جامعۀ آماری پژوهش را شهروندان محلۀ پامنار تشکیل می‌دهند. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران و با سطح اطمینان ۹۵‌ درصد و خطای ۵ درصد، ۶۸ نفر برآورد شد. برای انتخاب نمونه‌ها از روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی استفاده شد. چارچوب نظری پژوهش بر اساس شش مؤلفۀ کیفیت محیط شهری کرمونا (۲۰۲۱) شامل مؤلفه‌های کالبدی، ادراکی، اجتماعی، بصری، عملکردی و زمانی بنا شده است. تحلیل داده‌ها در دو بخش ذهنی (از طریق پرسشنامه) و عینی (با استفاده از مدل AVR) صورت گرفت. تکنیک AVR به عنوان یک ابزار پیشرفته، تصاویر واقعی (عکس) را با مدل‌های سه‌بعدی از طرح‌های پیشنهادی ترکیب می‌کند تا یک نمایش بصری دقیق و واقع‌گرایانه از آیندۀ منظر شهری ارائه دهد. این ارزیابی در چهار سطح استاندارد انجام شد: سطح صفر (تعیین مکان و اندازه)، سطح 1 (افزودن میزان دید)، سطح 2 (افزودن فرم معماری) و سطح 3 (افزودن مصالح). برای تضمین دقت، هر ارزیابی AVR همراه با یک «بیانیۀ روش» ارائه شد که جزئیات فنی و تصمیمات اتخاذ‌شده را شرح می‌دهد. در نهایت، به منظور تدوین ضوابط نهایی، یک پنل خبرگان متشکل از ۱۴ نفر تشکیل شد و با استفاده از روش اشباع نظری، راهبردها و ضوابط طراحی استخراج و اعتبارسنجی شد. یافته‌ها تحلیل داده‌های جمعیت‌شناختی نشان داد جامعۀ نمونه عمدتاً جوان (91/17 درصد بین ۲۰ تا ۴۰ سال) ، تحصیل‌کرده (82/35 درصد دارای مدرک کارشناسی) و متشکل از دیدگاه‌های متنوعی از جمله عابران، شاغلان و ساکنان است. نتایج تحلیل توصیفی پرسشنامه‌ها (جدول ۲) چالش‌ها و ظرفیت‌های مهمی را در بافت پامنار آشکار ساخت. مهم‌ترین یافته، «هماهنگی پایین بین ساختمان‌های جدید و قدیم» بود که 30/88 درصد از پاسخ‌دهندگان آن را «خیلی کم» ارزیابی کردند و این موضوع چالش اصلی در طراحی میان‌افزا را نشان می‌دهد. رضایت از عناصر بصری کلیدی مانند «خط آسمان» (32/35 درصد متوسط) و «طرح‌های رنگی فضاهای عمومی» (42/65 درصد متوسط) نیز در سطح متوسطی قرار داشت. در مقابل، یافته‌ها نشان‌دهندۀ یک قوت بزرگ بود: «تأثیر نشانه‌های تاریخی و معماری منحصربه‌فرد بر هویت بافت» که 32/35 درصد آن را «خیلی زیاد» دانستند. همچنین، ترجیح بالایی برای استفاده از مصالح سنتی مانند «آجر» (38/24 درصد زیاد) و «مصالح ترکیبی» (39/71 درصد زیاد) مشاهده شد که پتانسیل بالایی برای طراحی‌های زمینه‌محور فراهم می‌کند. وجود «فضاهای جلب‌کنندۀ توجه و توقف» نیز (32/35 درصد خیلی زیاد) نشان‌دهندۀ ظرفیت بالای محله برای تعاملات اجتماعی است. در بخش تحلیل عینی، تکنیک AVR در سه مطالعۀ موردی در محور پامنار به کار گرفته شد. نتایج کاربرد این فن، اثربخشی آن را در ارائۀ راه‌حل‌های طراحی تأیید کرد: AVR0 و AVR1: مکان‌های بهینه برای ساخت‌وساز شناسایی شد که کمترین تأثیر منفی را بر منظر تاریخی داشته و با ریتم بصری خیابان هماهنگ بودند. AVR2: فرم‌های معماری متناسب با تناسبات سنتی محله طراحی شد که ضمن نوآوری، هماهنگی زمینه‌ای را تقویت می‌کردند. AVR3: با پیشنهاد مصالحی مانند آجر و سنگ که با ترجیحات ساکنان نیز همخوانی داشت‌، طرح‌هایی ارائه شد که بالاترین سطح انسجام بصری را داشتند. تحلیل مقایسه‌ای نشان داد طرح‌های سطح 3 (AVR3) به میزان ۸۵ درصد با معیارهای زمینۀ تاریخی (شامل مقیاس، مصالح و ریتم نما) همخوانی داشتند. این یافته، ظرفیت AVR را برای رفع شکاف میان سنت و نوآوری و ایجاد یک زبان بصری مشترک به اثبات رساند. نتیجه‌گیری این پژوهش با موفقیت یک چارچوب عملیاتی برای طراحی بناهای میان‌افزا در بافت تاریخی پامنار با استفاده از فن AVR تدوین کرد. یافته‌ها نشان داد اگرچه در حال حاضر هماهنگی پایینی بین بناهای جدید و قدیم وجود دارد‌، اما شناخت قوی هویت تاریخی و ترجیح مصالح سنتی توسط جامعۀ محلی، یک بستر ارزشمند برای توسعه‌های آتی فراهم می‌کند. در پاسخ مستقیم به سؤال پژوهش، تکنیک AVR ابزاری مؤثر و نظام‌مند برای تدوین راهبردها و ضوابط طراحی میان‌افزا است. این تکنیک با فراهم‌سازی امکان تجسم دقیق و اصلاح طرح‌ها، هماهنگی با منظر تاریخی پامنار را تضمین می‌کند. به طور مشخص، AVR از طریق تعیین موقعیت بهینه (سطح صفر)، اطمینان از سازگاری با ریتم بصری (سطح ۱)، تعریف فرم‌های متناسب (سطح ۲) و انتخاب مصالح همخوان (سطح ۳)، به طور مستقیم به رفع چالش هماهنگی پایین کمک می‌کند. این ابزار همچنین با ارائۀ پیش‌نمایش‌های واقع‌گرایانه، به بهبود عناصری مانند خط آسمان و طرح‌های رنگی که رضایت متوسطی از آن‌ها وجود داشت، یاری می‌رساند. این مطالعه در مقایسه با پژوهش‌های پیشین، ضمن تأیید ظرفیت باز استفادۀ تطبیقی در بافت‌های تاریخی (مشابه الجیلانی، (۲۰۲۰) و بوچانی و همکاران (2021)) ، با بهره‌گیری از AVR به عنوان یک ابزار دقیق، رویکردی نوآورانه‌تر و کاربردی‌تر از چارچوب‌های کلی پیشین ارائه می‌دهد. قوت اصلی پژوهش، معرفی AVR به عنوان ابزاری است که با کاهش وابستگی به تفسیر ذهنی و افزایش دقت‌، نه تنها انسجام بصری را تقویت می‌کند، بلکه فرایند اجماع‌سازی میان ذی‌نفعان را نیز تسهیل می‌کند. در نهایت، بر اساس اجماع پنل خبرگان، مجموعه‌ای جامع از راهکارها و ضوابط طراحی در شش مؤلفۀ اجتماعی، کالبدی، ادراکی، بصری، عملکردی و زمانی ارائه شد (جدول ۳) که می‌تواند به عنوان یک منبع کاربردی برای توسعۀ پایدار محله‌های تاریخی مورد استفاده قرار گیرد. برای پژوهش‌های آتی، بررسی تأثیرات بلندمدت طرح‌های اجرا‌شده با AVR و توسعۀ مدل‌های مشارکتی با استفاده از این فن پیشنهاد می‌شود.

https://www.juep.net/article_222681_f8d9599c94cfccaaddfa6dcda5e6775e.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 07 28 Comparative Comparison of the Structure of the Peddler Economy in Religious Cities in Iran and Iraq (Peddlers Reza Bazaar in Mashhad (Iran) and Imam Sadiq Bazaar in Karbala(Iraq)) مقایسۀ تطبیقی ساختار اقتصاد دست‌فروشی در شهرهای مذهبی ایران و عراق (دست‌فروشان بازار رضا(ع) مشهد (ایران) و بازار امام صادق(ع) کربلا (عراق)) 38 53 223365 10.22034/uep.2025.521907.1640 FA علیرضا دویران دانشیار گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0000-0003-4983-5853 Journal Article 2025 05 07 Introduction The study of the structure of the informal economy in religious cities is among the emerging fields in urban and economic research. Understanding the structural functions of this type of economy within the context of religious cities in Iran and comparing it with similar examples in other countries can provide the foundation for more systematic management planning in this area. The present study is considered novel regarding its methodology and comparative approach to examining the informal economy in religious cities of two countries. Its innovation lies in analysing the structure of the informal economy in two major religious cities—Mashhad in Iran and Karbala in Iraq—using the Grounded Theory method. The main objective of this research is to identify the differences and similarities in the informal economy of religious cities in Iran and Iraq, and to explain the structural systems of subsistence economies based on street vending around pilgrimage sites. Accordingly, this comparative study examines the structure of the informal economy based on street vending in the vicinity of Imam Reza’s shrine in Mashhad and Imam Sadiq’s market in Karbala, interpreting their functional characteristics. Based on this, the central research question is formulated as follows: “How has the comparative structure of the informal economy based on street vending in the cities of Mashhad and Karbala been formed, and what functional similarities and differences exist between them? “This study, relying on the theoretical framework of the informal economy and a phenomenological methodology, seeks to comparatively examine the experiences, structures, and economic practices of street vendors in these two cities through a contextual, grounded approach. Materials and Methods The research methodology of the present study is qualitative, based on an interpretive phenomenological approach. Data collection was conducted through fieldwork using semi-structured interviews and environmental observation (lived experience). The target population includes mobile street vendors operating in and around the religious marketplaces of the studied cities. A sample of 50 participants was selected through convenience sampling, comprising 30 vendors in Mashhad and 20 in Karbala. The geographical scope of the study includes Imam Sadiq Market in Karbala, Iraq, and Reza Market (Imam Reza) in Mashhad, Iran. These two cities were selected based on their shared characteristics, such as hosting large numbers of Iranian pilgrims and the high volume of commodity exchange in the area. Given the seasonal influx of pilgrims in both cities, the temporal scope of the study was defined as follows: Imam Sadiq Market in Karbala was studied during February 2025, while Imam Reza Market in Mashhad was observed in Summer 2024. Data analysis followed a grounded theory approach, incorporating open, axial, and selective coding, ultimately forming comparative categories. The study’s validity was ensured through theoretical saturation: data collection was discontinued once recurring responses emerged and no new information was obtained, leading to the classification and organisation of the gathered data. Findings Given the level of field observation and the time limitations during data collection in the cities of Karbala (Iraq) and Mashhad (Iran), the findings derived from the extracted codes and categories, along with continuous environmental observation and lived experience within the studied marketplaces, reveal the following comparative insights regarding the street vending system in both cities: The street vending economy in both Karbala and Mashhad is characterized as a subsistence economy heavily dependent on wholesalers, and primarily aimed at meeting the daily needs of vendors’ households. However, in Karbala, this economic activity is more individual-centred, mainly due to the younger age profile of the vendors. Street vendors in both cities generally belong to lower-income social classes, residing in marginalized and underprivileged urban areas, with complete income dependency on street vending as their primary livelihood. Both cities’ product quality and market environment are typically based on low-cost, low-quality goods, often stagnant or surplus items. The appeal of these markets to customers lies in affordable prices, bargaining opportunities, and the ability for pilgrims to purchase souvenirs in bulk. In Mashhad, the merchandise sold by street vendors is mainly locally produced or imported from China, often sourced from nearby manufacturing workshops and local producers. In contrast, Karbala’s street vending relies more heavily on imported low-quality goods from countries such as China, Turkey, Iran, and, to a lesser extent, Iraqi domestic production or Gulf countries (under Arabic branding). The customer base for street vending in both cities comprises religious pilgrims (tourists). In Mashhad, this group is primarily domestic (Iranian), whereas in Karbala, most customers are international pilgrims, particularly from Iran, Pakistan, Afghanistan, and Azerbaijan, with Iranians forming the largest segment. The urban environment quality in Mashhad is relatively well-organized, benefiting from urban design initiatives, while Karbala’s market environment is disorganized, overcrowded, and suffers from poor sanitation and infrastructure. The distribution and sales system in both cities is structurally similar. However, in Mashhad, the system is more decentralized, with multiple wholesalers and middlemen, whereas Karbala’s system is centralized and controlled by a limited number of wholesalers and formal shopkeepers. The relationship between street vendors and formal retailers in Mashhad is characterized by interdependence, as many formal retailers allow vendors to sell unsold or stagnant goods, although tensions occasionally arise. In Karbala, however, vendor-retailer relations are shaped by tribal and familial networks, generally resulting in more cooperative interactions. The payment and transaction systems also differ. In Mashhad, transactions are made through cash or card (debit machines) in both Iranian Rial and foreign currency. In contrast, in Karbala, payments are conducted exclusively in cash, with Iraqi Dinar, Iranian Rial, and US Dollars being the common currencies. Urban management approaches in both cities rely heavily on coercive strategies to control street vending. In Mashhad, however, there is a gradual trend toward regulation and spatial allocation, aiming to organize and integrate vendors. Conversely, in Karbala, enforcement remains strictly punitive, often carried out by local police (Shurtah) through direct removal and crackdowns. Conclusion The final results of this study indicate that the functional structure of street vendors in the religious cities of Iran and Iraq (specifically Mashhad and Karbala) at the end-point of the supply chain (i.e., the street vendors themselves) is essentially similar, as they operate in continuous interaction with both formal retailers and customers. Despite the political, economic, and social differences between Iran and Iraq, the functional pattern of street vending exhibits a shared model with limited variations. These variations primarily stem from differences in the age structure of vendors, the influence of tribal and clan systems, dependency and market monopolies, environmental quality, spatial allocation, and the type of goods sold. Given the focus of this research on the comparative functional structure of street vendors, it is recommended that future studies address other dimensions of street vending, such as the functional networks, supply chains, and distribution systems. These aspects should be examined through fundamental and applied research within academic frameworks to better elucidate the underlying economic flows. مقدمه مطالعۀ ساختار اقتصاد غیررسمی شهرهای مذهبی از جمله پژوهش‌های نوینی است که شناخت کارکردهای ساختاری آن در بدنۀ شهرهای مذهبی ایران و تطبیق آن با شهرهای مذهبی خارج از کشور، می‌تواند برنامه‌ریزی مدیریتی آن را نظام‌مند کند. پژوهش حاضر به لحاظ روش مطالعه و تطبیق شرایط اقتصاد غیررسمی شهرهای مذهبی در دو کشور مجزا، مطالعه‌ای نو محسوب می‌شود. در واقع، نوآوری پژوهش حاضر در مطالعۀ ساختار اقتصاد غیررسمی دو شهر مذهبی مهم در دو کشور مجزا با روش داده‌بنیاد است. این پژوهش با هدف شناخت تفاوت‌های اقتصاد غیررسمی شهرهای مذهبی ایران و عراق، نظام ساختاری اقتصادهای معیشتی وابسته به دست‌فروشی در پیرامون اماکن زیارتی را تبیین کرده است. مطالعۀ حاضر، به بررسی تطبیقی ساختار اقتصاد غیررسمی مبتنی بر دست‌فروشی در پیرامون اماکن زیارتی شهر مشهد ایران (بازار امام رضا(ع)) و شهر کربلا عراق (بازار امام صادق(ع)) می‌پردازد و ویژگی‌های آن را تفسیر می‌کند. به این دلیل، بنیان سؤال پژوهش بر این مبنا نهاده شده است که اساس ساختار تطبیقی اقتصاد غیررسمی مبتنی بر دست‌فروشی در شهرهای مشهد و کربلا چگونه است و کدام تشابه و تفاوت‌های کارکردی را دارد؟ این پژوهش با تکیه بر چارچوب نظری اقتصاد غیررسمی و روش‌شناسی مبتنی بر پدیدارشناسی، اقتصاد غیررسمی دست‌فروشان شهر کربلای عراق را با دست‌فروشان شهر مشهد در مدل زمینه‌گرا مقایسۀ تطبیقی کرده است. مواد و روش‌ها مبنای روش تحقیق در پژوهش حاضر، از نوع کیفی مبتنی بر مطالعۀ پدیدارشناسانۀ تفسیری است که روش گردآوری اطلاعات به شیوۀ میدانی از طریق مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و مشاهدۀ محیطی (تجربۀ زیسته) بوده است. جامعۀ هدف، دست‌فروشان سیار مستقر در بازار و پیرامون اماکن زیارتی شهرهای مذهبی هستند که در حجم نمونه‌ای حدود 50 مورد (30 دست‌فروش در مشهد و 20 دست‌فروش در کربلا) به شیوۀ نمونه‌گیری در دسترس انجام گرفته است. واحد و محدودۀ جغرافیایی مورد مطالعه، بازار امام صادق(ع) در شهر کربلا واقع در کشور عراق و بازار امام رضا(ع) در شهر مشهد کشور ایران است. ویژگی‌های مشترک این دو شهر در پذیرش گردشگران ایرانی (زائران) و حجم مبادلۀ کالایی، عاملی بر انتخاب این دو شهر بوده است. با توجه ‌به تراکم زمانی زائران در شهرهای کربلا و مشهد، مقیاس زمانی مورد مطالعۀ بازار امام صادق(ع) در کربلا، بهمن 1403 و بازار امام رضا(ع) در شهر مشهد تابستان 1403 بوده است. تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها به شیوۀ زمینه‌ای مبتنی بر فرایند کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام گرفته و در نهایت، مقوله‌بندی تطبیقی شکل یافته است. روایی پژوهش حاصل، از طریق اشباع نظری بوده که با انباشت اطلاعات مشابه و نبود پاسخ جدید با تکراری شدن پاسخ‌ها فرایند جمع‌آوری منقطع، طبقه‌بندی و ساماندهی داده‌ها صورت پذیرفت. یافته‌ها با توجه ‌به سطح مطالعه و محدودیت زمانی حضور در شهر کربلا در کشور عراق و شهر مشهد ایران، یافته‌های حاصل از گزاره‌ها و مقوله‌های استخراج‌شده، مشاهده و تجربۀ زیستۀ مستمر بازارهای مورد مطالعه، آنچه در تطبیق نظام دست‌فروشی شهرهای کربلا و مشهد حاصل می‌شود، این است که نظام دست‌فروشی در شهرهای کربلا و مشهد اقتصاد معیشتی وابسته به بنکداران بوده و بر تأمین نیازهای خانواده مبتنی است. این نسبت در شهر کربلا با توجه ‌به ساختار سنی دست‌فروشان، ابعاد فردی بیشتری دارد. دست‌فروشان هر دو شهر (کربلا و مشهد) عمدتاً از طبقۀ پایین جامعه و ساکن در مناطق حاشیه‌ای و کم‌برخوردار شهر هستند که از نظر درآمد به دست‌فروشی وابستگی کامل دارند. کیفیت محیط و کالا در نظام دست‌فروشی شهرهای مورد مطالعه عمدتاً بر کالاهای رسوبی و کم‌کیفیت مبتنی است که سطح ارزانی، امکان چانه‌زنی مشتری بر سر قیمت، حجم تهیۀ سوغات توسط زائران (گردشگران) عامل جذب مشتری است. نظام کالایی دست‌فروشان شهر مشهد عمدتاً به تولیدات داخلی و چینی وابسته است که تولیدکنندگان داخلی اطراف بازار و کارگاه‌های تولیدی پیرامون مشهد هستند. اما در شهر کربلا این نسبت به تولیدات و واردات خارجی کم‌کیفیت مانند چین، ترکیه، ایران و بخش کوچکی از تولیدات عراق و کشورهای حاشیۀ خلیج‌فارس (با برند عربی) وابسته است. ساختار مشتریان دست‌فروشی در هر دو شهر مشهد و کربلا با تکیه ‌بر زائران (گردشگران مذهبی) بنیان نهاده شده که این نسبت در شهر مشهد عمدتاً ‌به گردشگران داخلی (ایرانی) و در شهر کربلا بیشتر به گردشگران خارجی ایران، و پاکستان، و افغانستان، آذربایجان با تمرکز زائران ایرانی وابسته است. کیفیت محیطی در شهر مشهد نسبتاً مناسب و مبتنی بر طراحی شهری است. این نسبت در بازار کربلا در وضعیت نامناسب، آشفته و متراکم قرار گرفته است که بهداشت محیطی مناسب ندارد. نظام توزیع و فروش کالا در شهرهای مشهد و کربلا تقریباً دارای ساختار یکسانی است با این تفاوت که در شهر مشهد نظام چند‌توزیعی منطبق بر تعدد عمده‌فروشان و در شهر کربلا منحصر به چند عمده‌فروش و کاسبان رسمی بازار است. ارتباط و تعامل دست‌فروشان شهر مشهد با کاسبان رسمی با توجه‌ به پذیرش فروش کالاهای رسوبی آنان متعامل همراه با تنش‌های موردی است. این مهم در شهر کربلا بر نظام عشیره‌ای و فامیلی منطبق است که در تعامل مناسب با کاسبان رسمی قرار دارد. نظام پولی و مبادله‌ای کالا در شهر مشهد مبتنی بر فروش نقدی یا کارت‌خوان به ‌صورت ریالی یا ارزی است که این مورد در شهر کربلا منطبق بر نظام صرفاً نقدی منطبق بر دینار، ریال و دلار است. مدیریت شهری در هر دو شهر در مواجهه با دست‌فروشان از اهرم‌های قهری استفاده می‌کند و سعی بر کنترل از طریق جمع‌آوری آنان را دارد. نسبت این مهم در شهر مشهد با گرایش به سمت ساماندهی، هدایت، تخصیص فضا حرکت کرده، ولی در شهر کربلا منطبق بر برخورد قهری نسبتاً شدید توسط پلیس (شرطه‌ها) است. نتیجه‌گیری نتایج نهایی این پژوهش نشان می‌دهد ساختار کارکردی دست‌فروشان شهرهای مذهبی ایران و عراق (مشهد و کربلا) در بعد زنجیرۀ نهایی (دست‌فروشان) دارای ساختار یکسان بوده که در تعامل با کاسبان و مشتریان قرار دارد؛ لذا علی‌رغم تفاوت‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشورهای ایران و عراق، کارکرد دست‌فروشان الگوی همسان با تفاوت‌های محدود دارد که این تفاوت ناشی از ساختار سنی دست‌فروشان، نظام عشیره‌ای و قبیله‌ای، وابستگی و انحصار، کیفیت محیطی، تخصیص فضا و نوع کالا است. با توجه ‌به ساختار پژوهش حاضر که بر مقایسۀ تطبیقی ساختار عملکردی دست‌فروشان تمرکز داشته است، پیشنهاد می‌شود سایر ابعاد دست‌فروشی مانند شبکۀ عملکردی، نظام زنجیرۀ تأمین و عرضۀ کالا در قالب پژوهش‌های بنیادی و کاربردی نظام دانشگاهی مطالعه شود تا جریان‌های اقتصادی آن بیشتر تبیین شود.

https://www.juep.net/article_223365_e642730ea0cee0f00266f279cca6561f.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 07 29 Reconstruction of War-Torn Areas and Its Impact on Physical Sustainable Development in Cities (Case Study: Khorramshahr) بازسازی مناطق جنگ‌زده و تأثیر آن بر توسعۀ پایدار کالبدی در شهرها (مطالعۀ موردی: شهر خرمشهر‌) 54 70 222390 10.22034/uep.2025.509808.1605 FA سروه غربی پژوهشگر دورۀ دکتری، گروه معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر، ایران‌ محمد جدیری عباسی استادیار، گروه معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر، ایران اسدالله شفیع‌زاده دانشیار، گروه معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر، ایران‌ شبنم اکبری نامدار استادیار، گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران‌ Journal Article 2025 03 01 Introduction In reconstructing war-affected regions, particular attention must be paid to preserving local identity, traditional features, and the area’s social fabric. Reconstruction efforts should be designed to enable people to participate actively in the process, thus contributing to the physical rebuilding and social and cultural regeneration of their communities. In many cases, neglecting these dimensions may erode historical, cultural, and social identity and result in negative economic and social consequences. Within this context, one of the most critical concerns in post-war reconstruction is balancing physical rehabilitation and cultural identity preservation. Khorramshahr, as one of Iran’s most important border cities, experienced severe physical, social, and cultural devastation during the Iran–Iraq War. In the decades following the conflict, extensive efforts have been made to rebuild the city. Yet, most of these initiatives have focused on repairing buildings and infrastructure, with limited attention to the city’s social, cultural, and identity-related aspects. Although expert literature and national policy documents since the 1990s have stressed the importance of reconstruction based on sustainable development, urban identity, and civic participation, empirical evidence suggests that many of these goals have not been fully realized. The unique circumstances of Khorramshahr—including its border location, cultural and ethnic diversity, history of migration, and enduring psychological and social impacts of war—have created challenges that go beyond physical considerations. Therefore, urban reconstruction in this context must be understood not simply as a technical or engineering task, but as a comprehensive socio-cultural and urban process aiming to regenerate a sustainable, inclusive, and identity-oriented city. Given this background, the central research question of the present study is: To what extent has the post-war reconstruction of Khorramshahr achieved physical sustainability aligned with the city’s social and cultural needs, and what gaps exist between the perceptions of residents, architects, and urban managers regarding this process? Materials and Methods This study adopted a mixed-methods research design (quantitative and qualitative) to analyze empirical data and stakeholder perceptions comprehensively. This approach was deemed necessary due to the multidimensional nature of physical sustainability in urban reconstruction, which encompasses technical indicators and the lived experiences and views of various stakeholders. In the qualitative phase, the research population consisted of residents, architects, and urban managers. Purposeful and snowball sampling techniques were used to identify individuals with relevant knowledge or experience. Ten participants from each group were selected, totaling thirty individuals, to ensure theoretical diversity and achieve data saturation. The qualitative data were analyzed thematically using MaxQDA software. In the quantitative phase, a structured questionnaire based on a Likert scale was used to measure key indicators, including physical sustainability, urban space quality, social participation, and historical identity. The data collected were analyzed using independent t-tests, one-way ANOVA, Pearson correlation coefficients, and regression analysis, with the assistance of SPSS software. This mixed-methods framework allowed for both interpretative depth and empirical rigor in understanding the dynamics of urban reconstruction in Khorramshahr. Findings The results indicate that energy sustainability directly influences physical sustainability, with a regression coefficient of 0.57 and a significance level of 0.003. This suggests that resilient and sustainable physical designs coincide with optimized energy consumption. Moreover, the quality of urban spaces was significantly affected by access to public transportation, with a regression coefficient of 0.62 and a significance level of 0.002, indicating that improved mobility infrastructure enhances spatial quality and resident comfort. The preservation of historic urban fabric significantly influenced urban identity and architectural character, with a regression coefficient of 0.60 and a significance level of 0.001, emphasizing the importance of cultural and architectural heritage in successful urban regeneration. Finally, social participation significantly affected socio-cultural factors, with a regression coefficient of 0.54 and a significance level of 0.001, highlighting the low level of public engagement in the post-war reconstruction of Khorramshahr. Conclusion The findings of this study reveal that, despite the passage of several decades since the end of the Iran–Iraq War, Khorramshahr’s reconstruction has not yet reached a balanced and sustainable model. Quantitative and qualitative analyses show that reconstruction policies have failed to integrate physical, social, and cultural dimensions effectively. There are statistically significant differences in perspectives among residents, architects, and urban managers: while residents emphasize safety and environmental quality, professionals focus on technical and macro-level concerns. This perceptual gap indicates a lack of meaningful dialogue and synergy among key stakeholders. In spatial terms, urban quality is achieved when it is aligned with social functionality and local context—something rarely addressed in infrastructure-driven reconstruction. Furthermore, the study reveals minimal public participation in reconstruction processes, a significant deficiency in a city with such cultural diversity and strong collective memory as Khorramshahr. Although statistical analysis shows a substantial relationship between historic preservation and a sense of belonging, these findings represent correlations, not causal relationships. They must be interpreted within the methodological limits of the study. Ultimately, this research underscores that urban reconstruction, particularly in post-conflict contexts such as Khorramshahr, must go beyond physical redevelopment and be envisioned as a social, cultural, and historical regeneration process. No reconstruction effort can achieve sustainability or cohesion without reconnecting to local identity, fostering public engagement, and understanding the complex realities of post-war urban life. مقدمه در بازسازی مناطق جنگ‌زده، باید توجه خاصی به حفظ ویژگی‌های بومی و محلی و ساختار اجتماعی منطقه داشت. این بازسازی‌ها باید به‌ گونه‌ای طراحی شوند که مردم بتوانند در فرایند بازسازی مشارکت کنند و از این طریق به بازسازی نه تنها فضای فیزیکی، بلکه ساختار اجتماعی و فرهنگی خود نیز بپردازند. در بسیاری از موارد، عدم توجه به این ابعاد می‌تواند به از دست رفتن هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی منطقه منجر شود و نتایج منفی اقتصادی و اجتماعی به همراه داشته باشد. در این زمینه، یکی از دغدغه‌های مهم موجود در فرایند بازسازی مناطق جنگ‌زده، ایجاد تعادل بین بازسازی فیزیکی و حفظ هویت فرهنگی است. خرمشهر به‌ عنوان یکی از شهرهای مهم مرزی ایران، در جریان جنگ تحمیلی دچار آسیب‌های عمیق کالبدی، اجتماعی و فرهنگی شد. در دهه‌های پس از جنگ، تلاش‌های گسترده‌ای برای بازسازی این شهر صورت گرفته، اما اغلب این اقدامات بر ترمیم فیزیکی بناها و زیرساخت‌ها متمرکز بوده‌اند و ابعاد اجتماعی، فرهنگی و هویتی شهر کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. با وجود آنکه ادبیات تخصصی و اسناد سیاست‌گذاری از دهۀ ۱۳۷۰ تا کنون، بر ضرورت بازسازی بر پایۀ توسعۀ پایدار و با محوریت هویت شهری و مشارکت اجتماعی تأکید داشته‌اند، شواهد میدانی نشان می‌دهد بسیاری از این توصیه‌ها در عمل محقق نشده‌اند. شرایط منحصربه‌فرد خرمشهر از جمله موقعیت مرزی، تنوع قومی و فرهنگی، سابقۀ طولانی مهاجرت، و تداوم آسیب‌های روانی و اجتماعی ناشی از جنگ، سبب شده‌اند که بازسازی این شهر با چالش‌هایی فراتر از ملاحظات کالبدی مواجه باشد. در چنین بستری، لازم است بازسازی نه‌تنها به‌ عنوان پروژه‌ای فنی و ساختمانی، بلکه به‌ عنوان فرایندی اجتماعی، فرهنگی و شهری نگریسته شود که هدف آن، بازآفرینی یک شهر پایدار، هویتمند و زیست‌پذیر است. با توجه به این زمینه، مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که بازسازی انجام‌شده در خرمشهر تا چه اندازه توانسته است به پایداری کالبدی منطبق با نیازهای اجتماعی و فرهنگی شهر منجر شود، و چه شکاف‌هایی میان دیدگاه‌های ساکنان، معماران و مدیران شهری در ارزیابی این فرایند وجود دارد؟ مواد و روش‌ها روش تحقیق این مطالعه به‌ صورت ترکیبی (کمّی و کیفی) طراحی شده است تا امکان تحلیل هم‌زمان داده‌های تجربی و ادراکی فراهم شود. این رویکرد با توجه به ماهیت چندبعدی پایداری کالبدی در بازسازی شهری انتخاب شده است؛ چرا که این پدیده نه‌تنها متکی بر شاخص‌های فنی، بلکه متأثر از نگرش‌ها و تجارب ذی‌نفعان نیز هست. در بخش کیفی، جامعۀ آماری شامل ساکنان، معماران و مدیران شهری بوده و نمونه‌گیری به‌ صورت هدفمند و گلوله‌برفی انجام شد. از هر گروه ۱۰ نفر (در مجموع ۳۰ نفر) با هدف دستیابی به تنوع نظری انتخاب شدند. تحلیل مصاحبه‌ها با روش تحلیل مضمون و با استفاده از نرم‌افزار Maxqda صورت گرفت. در بخش کمّی، از پرسشنامه‌ای با طیف لیکرت برای سنجش شاخص‌هایی همچون پایداری کالبدی، کیفیت فضای شهری، مشارکت اجتماعی و هویت تاریخی استفاده شد. داده‌های حاصل با آزمون‌های تی مستقل، تحلیل واریانس (ANOVA)، ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون در نرم‌افزار SPSS تحلیل شدند. این طراحی ترکیبی امکان درک عمیق و سنجش‌پذیر از عوامل مؤثر در بازسازی شهری خرمشهر را فراهم کرده است. یافته‌ها نتایج نشان می‌دهند پایداری کالبدی به طور مستقیم تحت تأثیر پایداری انرژی با ضریب رگرسیون 0/57 و سطح معناداری 0/003 قرار دارد که نشان‌ می‌دهد طراحی‌های مقاوم و پایدار از نظر کالبدی معمولاً بهینه‌سازی مصرف انرژی را نیز به همراه دارند. همچنین، کیفیت فضاهای شهری تحت تأثیر دسترسی به حمل‌ونقل با ضریب رگرسیون 0/62 و سطح معناداری 0/002 قرار دارد که بهبود دسترسی به حمل‌ونقل عمومی می‌تواند به بهبود کیفیت فضاهای شهری و راحتی ساکنان کمک کند. هویت شهری و معماری نیز تحت تأثیر حفظ بافت تاریخی با ضریب رگرسیون 0/60 با سطح معناداری 0/001 قرار دارد که نشان‌دهندۀ اهمیت حفظ فرهنگ و معماری بومی در بازسازی مناطق شهری است. در نهایت، عوامل اجتماعی ـ فرهنگی تحت تأثیر مشارکت اجتماعی با ضریب رگرسیون 0/54 با سطح معناداری 0/001 قرار دارد که نشان‌دهندۀ سطح پایین اثرگذاری در باززنده‌سازی شهر خرمشهر پس از جنگ بین ایران عراق است. نتیجه‌گیری یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد بازسازی خرمشهر، با وجود گذشت دهه‌ها از پایان جنگ، هنوز به الگویی متوازن و پایدار نرسیده است. تحلیل‌های کمی و کیفی حاکی از آن است که سیاست‌های بازسازی نتوانسته‌اند ابعاد کالبدی، اجتماعی و فرهنگی را به ‌طور مؤثر تلفیق کنند. تفاوت معناداری در نگرش میان ساکنان، معماران و مدیران شهری وجود دارد؛ ساکنان بیشتر بر ایمنی و کیفیت محیط زندگی تأکید دارند، در حالی‌ که معماران و مدیران به جنبه‌های فنی می‌پردازند. این شکاف نشان‌دهندۀ نبود گفت‌وگوی مؤثر میان ذی‌نفعان است. در بعد فضایی، کیفیت فضا زمانی مطلوب خواهد بود که با عملکرد اجتماعی و زمینۀ فرهنگی پیوند یابد، امری که در بازسازی‌های زیرساخت‌محور کمتر دیده شده است. همچنین، مشارکت اجتماعی در فرایند بازسازی بسیار محدود بوده که در شهری همچون خرمشهر با تنوع فرهنگی و خاطرۀ جمعی قوی، ضعف بزرگی محسوب می‌شود. نتایج کمی نیز نشان دادند حفظ بافت تاریخی با احساس تعلق شهری رابطه دارد، هرچند این رابطه آماری است نه علّی. در نهایت، پژوهش تأکید می‌کند که بازسازی شهری باید به‌مثابه بازآفرینی اجتماعی و فرهنگی دیده شود، نه فقط بازسازی فیزیکی.

https://www.juep.net/article_222390_e582bfb22f654799d60d92cf70857632.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 08 03 An Analysis of the Effects of Tourism Development on the Quality of Life of Citizens: A Case Study of Kerman City تحلیلی بر اثرات توسعۀ گردشگری بر کیفیت زندگی شهروندان مطالعۀ موردی: شهر کرمان 72 85 223914 10.22034/uep.2025.521729.1639 FA حسن احمدی استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران‌ 0009-0006-9228-6182 فاطمه بهجتی کارشناسی ارشد، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0009-0004-4296-4630 Journal Article 2025 05 06 Introduction Cities are chosen as tourist destinations with a large variety of primary and secondary attractions, and the United Nations World Tourism Organization calls this type of tourism activity that is carried out in urban space, urban tourism. Urban tourism also plays a very important role in the development of cities, because today many cities host a significant number of tourists, and in terms of development, the tourism industry is considered as a useful tool for local development, which is a positive response to Negative economic changes. When a community becomes a destination for tourists, the activities of tourists affect the lives of the residents of that community. So that the tourism industry can be considered as one of the most effective factors on the quality of life of the residents of tourist destinations. The development of tourism in urban areas can greatly affect citizens’ quality of life. Tourism development implies attention to development at all individual, organizational, national, and international levels, and its sustainability requires the use of resources, management, investment, technological advancement, and structural and institutional change that is compatible with the present and future of mankind. Materials and Methods The present study is applied in terms of purpose and quantitative in terms of survey method. The statistical population of the research is made up of the citizens of Kerman, which according to the census of 2015, the population of this city was equal to 537,718 people, and using the Cochran formula, 384 people were selected randomly as a sample. In order to collect research data and information, a researcher-made questionnaire was used, and the formal and content validity of the questionnaire was confirmed after its flaws were identified by the professors and experts, and the desired flaws were corrected again and after re-checking by the professors. And its authenticity has been approved by experts. Also, in order to obtain the reliability of the questionnaire, Cronbach’s alpha coefficient was used, and the alpha value obtained for the questionnaire was equal to 0.78, which indicates the appropriate reliability of the questionnaire for measuring the research variables. This research used economic, social, physical and environmental indicators along with 24 items (Table 1). In order to analyze the research findings, sample t-test, multivariate regression analysis and path analysis were used. Findings The research findings have been analyzed in two descriptive and inferential ways. The descriptive findings showed that 59% of the respondents were men and 41% were women. Regarding marital status, 64% are married and 36% are single. In terms of age, 21% in the age group of 21 to 30 years, 33% in the age group of 41 to 50 years, 17% in the age group of 41 to 50 years, 20% in the age group of 51 to 60 years and 9% in the older age group. They are 60 years old. In terms of education, 13% of the frequency is in the under-diploma education group, 21% in the diploma education group, 8% in the post-diploma education group, 35% in the bachelor’s education group, and 20% in the master’s education group and above. Regarding employment, 27% are in the employee occupational group, 11% are in the student group, 15% are in the homemaker group, 36% are in the self-employed group, and 11% are in the retired group. Conclusion The study results showed that tourism development has greatly impacted the quality of life variables, most of which were positive and led to an improvement in the status of the variable. The study of the quality of life in Kerman city showed that the economic, social, physical, and environmental variables of quality of life are favorable. The study on the effects of tourism development on quality of life revealed that tourism development had the greatest impact on the economic aspect of quality of life and social, environmental, and physical variables. The research results indicate that tourism’s effects on cities are diverse and can be both positive and negative. Tourism can contribute to economic development, job creation, and increased income in cities. On the other hand, tourism can also lead to environmental, social, and cultural problems, especially if carried out unsustainably and without planning. Therefore, tourism development, in addition to improving citizens’ quality of life, can also damage urban environments and social disorders. Among the limitations that exist in the way of tourism development in cities, especially in Kerman, are economic, cultural, infrastructural, social, and even political obstacles. The existence of some laws that limit tourists’ access to some areas, high costs of accommodation, transportation, and entertainment, lack of free gasoline for private cars, health problems, lack of infrastructure such as hotels and guesthouses, lack of education in the field of tourism for residents, and lack of advertising and information about tourist attractions can be mentioned. Therefore, it is suggested that the authorities, especially city managers, reduce the existing obstacles to tourism development in Kerman as much as possible, so that, in addition to comfortable travel for tourists, they can also increase the number of domestic and foreign tourists in the city. Finally, it is important to note that tourism can be a powerful tool for urban development. However, i must be managed sustainably and responsibly so that its benefits can be enjoyed and its negative effects can be prevented مقدمه شهرها با داشتن تنوع زیادی از جاذبه‌های اولیه و فرعی به عنوان مقصد گردشگری انتخاب می‌شوند و سازمان جهانی گردشگری ملل متحد این نوع از فعالیت گردشگری را که در فضای شهری انجام می‌شود، گردشگری شهری می‌نامد. گردشگری شهری نقش بسیار مهمی در توسعۀ شهرها نیز ایفا می‌کند، زیرا امروزه بسیاری از شهرها میزبان تعداد قابل توجهی از گردشگران هستند و در مبحث توسعه، صنعت گردشگری به عنوان ابزاری سودمند برای توسعۀ محلی تلقی می‌شود که به عنوان پاسخی مثبت به تغییرات منفی اقتصادی است. هنگامی که جامعه‌ای به مقصد گردشگران تبدیل می‌شود، فعالیت‌های گردشگران بر زندگی ساکنان آن جامعه تأثیر می‌گذارد، به طوری که صنعت گردشگری را می‌توان به عنوان یکی از عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی ساکنان مقاصد گردشگری دانست. توسعۀ گردشگری در مناطق شهری می‌تواند اثرات بسیار زیادی روی کیفیت زندگی شهروندان بگذارد. توسعۀ گردشگری منضمن توجه به توسعه در همۀ سطوح فردی، سازمانی، ملی و بین‌المللی است و پایداری آن مستلزم استفاده از منابع، مدیریت، سرمایه‌گذاری، پیشرفت فناوری و تغییر ساختاری و نهادی است که با بازه‌های حال و آیندۀ بشر سازگار باشد. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر شیوۀ اجرا، پیمایشی ـ کمی است. جامعۀ آماری تحقیق را شهروندان شهر کرمان تشکیل داده که طبق سرشماری سال 1395 جمعیت این شهر برابر با 537718 نفر بوده است که با استفاده از فرمول کوکران تعداد 384 نفر به صورت تصادفی ساده به عنوان نمونه انتخاب شده است. به منظور گردآوری داده‌ها و اطلاعات تحقیق، از پرسشنامۀ محقق‌ساخته استفاده شده است که روایی صوری و محتوایی پرسشنامه پس از آنکه ایرادهای آن توسط اساتید و کارشناسان مشخص شد، ایرادهای مورد نظر دوباره اصلاح شده و پس از بررسی‌های دوباره توسط اساتید و کارشناسان روایی آن مورد تأیید قرار گرفته است. همچنین، به منظور به دست آوردن پایایی پرسشنامه از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شده که مقدار آلفای به‌دست‌آمده برای پرسشنامه برابر با 0/78 بوده است که پایایی مناسب پرسشنامه را برای سنجش متغیرهای تحقیق نشان می‌دهد. در این تحقیق از شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و زیست‌محیطی به همراه 24 گویه استفاده شده است (جدول 1). به منظور تجزیه‌و‌تحلیل یافته‌های تحقیق از آزمون تی تک نمونه‌ای، تحلیل رگرسیون چندمتغیره و تحلیل مسیر استفاده شده است. یافته‌ها یافته‌های پژوهش به دو صورت توصیفی و استنباطی مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار گرفته است. نتایج یافته‌های توصیفی نشان داد 59 درصد از پاسخ‌گویان را مردها و 41 درصد را زنان تشکیل داده‌اند. از نظر وضعیت تأهل 64 درصد را متأهل‌ها و 36 درصد نیز مجردها به خود اختصاص داده‌اند. از نظر سنی 21 درصد در گروه سنی 21 تا 30 سال، 33 درصد در گروه سنی 41 تا 50 سال، 17 درصد در گروه سنی 41 تا 50 سال، 20 درصد در گروه سنی 51 تا 60 سال و 9 درصد نیز در گروه سنی بالاتر از 60 سال قرار دارند. از نظر تحصیلی 13 درصد از فراوانی در گروه تحصیلی زیر دیپلم، 21 درصد در گروه تحصیلی دیپلم، 8 درصد در گروه تحصیلی فوق دیپلم، 35 درصد در گروه تحصیلی کارشناسی و 20 درصد نیز در گروه تحصیلی کارشناسی ارشد و بالاتر قرار دارند. از نظر اشتغال 27 درصد در گروه شغلی کارمند، 11 درصد در گروه دانشجویان، 15 درصد در گروه خانه‌دار، 36 درصد در گروه شغلی آزاد و 11 درصد نیز در گروه بازنشستگان قرار دارند. نتیجه‌گیری نتایج پژوهش نشان داد توسعۀ گردشگری اثرات زیادی روی متغیرهای کیفیت زندگی گذاشته که بیشتر مواقع این اثرات مثبت و موجب بهبود وضعیت آن متغیر شده است. نتایج بررسی وضعیت کیفیت زندگی در شهر کرمان نشان داد وضعیت متغیرهای اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و زیست‌محیطی کیفیت زندگی در وضعیت مطلوب قرار دارند. نتایج بررسی اثرات توسعۀ گردشگری بر کیفیت زندگی نشان داد توسعۀ گردشگری بیشترین تأثیر را بر متغیر اقتصادی کیفیت زندگی داشته و بر متغیرهای اجتماعی، زیست محیطی و کالبدی نیز تأثیر‌گذار بوده است. نتایج پژوهش بیانگر این است که اثرات گردشگری بر شهرها متنوع هستند و می‌توانند هم مثبت و هم منفی باشند. به طور کلی، گردشگری می‌تواند به توسعۀ اقتصادی، ایجاد اشتغال و افزایش درآمد شهرها کمک کند. از سوی دیگر، گردشگری می‌تواند به ایجاد مشکلات محیطی، اجتماعی و فرهنگی نیز منجر شود، به‌خصوص اگر به صورت غیرپایدار و بدون برنامه‌ریزی انجام شود. بنابراین، توسعۀ گردشگری علاوه‌ بر اینکه می‌تواند موجب بهبود کیفیت زندگی شهروندان شود به همان اندازه نیز می‌تواند موجب خسارت به محیط‌های شهری شود و به بروز ناهنجاری‌های اجتماعی نیز کمک کند. از جمله محدودیت‌های که بر سر راه توسعۀ گردشگری در شهرها و به‌خصوص شهر کرمان وجود دارد می‌توان به موانع اقتصادی، فرهنگی، زیرساختی و اجتماعی و حتی سیاسی نیز اشاره کرد. وجود برخی قوانین که دسترسی گردشگران را به برخی مناطق محدود می‌کند، هزینه‌های بالای اقامت، حمل‌و‌نقل و تفریحات، عدم تخصیص بنزین آزاد به خودروهای شخصی، مشکلات بهداشتی، کمبود زیرساخت همچون هتل و مهمانسراها، کمبود آموزش در زمینۀ گردشگری برای ساکنان محلی و کمبود تبلیغات و اطلاعات در مورد جاذبه‌های گردشگری می‌توان اشاره کرد. بنابراین، پیشنهاد می‌شود که مسئولان امر به‌خصوص مدیران شهری تا جایی که امکان‌پذیر است موانع موجود بر سر راه توسعۀ گردشگری در شهر کرمان را کاهش دهند تا علاوه‌ بر سفر راحت برای گردشگران باعث افزایش تعداد گردشگران داخلی و خارجی نیز در شهر شوند. در نهایت، یادآوری این نکته ضروری است که گردشگری می‌تواند یک ابزار قدرتمند برای توسعۀ شهری باشد، اما باید به طور پایدار و مسئولانه مدیریت شود تا بتوان از فواید آن بهره برد و از آثار منفی آن جلوگیری کرد.

https://www.juep.net/article_223914_e931d05340a8f3309d244e14093f7868.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 08 04 Analysis of the Economic Impacts of Industrial Estates on Surrounding Regions (Case Study: Suleiman Sabahi Industrial Estate) تحلیل اثرات اقتصادی شهرک‌های صنعتی بر مناطق پیرامونی (مطالعۀ موردی: شهرک صنعتی سلیمان صباحی) 86 99 224160 10.22034/uep.2025.519891.1637 FA مصطفی خانی آرانی کارشناسی ارشد اکوتوریسم، گروه جغرافیا و گردشگری، دانشکدۀ منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران 0009-0005-6937-0901 زینب خانی آرانی کارشناسی مهندسی عمران، گروه مهندسی عمران، دانشکدۀ فنی مهندسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشان، کاشان، ایران 0009-0003-7068-0523 Journal Article 2025 05 03 Introduction Industry is a cornerstone of economic development, pivotal in the progress of less-developed regions. Compared to agriculture, the industrial sector exhibits greater flexibility due to its ability to adapt production factors to diverse geographical conditions. The forward and backward linkages of industry with other economic sectors make it an effective tool for resource organization and sustainable development. The process of industrialization is so critical that the technological advancements of the past three centuries are considered a fundamental driver of the economic prosperity of developed nations today. Consequently, industrialization is regarded as a decisive and indispensable strategy for countries’ economic and social advancement. To this end, many nations pursue industrialization through targeted planning and policymaking. One such policy is the establishment of industrial estates, designed to concentrate production and industrial activities within a specific geographical area. These estates contribute to socio-economic objectives by attracting investment, generating employment, increasing income, and fostering the development of supporting service industries. However, expanding industrial estates can pose challenges, such as environmental pollution. In Iran, the establishment of industrial estates dates back to 1954, when the first industrial estate was created in Karaj. The Suleiman Sabahi Industrial Estate, established in 1991 in Aran and Bidgol (Isfahan Province), has become a key industrial hub in the region, hosting over 500 industrial units, particularly in the machine-made carpet industry. The economy of Aran and Bidgol is significantly dependent on this industrial estate, with the workforce employed there constituting the primary source of income and employment for the region. Despite numerous studies on the role of industrial estates in Iran’s economic development, the economic impacts of the Suleiman Sabahi Industrial Estate on Aran and Bidgol have not been previously explored. This study aims to address this gap by evaluating the estate’s impacts on key economic development indicators, including job creation, income growth, and improvements in quality of life. The primary research question is: What impact has the establishment and development of the Suleiman Sabahi Industrial Estate had on the economic development indicators of Aran and Bidgol? The research hypothesis posits that the industrial estate has positively impacted the region’s economic development indicators. Materials and Methods This study adopts a descriptive-analytical approach with a quantitative and applied methodology. The study population comprised 92,287 residents of Aran and Bidgol. A simple random sampling method was employed, and using Cochran’s formula with a 5% margin of error, a minimum sample size of 383 individuals was determined. To ensure data adequacy, 440 questionnaires were distributed, of which 400 valid responses (91% response rate) were selected for analysis after excluding 40 incomplete or invalid questionnaires. The data collection tool was a researcher-designed questionnaire with 13 questions based on a five-point Likert scale, covering key economic indicators such as employment and income. The questionnaire included 11 positive and two negative questions (related to rising land and housing prices and land use change), arranged randomly to minimize response bias. Negative questions were recoded for consistent analysis in SPSS software. Five experts in regional economics and research methodology confirmed the questionnaire’s face and content validity. The instrument’s reliability was calculated using Cronbach’s alpha coefficient (0.87), indicating high reliability. Data were analyzed using SPSS software. Descriptive statistics (mean, standard deviation, frequency, and percentage) were used to describe the data. In contrast, inferential statistics, including the one-sample T-test (comparing the mean of economic indicators to a reference value of 3), the Friedman test (ranking variables), and the independent T-test (comparing responses between males and females), were used to test the hypotheses. The significance level for all tests was set at 0.05, and the normality of the data was confirmed using the Kolmogorov-Smirnov test. Additionally, 13 key economic variables, including job creation, income growth, poverty reduction, investment attraction, and land use change, were selected with clear operational definitions to comprehensively assess the impacts of the industrial estate. Findings The results of the one-sample T-test indicated that the overall mean of the economic index (3.50) was significantly higher than the reference value of 3 (p < 0.05), with a Cohen’s d effect size of 0.74, confirming a substantial positive impact. This finding demonstrates that the Suleiman Sabahi Industrial Estate has had a significant and positive effect on the economic development of Aran and Bidgol. Analysis of the mean scores of the 13 economic variables revealed that only the variable “improvement in citizens’ savings” had a mean score below the reference value of 3. All other variables exhibited means above the average threshold. However, the notably high mean scores for the variables “rising land and housing prices” and “land use change,” typically considered negative consequences of economic development, highlight challenges related to housing affordability and environmental sustainability in the region. The Friedman test results revealed significant differences in the ranking of variables by respondents, indicating that respondents assigned varying levels of importance to the study variables. Specifically, the variable “rising land and housing prices” received the highest mean rank (9.76), while “improvement in citizens’ savings” had the lowest mean rank (4.60) from the respondents’ perspective. The independent T-test results showed no significant difference between the responses of males (mean = 3.54) and females (mean = 3.44), suggesting that gender had a minimal influence on perceptions of the economic indicators. Conclusion The findings confirm that the Suleiman Sabahi Industrial Estate has had a significant and positive impact on the economic development of Aran and Bidgol. This impact is particularly evident in job creation, increased production, and export growth variables. However, challenges such as rising land and housing prices and land use change were identified as key issues that could threaten the sustainability of development. To enhance the positive impacts and mitigate these challenges, the following recommendations are proposed: 1) Implementing regulations to control property speculation and provide affordable housing, 2) Enforcing strict oversight on the conversion of agricultural land, and 3) Adopting water recycling systems in industrial units to manage water resources in the desert region. For future research, it is recommended to investigate the long-term effects of the industrial estate on income inequality and its social and environmental consequences. Due to the study’s focus on a single industrial estate, its generalizability is limited, and further research in other regions is necessary. مقدمه امروزه، صنعت به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعۀ اقتصادی، نقش محوری در پیشرفت مناطق کمتر‌توسعه‌یافته ایفا می‌کند. این بخش به دلیل قابلیت جابه‌جایی و انطباق عوامل تولید با شرایط مختلف جغرافیایی، نسبت به بخش کشاورزی از انعطاف بیشتری برخوردار است. ارتباطات پیشین و پسین صنعت با سایر بخش‌های اقتصادی، آن را به ابزاری مؤثر برای ساماندهی منابع و تحقق توسعۀ پایدار تبدیل کرده است. فرایند صنعتی‌ شدن از چنان نقش محوری‌ای برخوردار است که می‌توان دستاوردهای فناورانۀ سه قرن گذشته را عامل اساسی پیشرفت و رونق اقتصادی کشورهای توسعه‌یافته در عصر حاضر دانست. از این‌رو، صنعتی‌ شدن به عنوان یک تصمیم تعیین‌کننده و نیازی اجتناب‌ناپذیر برای پیشرفت اقتصادی و اجتماعی کشورها تلقی می‌شود. بر این‌اساس، بیشتر کشورها با برنامه‌ریزی‌ و سیاست‌گذاری‌های هدفمند به سمت صنعتی ‌شدن حرکت می‌کنند. یکی از این سیاست‌ها، احداث شهرک‌های صنعتی است که با هدف تجمیع فعالیت‌های تولیدی و صنعتی در یک محدودۀ جغرافیایی مشخص طراحی می‌شوند. این شهرک‌ها با جذب سرمایه، ایجاد اشتغال، افزایش درآمد و توسعۀ صنایع خدماتی و پشتیبان، به تحقق اهداف اجتماعی ـ اقتصادی کمک می‌کنند. با این‌حال، توسعۀ شهرک‌های صنعتی می‌تواند چالش‌هایی مانند آلودگی محیط‌ زیست را نیز به همراه داشته باشد. در ایران، سابقۀ احداث شهرک‌های صنعتی به سال 1333 و تأسیس اولین شهرک صنعتی در کرج باز می‌گردد. شهرک صنعتی سلیمان صباحی آران و بیدگل (استان اصفهان) که در سال 1370 تأسیس شد، با میزبانی بیش از 500 واحد صنعتی، به‌ویژه در صنعت فرش ماشینی، به یکی از مراکز کلیدی صنعتی منطقه تبدیل شده است. اقتصاد آران و بیدگل به طور قابل‌ توجهی به این شهرک وابسته است و حضور کارگران در آن، منبع اصلی درآمد و اشتغال منطقه را تشکیل می‌دهد. با وجود پژوهش‌های متعدد دربارۀ نقش شهرک‌های صنعتی در توسعۀ اقتصادی ایران، تأثیرات اقتصادی شهرک صنعتی سلیمان صباحی بر شهر آران و بیدگل تا کنون بررسی نشده است. این پژوهش با هدف پر کردن این شکاف، به ارزیابی تأثیرات این شهرک بر شاخص‌های کلیدی توسعۀ اقتصادی، شامل ایجاد اشتغال، افزایش درآمد و بهبود کیفیت زندگی می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش این است که ایجاد و توسعۀ شهرک صنعتی سلیمان صباحی چه تأثیری بر شاخص‌های توسعۀ اقتصادی شهر آران و بیدگل داشته است؟ فرضیۀ پژوهش بر این است که این شهرک تأثیر مثبتی بر شاخص‌های توسعۀ اقتصادی منطقه داشته است. مواد و روش‌ها این پژوهش از نوع توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد کمی و کاربردی است. جامعۀ آماری شامل 92287 نفر از ساکنان شهر آران و بیدگل بود. نمونه‌گیری به روش تصادفی ساده انجام شد و با استفاده از فرمول کوکران و خطای 5 درصد، حداقل حجم نمونه 383 نفر تعیین شد. برای اطمینان از کفایت داده‌ها، 440 پرسشنامه توزیع شد که پس از حذف 40 پرسشنامۀ ناقص یا غیر‌معتبر، 400 پرسشنامۀ معتبر (91 درصد نرخ پاسخ‌دهی) برای تحلیل انتخاب شدند. ابزار جمع‌آوری داده‌ها، پرسشنامۀ محقق‌ساخته با 13 سؤال در مقیاس لیکرت پنج‌درجه‌ای بود که ابعاد اصلی شاخص اقتصادی مانند اشتغال و درآمد را پوشش می‌داد. سؤالات مثبت (11 سؤال) و منفی (2 سؤال شامل افزایش قیمت زمین و مسکن و تغییر کاربری اراضی) به صورت تصادفی در پرسشنامه قرار گرفتند تا از سوگیری پاسخ جلوگیری شود. سؤالات منفی برای تحلیل یکنواخت در نرم‌افزار SPSS ریکود شدند. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه توسط پنج متخصص اقتصاد منطقه‌ای و روش تحقیق تأیید شد. پایایی ابزار با ضریب آلفای کرونباخ (0/87) محاسبه شد که نشان‌دهندۀ پایایی بالای پرسشنامه است. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS تحلیل شدند. برای توصیف داده‌ها، از شاخص‌های آماری توصیفی (میانگین، انحراف معیار، فراوانی و درصد) و برای آزمون فرضیات، از آزمون‌های T تک‌نمونه‌ای (مقایسۀ میانگین شاخص‌ اقتصادی با مقدار مرجع 3)، فریدمن (رتبه‌بندی متغیرها) و T گروه‌های مستقل (مقایسۀ پاسخ‌های مردان و زنان) استفاده شد. سطح معناداری آزمون‌ها 0/05 بود و نرمال بودن داده‌ها با آزمون کولموگروف ـ اسمیرنوف تأیید شد. همچنین، 13 متغیر کلیدی اقتصادی، از جمله ایجاد اشتغال، افزایش درآمد، کاهش فقر، جذب سرمایه‌گذاری و تغییر کاربری اراضی، با تعاریف عملیاتی مشخص انتخاب شدند تا تأثیرات شهرک صنعتی به صورت جامع بررسی شود. یافته‌ها نتایج آزمون T تک‌نمونه‌ای نشان داد میانگین کل شاخص اقتصادی (3/50) به ‌طور معناداری بالاتر از مقدار مرجع 3 است (p<0.05) و اندازۀ اثر کوهن (d=0.74) اثر بزرگ را تأیید کرد. این یافته نشان‌دهندۀ تأثیر مثبت و قابل ‌توجه شهرک صنعتی سلیمان صباحی بر توسعۀ اقتصادی شهر آران و بیدگل است. بررسی میانگین متغیرهای شاخص اقتصادی نشان داد از 13 متغیر، تنها متغیر «بهبود وضعیت پس‌انداز شهروندان» میانگینی کمتر از مقدار مرجع (3) داشت. سایر متغیرها میانگین بالاتر از حد متوسط را نشان دادند. با این‌حال، افزایش قابل توجه میانگین دو متغیر «افزایش قیمت زمین و مسکن» و «تغییر کاربری اراضی» که معمولاً به عنوان پیامدهای منفی توسعۀ اقتصادی تلقی می‌شوند، نشان‌دهندۀ چالش‌هایی در دسترسی به مسکن و پایداری محیط‌ زیست در منطقه است. نتایج آزمون فریدمن نشان‌دهندۀتفاوت معنادار در رتبه‌بندی متغیرها توسط پاسخ‌دهندگان بود. به بیان دیگر، پاسخ‌دهندگان اهمیت متفاوتی برای متغیرهای پژوهش قائل شدند. در این راستا متغیر «افزایش قیمت زمین و مسکن» با میانگین رتبۀ 9/76 بالاترین اهمیت و متغیر «بهبود وضعیت پس‌انداز شهروندان» با میانگین رتبۀ 4/60 کمترین اهمیت را از دیدگاه پاسخ‌دهندگان داشت. نتایج آزمون T گروه‌های مستقل نشان داد تفاوت معناداری بین پاسخ‌های مردان (میانگین 3/54) و زنان (میانگین 3/44) وجود ندارد، که نشان‌دهندۀ تأثیر اندک جنسیت بر ادراک شاخص‌ اقتصادی است. نتیجه‌گیری یافته‌ها نشان داد شهرک صنعتی سلیمان صباحی تأثیر مثبت و معناداری بر توسعۀ اقتصادی شهر آران و بیدگل داشته است. این تأثیر به‌ویژه در متغیرهای ایجاد اشتغال، افزایش تولید و افزایش صادرات محصولات مشهود است. با این‌حال، متغیرهای افزایش قیمت زمین و مسکن و تغییر کاربری اراضی به عنوان چالش‌های اصلی شناسایی شدند که می‌توانند پایداری توسعه را تهدید کنند. برای تقویت اثرات مثبت و کاهش چالش‌ها، پیشنهاد می‌شود: 1) تنظیم مقررات برای کنترل سوداگری ملکی و تأمین مسکن ارزان‌قیمت، 2) نظارت دقیق بر تغییر کاربری اراضی کشاورزی، و 3) استفاده از سیستم‌های بازچرخانی آب در واحدهای صنعتی برای مدیریت منابع آب در منطقۀ کویری. برای تحقیقات آتی، بررسی اثرات بلندمدت شهرک بر نابرابری درآمدی و پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی توصیه می‌شود. این پژوهش به دلیل تمرکز بر یک شهرک خاص، قابلیت تعمیم محدودی دارد و بررسی‌های بیشتر در سایر مناطق ضروری است.

https://www.juep.net/article_224160_bfb9214781697dc10986e017ebbc9884.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 08 07 Analyzing the Economic Impacts of Increasing Urban Renewal Charges on Essential Household Expenditures in Iran: A System GMM Approach تحلیل پیامدهای اقتصادی افزایش عوارض نوسازی شهری بر هزینه‌های اساسی خانوارهای شهری در ایران: رهیافت گشتاور تعمیم‌یافته (GMM) 100 117 225359 10.22034/uep.2025.528659.1655 FA مرتضی میشکار مطلق دانشجوی دکتری مالی، دانشکدۀ مدیریت و حسابداری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0002-4058-1386 محمدرضا عرب‌مقدم کارشناسی ارشد، دانشکدۀ اقتصاد، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران Journal Article 2025 06 08 Introduction One of the structural challenges of urban fiscal governance in Iran is the heavy reliance of municipalities on unstable and unpredictable revenue sources, such as the sale of building density rights. This reliance threatens municipalities’ financial sustainability, leading to unregulated urban development, increased spatial inequality, and intensified negative environmental impacts. In such a context, attention to sustainable and efficient revenue sources, including local taxes such as urban renovation levies, is an inevitable necessity for achieving sustainable urban development aligned with the principles of tax justice. As a form of property taxation, urban renovation levies play a significant role in municipal finance in many countries. However, in Iran, the share of this revenue source in total municipal income has been negligible and declining, particularly in the metropolis of Tehran, where in 2020, the share of these levies was estimated at 2.1 percent of the municipality’s total revenue. In contrast, the average share of property taxes in OECD countries has been reported to exceed 40 percent. In response to this situation, the “Law on Sustainable Revenue for Municipalities and Rural Administrations” was enacted in 2022, one of whose objectives was to increase the rate of urban renovation levies from 1.5 to 2.5 percent of property value. However, any increase in the rate of urban renovation levies may have welfare and distributional effects on urban households, especially tenants, through higher housing rents. Theoretical literature suggests that property taxes may be fully or partially passed on to tenants in unregulated rental markets with inelastic supply. From this perspective, an increase in renovation levies could, by raising rental costs, impose additional pressure on household consumption expenditure. Despite the importance of this issue, limited attention has been paid in the Iranian literature to the economic and social implications of renovation levies on household budgets. Accordingly, this study aims to fill this knowledge gap by analyzing the impact of increased urban renovation levies on the expenditure basket of urban households in Iran. Materials and Methods A balanced panel dataset comprising 341 provincial-level observations covering the period 2011–2021 is employed to analyze the economic impact of urban renovation levies. Due to the unavailability of disaggregated data on actual household-level payments of renovation levies, the variable “household rental and housing expenditure” is used as a proxy for renovation levies in the model. This selection is grounded in the economic rationale of tax incidence passed from landlords to tenants in rental markets. It is consistent with the global literature’s established theoretical frameworks and empirical evidence. The analysis focuses on four main dependent variables, representing key household expenditure categories: food, clothing, transportation, and healthcare. Each category was estimated separately within its model specification. Control variables include per capita household income, housing prices, and human capital (measured as the average years of schooling among the employed population). A dynamic panel data model was used for the empirical estimation, utilizing the System Generalized Method of Moments (System GMM) approach. This method addresses endogeneity, lagged effects, heteroskedasticity, and serial correlation. All estimations were conducted using Stata software and validated through standard diagnostic tests, including the Arellano–Bond, Hansen, difference-in-Hansen, and Wald tests. In the policy analysis section, two internationally comparable indicators were used to assess the fiscal burden of renovation levies: (1) the ratio of per capita property tax to per capita household income, and (2) the share of renovation levies in the municipal budget. Based on these indicators, two policy scenarios for increasing renovation levies were formulated, and their effects on household expenditures were simulated using the estimated coefficients from the System GMM models. Findings The findings of this study are based on the estimation of four separate models corresponding to the main components of urban household expenditure: food, clothing, transportation, and healthcare. The results indicate that the response of these categories to increases in rental expenditure, which serves as a proxy for urban renovation levies in this study, is not uniform across categories. In the food expenditure model, rental costs exhibit a statistically significant negative association with food spending. More specifically, the estimated coefficient for rent is –0.166, which is significant at the 5% level. This suggests that as housing rents increase, households reduce their food expenditure—albeit modestly in absolute terms. Among the control variables, both per capita income and housing prices show positive and significant effects on food expenditure, while human capital is not statistically significant. In the clothing expenditure model, the effect of rent is again negative and statistically significant, with a coefficient of –0.357 at the 1% significance level. This finding suggests that, similar to food, clothing is a flexible expenditure item that tends to decline when housing costs rise. Income and housing prices remain significant and positively correlated with clothing expenditure, while human capital remains statistically insignificant. The rent variable in the transportation expenditure model does not show a statistically significant effect. This lack of association can be attributed to the relatively inelastic nature of transportation needs in urban life, such as commuting for work, education, or accessing services, which are less likely to be adjusted in response to rising rents. Notably, per capita income demonstrates a substantial and significant positive effect, indicating that higher income directly contributes to increased transportation spending. In the healthcare expenditure model, rental costs again show no significant effect. The only statistically significant predictor in this model is per capita income, with a coefficient of 1.04, which is important at the 1% level. This underscores the idea that healthcare expenditures are primarily driven by income levels rather than rent-induced financial stress. Other control variables, including housing prices and human capital, are not statistically significant in this model. The validity of the econometric framework was confirmed through diagnostic tests. None of the models exhibited second-order autocorrelation; the Hansen and difference-in-Hansen tests confirmed the validity of the instruments; and the Wald test verified the overall significance of the models. These diagnostic results reinforce the robustness of the System GMM estimation strategy adopted in this study. Two scenarios for increasing urban renovation levies were developed to assess policy implications. Scenario 1 reflects a 66% increase in levies, aligning with the legal adjustment from 1.5% to 2.5% as legislated in the 2022 Law on Sustainable Revenue for Municipalities. Scenario 2 assumes a 566% increase, aimed at aligning current levy levels with the average benchmarks observed in developed countries. Applying the estimated coefficients to these two scenarios reveals that, under Scenario 1, household food expenditure would decrease by approximately 0.16% and clothing by 0.12%. Under Scenario 2, these reductions would reach 0.47% and 1.01%, respectively. These results suggest that, even with substantial increases in urban renovation levies, the resulting welfare impact on urban household budgets remains marginal and does not constitute a significant economic threat. Conclusion This study, using empirical data and estimated via the System Generalized Method of Moments (System GMM), finds that increasing urban renovation levies in Iran has a statistically significant but economically modest impact on two key components of household expenditure, namely, food and clothing, while no significant effects are observed on transportation or healthcare spending. These findings suggest that policy discourse may have overstated concerns about severe economic pressure on urban households resulting from such tax increases. From a policy perspective, the results indicate a viable opportunity to reform the municipal revenue structure by increasing the share of urban renovation levies without causing substantial disruption to household budgets. If implemented gradually, accompanied by transparent public communication and adherence to principles of social equity, such reforms could serve as a meaningful step toward achieving sustainable urban finance. Furthermore, the findings underscore the importance of improving the quality of public services and enhancing municipal accountability to citizens. Any increase in renovation levies will only gain social legitimacy if tangible improvements in urban service delivery accompany it. Finally, this study recommends that urban policymakers move away from reliance on unsustainable revenue sources such as the sale of development rights and instead work toward developing an institutionalized, transparent, and equity-oriented local tax system. Future research should examine the distributional impacts of these policies across income deciles and assess spatial inequality in the burden of renovation levies, thereby providing valuable insights for designing equitable urban tax policy. مقدمه یکی از چالش‌های ساختاری حکمرانی مالی شهری در ایران، اتکای گستردۀ شهرداری‌ها به منابع ناپایدار و غیرقابل پیش‌بینی نظیر فروش تراکم است؛ امری که نه‌تنها پایداری مالی شهرداری‌ها را تهدید می‌کند، بلکه به گسترش شهرسازی بی‌قاعده، افزایش نابرابری فضایی و تشدید آثار منفی زیست‌محیطی نیز منجر شده است. در چنین بستری، توجه به منابع درآمدی پایدار و کارآمد، از جمله مالیات‌های محلی نظیر عوارض نوسازی شهری، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای تحقق توسعۀ شهری پایدار و منطبق با اصول عدالت مالیاتی به ‌شمار می‌آید. عوارض نوسازی شهری، به‌ عنوان یکی از شکل‌های مالیات بر دارایی، در بسیاری از کشورها نقش مهمی در تأمین مالی شهرداری‌ها ایفا می‌کند. با این‌حال، در ایران، سهم این منبع از کل درآمدهای شهرداری‌ها ناچیز بوده و روندی کاهنده داشته است؛ به‌ویژه در کلان‌شهر تهران که در سال ۱۳۹۹، سهم این عوارض تنها حدود 2/1 درصد از کل درآمد شهرداری برآورد شده است. این در حالی است که میانگین سهم مالیات بر دارایی در کشورهای عضو OECD بیش از ۴۰ درصد گزارش شده است. در پاسخ به این وضعیت، قانون «درآمد پایدار شهرداری‌ها و دهیاری‌ها» در سال ۱۴۰۱ به تصویب رسید که از جمله اهداف آن، افزایش نرخ عوارض نوسازی از 1/5 به 2/5 درصد ارزش ملک بوده است. با این‌حال، هرگونه افزایش در نرخ عوارض نوسازی ممکن است از مسیر افزایش اجاره‌بهای مسکن، آثار رفاهی و توزیعی بر خانوارهای شهری، به‌ویژه مستأجران، به ‌همراه داشته باشد. ادبیات نظری نشان می‌دهد در بازارهای اجارۀ تنظیم‌نشده با کشش عرضۀ پایین، مالیات بر دارایی می‌تواند به ‌صورت کامل یا جزئی به مستأجران منتقل شود. از این منظر، افزایش عوارض نوسازی می‌تواند از طریق افزایش هزینۀ اجاره، فشار مضاعفی بر اقلام مصرفی خانوار وارد کند. با وجود اهمیت این موضوع، در ادبیات داخلی ایران کمتر به تحلیل پیامدهای اقتصادی و اجتماعی عوارض نوسازی بر بودجۀ خانوار پرداخته شده است. از این‌رو، پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلأ دانشی، به تحلیل اثر افزایش عوارض نوسازی شهری بر سبد هزینه‌ای خانوارهای شهری ایران می‌پردازد. مواد و روش‌ها برای تحلیل اثر اقتصادی عوارض نوسازی، از داده‌های پانل متوازن شامل ۳۴۱ مشاهدۀ استانی طی دورۀ زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ استفاده شده است. به ‌دلیل نبود داده‌های تفکیکی دربارۀ میزان واقعی پرداخت عوارض نوسازی در سطح خانوار، متغیر «هزینۀ اجاره و سکونت خانوار» به ‌عنوان نمایندۀ تجربی برای عوارض نوسازی در مدل لحاظ شده است. این انتخاب، مبتنی بر منطق اقتصادی انتقال مالیات‌ها از مالک به مستأجر در بازارهای اجاره‌ای است و با شواهد نظری و تجربی موجود در مطالعات جهانی نیز هم‌خوانی دارد. چهار متغیر وابستۀ اصلی در این تحقیق شامل هزینه‌های خوراک، پوشاک، حمل‌ونقل، و بهداشت و درمان خانوار است که هر یک در قالب یک مدل مجزا برآورد شده‌اند. متغیرهای کنترلی شامل درآمد سرانۀ خانوار، قیمت مسکن و سرمایۀ انسانی (میانگین سال‌های تحصیل جمعیت شاغل) هستند. برای تحلیل تجربی، از مدل اقتصادسنجی پانل پویا با استفاده از رهیافت گشتاورهای تعمیم‌یافتۀ سیستمی (System GMM) بهره گرفته شده است. این روش، امکان کنترل برای درون‌زایی متغیرها، اثرات وقفه‌ای، ناهمسانی واریانس و خودهمبستگی سریالی را فراهم می‌سازد. کلیۀ برآوردها با استفاده از نرم‌افزار Stata و همراه با آزمون‌های اعتبارسنجی شامل آزمون آرلانو ـ باند، هانسن، اختلاف هانسن و والد انجام شده است. در بخش تحلیل سیاستی، دو شاخص تطبیقی بین‌المللی برای سنجش بار مالی عوارض نوسازی مورد استفاده قرار گرفت: (۱) نسبت سرانۀ مالیات بر دارایی به درآمد سرانۀ خانوار و (۲) سهم عوارض نوسازی از بودجۀ شهرداری. بر اساس این شاخص‌ها، دو سناریو برای افزایش عوارض طراحی شد و آثار آن‌ها با استفاده از ضرایب به‌دست‌آمده از مدل‌های گشتاورهای تعمیم‌یافتۀ سیستمی بر هزینه‌های خانوار شبیه‌سازی شد. یافته‌ها یافته‌های این پژوهش حاصل برآورد چهار مدل جداگانه برای هر یک از اقلام اصلی سبد هزینه‌ای خانوار شهری شامل خوراک، پوشاک، حمل‌ونقل و بهداشت و درمان است. نتایج نشان می‌دهد واکنش این اقلام به افزایش «هزینۀ اجاره» که در این پژوهش به ‌عنوان نمایندۀ‌ تجربی افزایش عوارض نوسازی تلقی شده‌، یکسان نبوده است. در مدل مربوط به هزینۀ خوراک، مشخص شد که افزایش اجاره‌بها رابطه‌ای منفی و معنادار با این نوع هزینه دارد. به بیان دقیق‌تر، ضریب منفی 0/166 برای متغیر اجاره که در سطح اطمینان 5 درصد معنادار است، نشان می‌دهد با بالا رفتن هزینۀ اجاره، خانوارها به ‌طور محسوس از هزینه‌های خوراک خود می‌کاهند؛ هرچند این کاهش از نظر عددی، بالا نیست. به‌جز اجاره، متغیرهای کنترلی مانند درآمد سرانه و قیمت مسکن نیز تأثیر مثبت و معناداری بر هزینۀ خوراک داشتند، اما شاخص سرمایۀ انسانی بر هزینۀ خوراک اثر معناداری در این مدل نداشت. در مدل مربوط به هزینۀ پوشاک، اثر اجاره‌بها منفی و معنادار بوده و ضریب آن برابر با0/357- و در سطح معناداری ۱ درصد به ‌دست آمده است. این یافته بیانگر آن است که پوشاک نیز مانند خوراک، از جمله اقلامی است که در واکنش به فشار مالی، انعطاف‌پذیر هستند و در مواجهه با افزایش هزینه‌های مسکن، مصرف آن‌ها کاهش می‌یابد. درآمد سرانه و قیمت مسکن همچنان اثر مثبت بر هزینۀ پوشاک دارند، اما شاخص سرمایۀ انسانی در این مدل نیز معنادار نبوده است. در مدل مربوط به هزینۀ حمل‌ونقل، اثر هزینۀ اجاره معنادار نبود و در نتیجه، نمی‌توان از وجود رابطه‌ای مشخص میان این دو متغیر سخن گفت. این یافته را می‌توان به ماهیت نسبتاً اجتناب‌ناپذیر هزینه‌های حمل‌ونقل در زندگی شهری نسبت داد؛ چراکه هزینه‌های رفت‌وآمد شغلی، تحصیلی یا دسترسی به خدمات، کمتر تحت تأثیر تغییرات قیمتی قرار می‌گیرند. درآمد سرانه در این مدل نقشی کلیدی دارد و با ضریبی بالا و معنادار، نشان می‌دهد افزایش درآمد به‌ طور مستقیم بر افزایش هزینۀ حمل‌ونقل اثر می‌گذارد. در مدل مربوط به هزینۀ بهداشت و درمان، هزینۀ اجاره اثر معناداری نداشت و تنها متغیر درآمد سرانه بود که با ضریب مثبت 1/04 و در سطح اطمینان ۱ درصد، تأثیرگذاری بالایی بر افزایش هزینه‌های سلامت خانوار داشت. این یافته تأیید می‌کند که هزینه‌های درمانی بیش از آنکه از فشار مالی ناشی از هزینۀ اجاره تأثیر بپذیرند، تابعی از سطح درآمد خانوار هستند. سایر متغیرها در این مدل، از جمله سرمایۀ انسانی و قیمت مسکن، از نظر آماری اثر معناداری نداشتند. بر اساس نتایج آزمون‌های اعتبارسنجی مدل‌ها، چارچوب اقتصادسنجی مورد استفاده در این مطالعه از دقت و اعتبار لازم برخوردار است. در هیچ‌یک از مدل‌ها، خودهمبستگی مرتبۀ دوم مشاهده نشد؛ آزمون هانسن و اختلاف هانسن اعتبار ابزارهای استفاده‌شده را تأیید کرد؛ آزمون والد نیز معناداری کلی مدل‌ها را نشان داد. این شواهد، اعتبار روش برآورد GMM سیستمی در این مطالعه را تقویت می‌کند. در ادامه، برای تحلیل آثار سیاستی، دو سناریو برای افزایش عوارض نوسازی شهری تدوین و بررسی شد. سناریوی اول معادل افزایش ۶۶ درصدی عوارض نوسازی بود که با تغییر نرخ از 1/5 به 2/5 درصد مطابقت دارد و با اصلاحات مصوب سال ۱۴۰۱ در قانون درآمد پایدار شهرداری‌ها همخوانی دارد. سناریوی دوم، افزایش ۵۶۶ درصدی را برای عوارض نوسازی شهری در نظر گرفت که هدف آن، رساندن سطح فعلی عوارض نوسازی به میانگین جهانی در کشورهای توسعه‌یافته بود. با اعمال ضرایب به‌دست‌آمده از مدل‌های برآوردی بر این دو سناریو، مشخص شد که در حالت اول، هزینۀ خوراک خانوار حدود 0/16 درصد و هزینۀ پوشاک حدود 0/12 درصد کاهش می‌یابد. در سناریوی دوم نیز این کاهش به‌ترتیب به 0/47 درصد برای خوراک و 1/01 درصد برای پوشاک می‌رسد. این نتایج نشان می‌دهد حتی با افزایش‌های شدید در نرخ عوارض نوسازی، آثار رفاهی بر خانوارهای شهری بسیار محدود است و نمی‌توان از آن به ‌عنوان عاملی تهدیدکننده برای بودجۀ خانوار یاد کرد. نتیجه‌گیری پژوهش حاضر با بهره‌گیری از داده‌های تجربی و روش‌ گشتاورهای تعمیم‌یافته سیستمی نشان داد افزایش عوارض نوسازی شهری در ایران، تأثیری معنادار اما بسیار محدود بر دو قلم از هزینه‌های اساسی خانوار، یعنی هزینۀ خوراک و پوشاک دارد؛ در حالی که بر سایر اقلام نظیر هزینۀ حمل‌ونقل و هزینۀ بهداشت و درمان، اثر معناداری مشاهده نمی‌شود. این یافته‌ها دلالت بر آن دارند که نگرانی‌ها دربارۀ فشار شدید اقتصادی ناشی از افزایش این نوع مالیات بر خانوارهای شهری تا حد زیادی اغراق‌آمیز است. از منظر سیاست‌گذاری، نتایج به‌دست‌آمده نشان‌دهندۀ ظرفیت اصلاح ساختار درآمدی شهرداری‌ها از طریق افزایش سهم عوارض نوسازی، بدون ایجاد اختلال محسوس در بودجۀ خانوار است. اجرای چنین اصلاحاتی، چنانچه به ‌صورت تدریجی، همراه با اطلاع‌رسانی شفاف و با رعایت اصول عدالت اجتماعی صورت پذیرد، می‌تواند گامی مؤثر در راستای تأمین مالی پایدار شهری باشد. افزون بر این، یافته‌ها بر ضرورت توجه به کیفیت خدمات عمومی و سطح پاسخ‌گویی شهرداری‌ها در قبال شهروندان تأکید دارد، به‌ طوری ‌که هرگونه افزایش در نرخ عوارض نوسازی، زمانی مشروعیت اجتماعی خواهد داشت که با بهبود ملموس در ارائۀ خدمات شهری همراه باشد. در نهایت، این پژوهش پیشنهاد می‌کند که سیاست‌گذاران شهری با پرهیز از اتکا به منابع ناپایدار، نظیر فروش تراکم، به‌ سوی نهادینه‌سازی پایه‌های مالیاتی شفاف، عادلانه و پایدار حرکت کنند. در پژوهش‌های آتی، بررسی آثار توزیعی این سیاست‌ها بر دهک‌های مختلف درآمدی و سنجش نابرابری فضایی در پرداخت عوارض نوسازی، می‌تواند چشم‌اندازهای تکمیلی ارزشمندی فراهم آورد.

https://www.juep.net/article_225359_b3e4f23ccad15d9e1f19431d79dc6de1.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 08 09 The Role of Natural Surveillance in Enhancing the Security of Public Spaces: A 3D Isovist Analysis of Sari’s 13-Pich Alley نقش نظارت‌پذیری طبیعی در افزایش امنیت فضاهای عمومی: تحلیل آیزوویست سه‌بعدی کوچه سیزده‌پیچ ساری 118 129 224878 10.22034/uep.2025.525849.1649 FA عطیه عسگری استادیار، گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 0000-0003-2782-7465 هانیه زیارتیان کارشناسی ارشد فناوری معماری، گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه علم و صنعت، تهران، ایران‌ آرزو سلطانی کارشناسی معماری، گروه معماری، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران‌ Journal Article 2025 05 25 Introduction In recent decades, the security of urban public spaces has become a significant concern for urban designers, planners, and residents. One of the most important contemporary approaches in this regard is the concept of natural surveillance, which posits that spatial design can enhance visual and observational opportunities for indirect monitoring by citizens. This, in turn, can help prevent criminal activities. Rooted in the theories of Jeffrey Hill and Jane Jacobs, this approach is based on the principle that open and visible spaces are less likely to be misused. However, many urban spaces—particularly those within dense, historic urban fabrics—suffer from low levels of natural surveillance due to their physical structures. This can lead to a reduced sense of safety and increased vulnerability. The present study aims to introduce and apply an innovative approach for analyzing and enhancing natural surveillance in urban spaces. As a case study, it examines Kucheh-ye Sizdah-Pich (Thirteen-Turn Alley), located in the historical fabric of Sari, a city in northern Iran. Owing to its specific spatial characteristics, this alley is a clear example of a space with limited potential for natural surveillance, highlighting the urgent need for urban design interventions. Materials and Methods This study adopts a quantitative and analytical-simulation approach. To achieve the research objectives, the following steps were undertaken: 1. 3D Modeling: In the first step, the case study area—Kucheh-ye Sizdah-Pich (Thirteen-Turn Alley) located in the historical fabric of Sari—was modeled in high detail using Autodesk Revit. This precise 3D modeling formed the foundation for subsequent spatial analyses and enabled the examination of visual interactions within a virtual environment. 2. 3D Isovist Analysis: Advanced 3D isovist concepts were employed to conduct multilayer spatial analyses following the modeling phase. Isovists, or visibility maps, are powerful tools for assessing the visual field from a specific point in space. This study used analytical tools from Grasshopper—a powerful plugin within the Rhino software environment—to implement 3D isovist algorithms. These tools enabled precise visibility calculations from any desired point within the modeled space. 3. Programming and Data Analysis: Python was utilized to enhance the accuracy and flexibility of the analyses and automate complex processes. Python scripts were developed to process the data generated from the isovist analyses and perform more advanced computations. This stage included evaluating visibility from stationary and mobile observers (fixed viewpoints) (assessing the continuity of vision along movement paths), thus providing a comprehensive picture of the natural surveillance potential. 4. Visualization of Results: Finally, the outcomes of the spatial analyses and Python computations were graphically presented as heatmaps. These visualizations depict the degree of visibility along pathways from the perspective of observers, using color gradients that correspond to standard human visual ranges. This method of visualization greatly facilitated the interpretation and communication of the findings. Findings The analyses conducted through 3D modeling, isovist analysis, Grasshopper algorithms, and Python scripting revealed both the strengths and weaknesses of natural surveillance in Kucheh-ye Sizdah-Pich, located in the historical fabric of Sari. The resulting heatmaps differentiated between high and low visibility areas for both stationary and moving observers. • Significant Reduction of Surveillance in Curved and Narrow Segments: The results clearly demonstrated a substantial decline in visibility—and consequently, in natural surveillance—in the narrow and winding segments of the alley. This reduction stems from visual obstructions caused by tall walls and sharp angles, which eliminate the possibility of visual continuity from one point to another. These areas were marked in red on the heatmaps, indicating minimal visibility. • Fragmentation of Open and Limited Viewpoints: It was observed that even in relatively straight segments of the alley, open viewpoints were scattered and discontinuous due to the limited number and placement of doors, windows, and other openings. This discontinuity prevents the formation of a cohesive and effective natural surveillance network throughout the alley. Conclusion By introducing and applying an innovative approach to the analysis of natural surveillance, this study was able to quantitatively and precisely assess the visibility and surveillance potential of Kucheh-ye Sizdah-Pich in Sari as a case study. The results clearly indicated that the current spatial configuration of the alley leads to a low level of natural surveillance. However, these findings provide a solid foundation for proposing practical and evidence-based strategies to enhance both safety and spatial quality in this historic urban space: • Increasing Openings and Transparency in Facades: It is recommended to introduce new openings—such as windows, skylights, or even decorative perforated screens—on the facades of buildings facing the alley. The use of transparent or semi-transparent materials in certain parts of the walls can also enhance visual connections for residents and pedestrians. • Designing Open-View Green Spaces: The use of greenery that does not obstruct visibility—such as tall trees with high canopies or low-growing shrubs—can contribute to visual aesthetics while preserving natural surveillance. • Improving Lighting and Nighttime Visibility: Since visibility naturally decreases at night, enhancing the alley’s lighting system can play a crucial role in increasing both surveillance and the perceived sense of safety. • Encouraging Social Presence: Creating spaces for seating, social interaction, and small-scale local activities can encourage greater human presence in the alley, which in turn promotes natural surveillance through everyday social engagement. This analytical method for enhancing safety is not only applicable to Kucheh-ye Sizdah-Pich, but also transferable to similar spaces within the historic fabrics of other cities. The use of advanced analytical tools such as 3D isovists and Python scripting provides a practical approach for precisely identifying spatial vulnerabilities and generating targeted urban design solutions. Ultimately, such methods hold significant potential for improving safety and vitality in public urban spaces. مقدمه در دهه‌های اخیر، امنیت فضاهای عمومی شهری به یکی از دغدغه‌های اصلی شهرسازان، برنامه‌ریزان شهری، و ساکنان تبدیل شده است. از مهم‌ترین رویکردهای نوین در این زمینه، مفهوم نظارت‌پذیری طبیعی (Natural Surveillance) است که بر اساس آن، طراحی فضایی می‌تواند به گونه‌ای باشد که فرصت‌های دیداری و بصری را برای نظارت غیرمستقیم شهروندان بر یکدیگر افزایش دهد و در نتیجه، از وقوع جرائم پیشگیری کند. این رویکرد که ریشه در نظریات جفری هیل (Geoffrey Hill) و جین جکوبز (Jane Jacobs) دارد، بر این اصل استوار است که فضاهای باز و قابل مشاهده، کمتر مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرند. با این‌حال، بسیاری از فضاهای شهری، به‌خصوص در بافت‌های تاریخی و فشرده، به دلیل ساختار کالبدی خود، از سطح پایینی از نظارت‌پذیری طبیعی برخوردارند که این امر می‌تواند به کاهش حس امنیت و افزایش آسیب‌پذیری منجر شود. پژوهش حاضر با هدف معرفی و به‌کارگیری رویکردی نوین در تحلیل و تقویت نظارت‌پذیری طبیعی در فضاهای شهری، به بررسی موردی کوچه سیزده‌پیچ واقع در بافت تاریخی شهر ساری به عنوان نمونۀ موردی می‌پردازد. این کوچه به دلیل ویژگی‌های کالبدی خاص خود، نمونه‌ای بارز از فضایی با پتانسیل پایین نظارت‌پذیری طبیعی است که نیاز به مداخلۀ طراحی شهری را بیش از پیش نمایان می‌سازد. مواد و روش‌ها این پژوهش از یک رویکرد کمی و تحلیلی ـ شبیه‌سازی بهره می‌برد. برای دستیابی به اهداف پژوهش، مراحل زیر به‌ترتیب انجام شد: 1. مدل‌سازی سه‌بعدی: در گام نخست، محدودۀ مورد مطالعه، یعنی کوچۀ سیزده‌پیچ در بافت تاریخی ساری، با دقت بالا و جزئیات سه‌بعدی با استفاده از نرم‌افزار اتودسک رویت (Autodesk Revit) مدل‌سازی شد. این مدل‌سازی دقیق، پایه و اساس تحلیل‌های فضایی بعدی را فراهم آورد و امکان بررسی تعاملات بصری در یک محیط مجازی را مهیا ساخت. 2. تحلیل ایزوویست سه‌بعدی: پس از مدل‌سازی، با بهره‌گیری از مفاهیم پیشرفته ایزوویست سه‌بعدی (Isovist 3D)، تحلیل‌های فضایی چندلایه‌ای صورت گرفت. ایزوویست‌ها (نقشه‌های دید) ابزاری قدرتمند برای سنجش میزان دید از یک نقطه خاص در فضا هستند. در این پژوهش، از ابزارهای تحلیلی گرسهاپر (Grasshopper) به‌ عنوان یک پلاگین قدرتمند در محیط نرم‌افزار راینو (Rhino) برای اجرای الگوریتم‌های ایزوویست سه‌بعدی استفاده شد. این ابزارها امکان محاسبۀ دقیق میزان دید از هر نقطۀ دلخواه را فراهم آوردند. 3. برنامه‌نویسی و تحلیل داده‌ها: برای افزایش دقت و انعطاف‌پذیری در تحلیل‌ها و همچنین، خودکارسازی فرایندهای پیچیده، از زبان برنامه‌نویسی پایتون (Python) استفاده شد. اسکریپت‌های پایتون برای پردازش داده‌های حاصل از تحلیل‌های ایزوویست و انجام محاسبات پیچیده‌تر به کار گرفته شدند. این بخش شامل تحلیل دید از سوی ناظرین ساکن (نقاط ثابت مشاهده) و همچنین، ناظران در حال حرکت (بررسی پیوستگی دید در طول مسیر) بود تا تصویری جامع از میزان نظارت‌پذیری طبیعی ارائه شود. 4. تصویرسازی نتایج: در نهایت، نتایج حاصل از تحلیل‌های فضایی و محاسبات پایتون به صورت نقشه‌های حرارتی (Heatmaps) گرافیکی ارائه شد. این نقشه‌ها، میزان دیده ‌شدن مسیر از سوی ناظران را در نقاط گوناگون و در سطح استاندارد و طبیعی دید انسان، با استفاده از طیف‌های رنگی، به‌وضوح نمایش می‌دهند. این روش تصویرسازی، فهم و تفسیر نتایج را برای مخاطبان تسهیل کرد. یافته‌ها تحلیل‌های صورت‌گرفته با استفاده از مدل‌سازی سه‌بعدی، ایزوویست، گرسهاپر و پایتون، ضعف‌ها و قوت‌های نظارت‌پذیری طبیعی در کوچۀ سیزده‌پیچ ساری را به‌وضوح آشکار ساخت. نقشه‌های حرارتی تولید‌شده، مناطق با دید کم و مناطق با دید بالا را به تفکیک برای ناظران ساکن و در حال حرکت نشان دادند. • کاهش چشم‌گیر نظارت‌پذیری در پیچ‌ها و انحناهای کوچه: نتایج به‌وضوح نشان داد میزان دید و در نتیجه، نظارت‌پذیری طبیعی در بخش‌های پیچ‌در‌پیچ و تنگ کوچه به‌شدت کاهش می‌یابد. این امر به دلیل محدودیت‌های بصری ناشی از دیوارهای بلند و زوایای تند کوچه است که فرصت دید از یک نقطه به نقطۀ دیگر را از بین می‌برد. نقشه‌های حرارتی این مناطق را با رنگ قرمز نمایش دادند. • پراکندگی نقاط دید باز و محدود: مشاهده شد که حتی در بخش‌های نسبتاً مستقیم کوچه، به دلیل وجود درها، پنجره‌ها، و بازشوهای محدود، نقاط دید باز به صورت پراکنده و ناپیوسته هستند. این ناپیوستگی در دید، از ایجاد یک شبکۀ نظارتی جامع و مؤثر جلوگیری می‌کند. نتیجه‌گیری این پژوهش با معرفی و به‌کارگیری رویکردی نوین در تحلیل نظارت‌پذیری طبیعی، توانست میزان دیده ‌شدن و پتانسیل نظارتی در کوچه سیزده‌پیچ ساری (به عنوان یک نمونۀ موردی) را به صورت دقیق و کمی‌سازی‌شده آشکار سازد. نتایج به‌وضوح نشان داد طراحی کالبدی فعلی این کوچه، به سطح پایینی از نظارت‌پذیری طبیعی منجر شده است. با این‌حال، این یافته‌ها بستری برای ارائۀ راهکارهای عملی و مبتنی بر شواهد به منظور افزایش امنیت و کیفیت فضایی در این کوچه تاریخی فراهم آورد: • افزایش بازشوها و شفافیت در نماها: پیشنهاد می‌شود با ایجاد بازشوهای جدید (پنجره‌ها، نورگیرها، یا حتی مشبک‌های تزئینی) در نماهای ساختمان‌های مشرف به کوچه، و همچنین استفاده از مصالح شفاف یا نیمه‌شفاف در بخش‌هایی از جداره‌ها، فرصت‌های دیداری برای ساکنان و رهگذران افزایش یابد. • طراحی فضای سبز با دید باز: استفاده از فضای سبز مناسب که مانع دید نشود (مانند درختان با تنه بلند و شاخ و برگ در ارتفاع بالاتر یا گیاهان بوته‌ای کوتاه) می‌تواند به زیبایی بصری و در عین حال حفظ نظارت‌پذیری کمک کند. • افزایش روشنایی و نورپردازی مناسب: با توجه به اینکه دید در شب کاهش می‌یابد، بهبود سیستم روشنایی و نورپردازی کوچه می‌تواند نقش مهمی در افزایش نظارت‌پذیری و حس امنیت داشته باشد. • تشویق به حضور اجتماعی: با ایجاد فضاهایی برای نشستن، تعاملات اجتماعی، و فعالیت‌های کوچک محلی، می‌توان حضور افراد را در کوچه افزایش داد که خود به صورت طبیعی به نظارت‌پذیری بیشتر منجر می‌شود. این روش تحلیل برای ارتقای امنیت نه تنها برای کوچۀ سیزده‌پیچ ساری کاربرد دارند، بلکه قابلیت تعمیم به فضاهای مشابه در بافت‌های تاریخی سایر شهرهای کشور را نیز دار‌ند. استفاده از ابزارهای تحلیلی پیشرفته مانند ایزوویست سه‌بعدی و برنامه‌نویسی پایتون، رویکردی کارآمد برای شناسایی دقیق مشکلات فضایی و ارائۀ راه‌حل‌های طراحی شهری مؤثر ارائه می‌دهد که می‌تواند در آینده به ارتقای امنیت و سرزندگی فضاهای عمومی شهری کمک شایانی کند.

https://www.juep.net/article_224878_75f1ecd73cc0a597a2720d8b7154edd7.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 08 10 The Explanation of the Juridical, Legal and Ethical Dimensions of the Urban Mega-Projects تبیین ابعاد فقهی، حقوقی و اخلاقی پروژه‌های کلان‌مقیاس شهری 130 143 225138 10.22034/uep.2025.515375.1622 FA مریم محفوظیان دانشجوی دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی، تبریز، ایران اصغر مولایی دانشیار، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران 0000-0002-9458-040X معصومه آیشم استادیار گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران 0000-0002-7863-2089 Journal Article 2025 04 06 Introduction In recent years, urban megaprojects have expanded around the world. This trend has also been noticed in Iran. Along with their fundamental and undeniable role in the cultural and national identity of cities, these projects stimulate the city’s development, the creation of infrastructure, and the promotion of the city’s status. In the meantime, the task of the city builder is to balance industrial developments and human needs, and find a way to overcome industrial developments on the one hand and respond to all human demands on the other. Accordingly, one of the ideas proposed for the design of the city and the settlement is mega-structures. These projects have always been criticized in various ways, including social, economic, and managerial dimensions. Megaprojects have been identified with multiple positive and negative consequences. However, this competitive environment cannot be avoided because of the competition among countries in developing and attracting capital. The innovation of this research is that it has taken a jurisprudential approach to respond to the issue of large-scale urban projects, which is a new approach to do this. This study aims to extract jurisprudence and ethical principles in urban megaprojects. Materials and Methods The current research method is descriptive-analytical, of an applied research type. So, at first, some indicators have been identified. Such data are collected throughout library-documented studies, books, and scientific articles, as well as surveys in samples. To this end, various jurisprudential, legal and ethical principles in the field of super projects have been extracted and presented in the form of a conceptual model; and in the next step, the mentioned indicators were categorized; and in the last round, the components and sub-components affecting on the construction of any megaproject in the Iranian-Islamic Cities have been examined in detail. In the field of examination of various jurisprudential, legal, and ethical dimensions on super-projects, the method of compliance and analysis of the content of texts is used. Findings In the first stage of the conceptual model and implementation in the current research, it is clear that, as far as the Islamic worldview is concerned, such beliefs and values form the principles of cities and affect their people’s quality of life. In this regard, megaprojects have also become popular around the world, including Iran, and have played a decisive role in various social, political, economic, and technological dimensions on a local, regional, and global scale, and based on models of competition and the approach of globalization, should follow these Islamic beliefs and values. So, based on the material presented during this study, it can be said that if we want to give today’s urbanism the color of Islamic-Iranian and return its lost identity, we must seek help from the science of jurisprudence and religious law. For instance, in the legislative process and planning and implementation of projects in the field of urban planning, the public interest is more important than the individual interest. Also, cases such as reducing the privacy, creating a microclimate and shading of surrounding houses, increasing population density, environmental pollution, and traffic can affect the neighboring areas due to negative effects on the structure and the functioning of the city and its landscape. It was also found that doing activities that cause damage to other people and destroying the mental landscape of citizens with illegal construction are against the rules. Finally, it became clear that relying on opinions and narratives extracted from jurisprudential rules such as persecution, domination, justice, the people’s rights, and the environment’s rights was possible. Conclusion In the Islamic worldview, beliefs, convictions, and values constitute the foundation for creating cities suitable for the quality of life of their inhabitants. In this context, in recent decades, megaprojects have emerged as megastructures that have become prevalent worldwide, including in Iran. They play a decisive role in various social, political, economic, and technological domains at local, regional, and global scales, based on competitive patterns and a global approach, and they must adhere to these Islamic beliefs, convictions, and values. Based on the discussions presented throughout this research, it can be said that if we wish to imbue contemporary urban planning with an Islamic-Iranian flavor and restore its lost identity, we must rely on the science of jurisprudence and Sharia law. The main issue of the present research is the position of juristic rules in large-scale urban projects and the challenges posed by the construction of large-scale projects from the perspective of Islamic jurisprudence and ethics. This discussion involves three categories of components: juristic rules and regulations, ethical principles, and legal rulings, which are presented as a conceptual model. This framework can serve as a guiding principle for large-scale projects to be economically and financially profitable and lead to the creation of equitable, humane spaces that respect Islamic principles. By considering Islamic teachings, it is possible to propose plans that align with the culture and needs of Iranian society, as many urban megaprojects in Iran currently contradict the principles of Islamic urbanism and architecture. Therefore, an appropriate and effective response to enhance the concept of megaprojects in light of using these three principles—juristic rules, ethical principles, and legal rulings—can strengthen various aspects of megaprojects. This approach can help achieve a desirable quality for these large-scale projects at both small and larger urban scales. مقدمه در سال‌های اخیر، پروژه‌های کلان‌شهری در سطح جهان گسترش یافته‌اند. این روزها، این روند در ایران نیز مشاهده می‌شود. این پروژه‌ها، به همراه نقش بنیادین و انکارناپذیر خود در هویت فرهنگی و ملی شهرها، به توسعۀ شهر، ایجاد زیرساخت و ارتقای جایگاه شهر کمک می‌کنند. در این‌میان، وظیفۀ سازندگان شهر این است که توازن میان توسعه‌های صنعتی و نیازهای انسانی برقرار کنند و راهی را برای غلبه بر توسعه‌های صنعتی از یک سو و پاسخ به تمامی نیازهای انسانی از سوی دیگر پیدا کنند. بر این‌اساس، یکی از ایده‌های مطرح‌شده برای طراحی شهر، سازه‌های کلان است. این پروژه‌ها همواره در ابعاد مختلفی نظیر اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. پروژه‌های کلان پیامدهای مثبت و منفی متعددی را شناسایی کرده‌اند، اما به دلیل رقابت میان کشورها در زمینۀ توسعه و جذب سرمایه، این محیط رقابتی قابل اجتناب نیست. نوآوری این پژوهش این است که رویکرد فقهی را برای پاسخ به مسئلۀ پروژه‌های کلان‌شهری اتخاذ کرده است که رویکردی نو برای این کار به شمار می‌آید. هدف این مطالعه نیز استخراج اصول فقهی و اخلاقی در پروژه‌های کلان‌شهری است. مواد و روش‌ها روش تحقیق فعلی توصیفی ـ تحلیلی از نوع تحقیق کاربردی است. پس ابتدا برخی شاخص‌ها شناسایی شده‌اند. این داده‌ها در براساس مطالعات کتابخانه‌ای و مقالات علمی جمع‌آوری شده‌اند، همچنین با بررسی نمونه‌ها جمع‌آوری شده‌اند. به این‌منظور، اصول فقهی، قانونی و اخلاقی مختلف در حوزۀ کلان پروژه‌ها استخراج و براساس مدل مفهومی ارائه شده‌اند. در مرحلۀ بعد، شاخص‌های یادشده دسته‌بندی شده؛ و در مرحلۀ آخر، مؤلفه‌ها و زیرمؤلفه‌های مؤثر بر ساخت هر کلان پروژه در شهرهای ایرانی ـ اسلامی به‌ طور دقیق مورد بررسی قرار گرفته است. در زمینۀ بررسی ابعاد فقهی، قانونی و اخلاقی مختلف در کلان پروژه‌ها، از روش تطبیقی و تحلیل محتوای متون استفاده شده است. یافته‌ها در مرحلۀ اول به‌کارگیری مدل مفهومی در این تحقیق، مشخص شد که بر اساس جهان بینی اسلامی، چنین باورها و ارزش‌هایی اصول شهرها را تشکیل می‌دهند و بر کیفیت زندگی مردم تأثیر می‌گذارند. در این راستا، پروژه‌های کلان نیز در سرتاسر جهان، از جمله ایران، محبوبیت یافته و نقش تعیین‌‌کننده‌ای در ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فناوری در مقیاس محلی، منطقه‌ای و جهانی بازی کرده‌اند و بر اساس مدل‌های رقابت و رویکرد جهانی شدن، باید این باورها و ارزش‌های اسلامی را دنبال کنند. بنابراین، بر اساس متونی که در این مطالعه ارائه شده، می‌توان گفت که اگر بخواهیم شهر امروزی را به رنگ اسلامی ـ ایرانی درآوریم و هویت گمشدۀ آن را بازگردانیم، باید از علم فقه و حقوق دینی کمک بگیریم. به ‌عنوان مثال، در فرایند قانون‌گذاری و برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌ها در زمینۀ برنامه‌ریزی شهری، منافع عمومی از منافع فردی مهم‌تر است. همچنین، مواردی نظیر کاهش حریم خصوصی، ایجاد میکرواقلیم و سایه‌اندازی به خانه‌های اطراف، افزایش تراکم جمعیت، آلودگی محیط زیست و ترافیک می‌توانند بر مناطق همجوار تأثیر منفی بگذارند و بر ساختار و عملکرد شهر و چشم‌انداز آن تأثیر بگذارند. همچنین مشخص شد که انجام اقداماتی که به دیگران آسیب می‌زند و با ساخت‌وساز غیرمجاز، چشم‌انداز ذهنی شهروندان را تخریب می‌کند، در تناقض با قوانین است. در نهایت، روشن شد که می‌توان به آرا و روایاتی که از قواعد فقهی مانند تسلط، عدالت و حقوق مردم و محیط زیست استخراج می‌شود، تکیه کرد. نتیجه‌گیری در جهان‌بینی اسلامی باورها، اعتقادات و ارزش‌های اسلامی، شاکلۀ ایجاد شهرهایی متناسب با کیفیت متناسب با زندگی مردمانش است. در این راستا و در دهه‌های اخیر، مگاپروژه‌ها به عنوان ابرساختارهایی که در سرتاسر دنیا و از جمله کشور ایران هم رواج پیدا کرده‌اند، و در عرصه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فناوری در مقیاس محلی، منطقه‌ای، جهانی و مبتنی بر الگوهای رقابت و رویکرد جهانی شدن نقش تعیین‌کننده یافته‌اند، باید که از این باورها، اعتقادات و ارزش‌های اسلامی تبعیت کنند. چنانچه بخواهیم شهرسازی امروز را رنگ و بوی اسلامی ـ ایرانی ببخشیم و هویت از‌دست‌رفتۀ آن‌ها را برگردانیم، ناگزیریم که از علم فقه و قوانین شریعت کمک بگیریم. مسئلۀ اصلی پژوهش پیش رو، جایگاه قواعد فقهی در پروژه‌های بزرگ‌مقیاس شهری و آسیب‌های ساخت پروژه‌های بزرگ‌مقیاس از منظر فقه و اخلاق اسلامی بوده که در اینجا با سه دسته از مؤلفه‌ها: احکام و قواعد فقهی، اصول اخلاقی و احکام حقوقی روبه‌رو هستیم که در قالب مدل مفهومی ارائه شد. این چارچوب می‌تواند راه‌گشای پروژه‌های بزرگ‌مقیاس باشد تا نه تنها از نظر اقتصادی و مالی سودآور باشند، بلکه به تولید فضاهایی عادلانه، انسانی، و با احترام به اصول اسلامی منجر شوند و با لحاظ کردن آموزه‌های اسلامی، طرح‌هایی مطابق با فرهنگ و نیازهای جامعۀ ایرانی ارائه دهند، چراکه هم‌اکنون اغلب مگاپروژه‌های شهری در ایران ماهیتی متعارض با اصول شهرسازی و معماری شهر ایرانی اسلامی دارند. بنابراین، واکنش مناسب و مؤثر در ارتقای مفهوم مگاپروژه در سایۀ استفاده از اصول سه‌گانۀ قواعد فقهی، اصول اخلاقی و احکام حقوقی است که با کاربست متغیرهای سازنده هریک می‌توان جنبه‌ای از ابعاد مگاپروژه را تقویت کرد و کیفیت مطلوبی را برای این پروژه‌های کلان در مقیاس خرد و سپس در مقیاس بزرگ‌تر شهری رقم زد.

https://www.juep.net/article_225138_15b30db300e7d70f047e8160196a64cf.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 08 25 Prioritization of Urban Smart Tourism Axes (Case Study: Selected Area from Districts 11 and 12 of Tehran) اولویت‌بندی محورهای گردشگری هوشمند شهری (نمونۀ موردی: حوزۀ مطالعاتی منتخب از مناطق ۱۱ و ۱۲ تهران) 144 163 226139 10.22034/uep.2025.532299.1664 FA سید مهرشاد جهان‌آبادی کارشناسی ارشد شهرسازی، گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 0009-0000-1845-6725 عطیه عسگری استادیار گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران‌ 0000-0003-2782-7465 Journal Article 2025 07 15 Introduction The tourism industry is recognized as a fundamental pillar of urban sustainability and prosperity. The advent of new information and communication technologies (ICT) has introduced a novel concept: “smart tourism.” This paradigm, leveraging technological advancements such as the Internet of Things (IoT), big data, and artificial intelligence, seeks to enhance the quality of the tourist experience and optimize the efficiency of urban resources. This approach places sustainable development at its core. Nevertheless, developing megacities, including Tehran, grapple with significant structural and managerial obstacles. Inconsistencies in infrastructure and the absence of comprehensive information systems are among the fundamental challenges confronting these cities. Tehran’s Districts 11 and 12, given their rich historical background and unique cultural attractions, possess considerable potential for smart tourism development. The complexities of urban management in these areas underscore the increasing necessity for strategic and intelligent planning. The present study aims to address existing gaps in the academic literature by identifying and prioritizing smart tourism axes within the selected study areas of Tehran’s Districts 11 and 12. This will be achieved by applying multi-criteria decision-making models, thereby charting a clear path for sustainable and intelligent development in these regions. Materials and Methods This research adopts an applied approach in terms of its objective and a descriptive-analytical framework in its methodology, employing a mixed-methods design (quantitative and qualitative). Data collection was multifaceted, drawing from field observations, questionnaire distribution, and library research. The statistical population for this study comprises 19,953 residents from Ferdowsi and Enghelab neighborhoods in Districts 11 and 12 of Tehran. 377 questionnaires were distributed within this population using a simple random sampling method to gather the necessary information. For data analysis and prioritizing research axes, the Shannon Entropy method was utilized for scoring, and the ARAS (Additive Ratio Assessment) technique, a multi-criteria decision-making (MCDM) model, was employed. It is worth noting that the Cronbach’s Alpha coefficient for the 15-item questionnaire was calculated at 0.830, indicating a high level of reliability for the measurement instrument in this study. Findings This research offers diverse and insightful findings. Demographically, 53% of respondents were male and 47% were female. The largest age group, accounting for 30%, was 25 to 35 years old, indicating significant youth participation in this study. Regarding the current state of smart tourism, certain aspects, such as smart transportation systems, smart healthcare services, and online tourism portals, were satisfactory. However, significant challenges persist. These include limited citizen participation in decision-making processes (58% low participation), deficiencies in tourism technology training, and poor coordination among government entities (39.9% dissatisfaction). The prioritization of smart tourism axes using the multi-criteria decision-making model yielded interesting results: • Nofel Loshato Avenue ranked first with a score of 0.826, highlighting its high potential for smart development. • Valiasr Street secured the second position with a score of 0.707. • Ferdowsi Street came in third with a score of 0.470. • Lalehzar, Jomhouri, and Enghelab avenues followed in subsequent ranks. Furthermore, the study identified the most crucial indicators for urban tourism smartification: • “Coordination among government agencies” (C10) was recognized as the most vital factor with a weight of 0.086. • Following closely were “air and water quality monitoring and energy management” (C4) with a weight of 0.084, and “cultivating public awareness and citizen participation in urban decision-making” (C3) with a weight of 0.082. These findings underscore the critical need for systemic integration, a focus on environmental sustainability, and the active involvement of citizens in smart tourism planning and development processes. Conclusion This research successfully addresses its central question regarding prioritizing smart tourism axes in Tehran’s Districts 11 and 12. The findings affirm that achieving sustainable smart tourism development in these areas necessitates a balanced approach. This approach must not only focus on technological advancements but also simultaneously overcome root challenges in human, managerial, and environmental dimensions. Despite the relatively satisfactory state of technological aspects, insufficient citizen participation, inadequate training, and a lack of coordination among government entities have been identified as key obstacles to achieving comprehensive and sustainable smartification. Analyses using multi-criteria decision-making models clearly indicate that Nofel Loshato Avenue holds the highest priority for investment, followed by Valiasr and Ferdowsi avenues. This quantitative prioritization offers a valuable roadmap for the optimal allocation of resources and adopting strategic decisions in smart tourism development. By providing a novel and localized methodological model, this study has taken a significant step toward filling the existing gap in academic literature. Consequently, the findings and the proposed framework of this research can serve as a practical blueprint for other Iranian cities and developing countries, substantially accelerating the process of tourism smartification in these regions. مقدمه صنعت گردشگری به عنوان ستونی بنیادین در پایداری و شکوفایی شهری شناخته می‌شود. ظهور فناوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات مفهومی نوین با عنوان «گردشگری هوشمند» را معرفی کرده است؛ پارادایمی که با اتکا بر پیشرفت‌های فناورانه نظیر اینترنت اشیا، کلان‌داده‌ها و هوش مصنوعی، در پی ارتقای کیفیت تجربۀ گردشگری و بهینه‌سازی بهره‌وری منابع شهری است. این رویکرد، توسعۀ پایدار را در کانون توجه خود قرار می‌دهد. با این‌وجود، کلان‌شهرهای در‌حال‌توسعه، از جمله تهران، با موانع ساختاری و مدیریتی قابل توجهی دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند. ناهماهنگی زیرساخت‌ها و فقدان سامانه‌های اطلاعاتی جامع، از جمله چالش‌های اساسی پیش روی این شهرهاست. مناطق 11 و 12 تهران، با توجه به پیشینۀ تاریخی غنی و جاذبه‌های فرهنگی منحصر‌به‌فرد خود، ظرفیت چشمگیری برای توسعۀ گردشگری هوشمند دارند. پیچیدگی‌های مرتبط با مدیریت شهری، برنامه‌ریزی استراتژیک و هوشمندانه را در این مناطق بیش از پیش ضروری می‌سازد. پژوهش حاضر، با هدف رفع کمبودهای موجود در ادبیات علمی، به شناسایی و اولویت‌بندی محورهای گردشگری هوشمند در محدودۀ مطالعاتی منتخب مناطق 11 و 12 تهران می‌پردازد. این مهم با به‌کارگیری مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره محقق خواهد شد تا مسیری شفاف برای توسعه‌ای پایدار و هوشمندانه در این مناطق ترسیم شود. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر، با رویکردی کاربردی از منظر هدف و توصیفی ـ تحلیلی در چارچوب روش‌شناسی، به شیوۀ ترکیبی (کمی و کیفی) به بررسی موضوع می‌پردازد. گردآوری داده‌ها از منابع گوناگونی شامل مشاهدات میدانی، توزیع پرسشنامه، و مطالعات کتابخانه‌ای صورت گرفته است. جامعۀ آماری این تحقیق را 19,953 نفر از ساکنان محله‌های فردوسی و انقلاب در مناطق 11 و 12 شهر تهران تشکیل می‌دهند. به منظور جمع‌آوری اطلاعات لازم، 377 پرسشنامه با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی ساده در میان این جامعه توزیع شد. برای تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها و اولویت‌بندی محورهای پژوهش، از روش آنتروپی شانون برای امتیازدهی و تکنیک ARAS به عنوان یکی از مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDM) بهره گرفته شده است. شایان یادآوری است که ضریب آلفای کرونباخ برای پرسشنامه 15 گویه‌ای، 0/830 محاسبه شده که این رقم مؤید پایایی بالای ابزار اندازه‌گیری در این پژوهش است. یافته‌ها ‌یافته‌های این پژوهش در ابعاد گوناگونی قابل تأمل است. از منظر ترکیب جمعیتی پاسخ‌دهندگان، 53 درصد را مردان و 47 درصد را زنان تشکیل داده‌اند. همچنین، بیشترین فراوانی سنی (30 درصد) به گروه 25 تا 35 سال اختصاص دارد که نشان‌دهندۀ مشارکت قابل توجه نسل جوان در این مطالعه است. در ارتباط با وضعیت فعلی گردشگری هوشمند، برخی ابعاد نظیر سامانه‌های حمل‌ونقل هوشمند، خدمات بهداشتی و درمانی هوشمند، و پورتال‌های آنلاین گردشگری در سطح رضایت‌بخشی قرار دارند. با این‌حال، چالش‌های اساسی همچنان پابرجا هستند. مشارکت محدود شهروندان در فرایندهای تصمیم‌گیری (58 درصد مشارکت پایین)، نقص در آموزش‌های مرتبط با فناوری‌های گردشگری، و ضعف هماهنگی بین نهادهای دولتی (39/9 درصد نارضایتی) از جمله مهم‌ترین موانع محسوب می‌شوند. اولویت‌بندی محورهای گردشگری هوشمند، با استفاده از مدل تصمیم‌گیری چندمعیاره، نتایج جالبی را به همراه داشته است. محور نوفل لوشاتو با شاخص 0/826 در جایگاه نخست قرار گرفته که نشان‌دهندۀ پتانسیل بالای آن برای توسعۀ هوشمند است. خیابان ولیعصر با شاخص 0/707 در رتبۀ دوم و خیابان فردوسی با شاخص 0/470 در جایگاه سوم قرار گرفته‌اند. محورهای لاله‌زار، جمهوری و انقلاب نیز به‌ترتیب در رده‌های بعدی قرار گرفته‌اند. همچنین، این پژوهش مهم‌ترین شاخص‌ها در هوشمندسازی گردشگری شهری را شناسایی کرده است. «هماهنگی بین دستگاه‌های دولتی» (C10) با وزن 0/086 به عنوان حیاتی‌ترین عامل شناخته شده است. پس از آن، «پایش کیفیت آب و هوا و مدیریت انرژی (C4)» با وزن 0/084 و «فرهنگ‌سازی و مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌های شهری (C3)» با وزن 0/082 از اهمیت بالایی برخوردارند. این نتایج بر لزوم یکپارچگی سیستمی، توجه به پایداری محیط زیست، و دخیل کردن شهروندان در فرایندهای برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری هوشمند تأکید می‌کنند. نتیجه‌گیری این پژوهش با موفقیت به پرسش اصلی خود در خصوص اولویت‌بندی محورهای گردشگری هوشمند در مناطق 11 و 12 تهران پاسخ داده است. نتایج مؤید آن است که دستیابی به توسعۀ پایدار گردشگری هوشمند در این نواحی مستلزم اتخاذ رویکردی متوازن است؛ رویکردی که نه تنها بر پیشرفت‌های فناورانه متمرکز باشد، بلکه به طور هم‌زمان چالش‌های ریشه‌ای در ابعاد انسانی، مدیریتی و زیست‌محیطی را نیز مرتفع سازد. علی‌رغم وضعیت نسبتاً مطلوب ابعاد فناورانه، مشارکت ناکافی شهروندان، آموزش‌های نامناسب و عدم هماهنگی میان نهادهای دولتی، به عنوان موانع کلیدی بر سر راه تحقق هوشمندسازی جامع و پایدار شناسایی شده‌اند. تحلیل‌های صورت‌گرفته با استفاده از مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره به‌وضوح نشان می‌دهد محور نوفل لوشاتو بالاترین اولویت را برای سرمایه‌گذاری دارد و پس از آن، محورهای ولیعصر و فردوسی در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند. این اولویت‌بندی کمی، نقشۀ راهی ارزشمند برای تخصیص بهینۀ منابع و اتخاذ تصمیمات استراتژیک در حوزۀ توسعۀ گردشگری هوشمند ارائه می‌دهد. این مطالعه با ارائۀ یک مدل روش‌شناختی نوین و بومی‌سازی شده، گامی مهم در جهت پر کردن خلأ موجود در ادبیات علمی برداشته است. از این‌رو، یافته‌ها و چارچوب پیشنهادی این پژوهش می‌تواند به عنوان یک الگوی کاربردی برای سایر شهرهای ایران و کشورهای در‌حال‌توسعه مورد استفاده قرار گیرد و به تسریع فرایند هوشمندسازی گردشگری در این مناطق کمک شایانی کند.

https://www.juep.net/article_226139_9dfa20be2f1d27a5bfa028664b2f4e61.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 09 06 Assessing the Impact of University Capabilities on the Urban Environment Toward the Formation of a Socially Responsible University (Case Study: Kargar Shomali Street District) سنجش اثرات قابلیت‌های پردیس‌های دانشگاهی بر محیط شهری در راستای شکل‌گیری دانشگاه مسئولیت‌پذیر اجتماعی (مورد‌پژوهی: محدودۀ خیابان کارگر شمالی) 164 181 225769 10.22034/uep.2025.518410.1634 FA ملیکه سادات خلیفه واقفی دانشجوی کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران حمیدرضا صارمی دانشیار رشتۀ شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0002-3625-7268 مجتبی رفیعیان استاد تمام رشتۀ شهرسازی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0001-7371-7617 Journal Article 2025 04 28 Introduction In recent years, universities have emerged as key institutions within cities, playing a significant role in urban growth and development. Their interaction with urban environments has evolved into a mutual and synergistic relationship. Many cities rely on their universities to address economic and social challenges, while universities, in turn, require close collaboration with cities to achieve their academic goals and policies. Moreover, in the evolutionary trajectory of university generations, fourth-generation universities—often referred to as socially responsible universities—seek to respond to societal needs and contribute to the improvement of urban quality of life. In this context, university campuses—comprising both open and built spaces—possess significant potential to positively impact their surrounding environments. However, in Iran, most of these campuses are located within enclosed areas, separated from the urban fabric, and maintain limited interaction with their surroundings, leaving much of this potential unrealized. The Kargar Shomali Street in District 6 of Tehran is home to several university campuses and, due to its central location within the city, possesses exceptional capacity for fostering city–university integration. This study aims to identify the key components and indicators of the socio-economic impact of university campuses and to assess these impacts within the Kargar Shomali area. The research represents a modest contribution to the broader field of university–city studies, supporting the transition of Iranian universities toward socially responsible institutions. Materials and Methods This study is classified as applied research in terms of its objective and employs a quantitative methodology to achieve its aim. In the first step, library and documentary studies identified the capabilities and components by which the university influences the urban environment. Based on these components, the potential capacities related to each capability within the case study were investigated using field observations and interviews with academics and local community members. In the next step, indicators were defined for each capability according to its nature to analyze and assess the impact of these capabilities on the surrounding environment. The Analytic Hierarchy Process (AHP) was used to determine the weights and prioritize the indicators. For this purpose, a questionnaire comprising pairwise comparisons between the indicators was designed and completed by a panel of experts. The collected data were analyzed using the Expert Choice software. Subsequently, normalization methods were used to standardize the values and unify the scale of the indicators. A composite index was then calculated to integrate the values of multiple indicators into a single value. These calculations were carried out for 369 blocks within the study area using Excel software. In the final step, the resulting data were processed in a GIS environment and analyzed using spatial statistical methods—such as Hotspot Analysis and Kernel Density Estimation—to identify the intensity and spatial distribution of each capability’s impact, thereby fulfilling the research objective. Findings The findings from the spatial statistical analyses indicate that the influence of the examined capabilities within the study area exhibits a distinct spatial distribution for each capability. The highest concentration of the culture and arts development capability is observed in three main hubs (Laleh Park area, the northern campus of the University of Tehran, and the Faculty of Social Sciences campus); the public health promotion capability is most prominent in two key areas (the intersection of Jalal Al-Ahmad Avenue and North Kargar Street, and the vicinity of Imam Khomeini Hospital); the education, skill development, and employment generation capability is concentrated in the central part of the area (Jalal Al-Ahmad area); and the innovation and entrepreneurship enhancement capability is focused along North Kargar Street and around the educational, research, and medical innovation hubs. This spatial distribution for each capability suggests that, based on the existing infrastructure and activities in the area, each capability has formed a specific pattern of spatial impact, which can be utilized in future planning to strengthen the connection between the university and the urban environment. Conclusion This study examines university campuses’ social and economic capacities and capabilities and their impact on the surrounding environment, specifically in the Amirabad–Fatemi area. The results indicate that, in the social dimension, university campuses can play a significant role in enhancing the quality, vitality, and social participation of the urban environment through the development of cultural and artistic activities, the expansion of health-related services, and the promotion of education and learning. Economically, they can contribute to local economic dynamism by creating employment opportunities, supporting businesses, providing skill training, and fostering entrepreneurship. The analysis suggests that North Kargar Street, due to its unique geographic position, holds the potential to become an interactive axis between the university and the local community, serving as a connective corridor among various university campuses in the area and the urban fabric. Moreover, each university campus within the area, based on its unique characteristics, has the capacity to respond to local needs. For instance, the northern campus of the University of Tehran can play a key role in cultural development, public health promotion, and innovation enhancement; the medical campuses contribute significantly to health development and the expansion of medical and therapeutic activities; the Faculty of Social Sciences can impact cultural-social development and address social challenges; and Tarbiat Modares University is well-positioned to advance education and skill development. Accordingly, universities gradually establish a deeper connection with their surrounding urban environment by leveraging these capacities and playing an active role across diverse domains. They evolve from purely educational and research institutions into socially engaged actors committed to addressing local needs and challenges. This transformation marks an important step toward strengthening the social responsibility of universities and positions them as key players in sustainable urban development and in improving the quality of life at both neighborhood and city scales. مقدمه در سال‌های اخیر، دانشگاه‌ها به ‌عنوان یکی از نهادهای کلیدی در شهر، نقش بسزایی در رشد و توسعۀ شهری ایفا می‌کنند و تعامل آن‌ها با شهرها به یک رابطۀ متقابل و هم‌افزا بدل شده است. بسیاری از شهرها برای مقابله با چالش‌های اقتصادی و اجتماعی خود بر دانشگاه‌های خود تکیه می‌کنند و دانشگاه‌ها نیز در راستای تحقق اهداف و سیاست‌های دانشگاهی، به همکاری نزدیک با شهرها نیازمندند. از سوی دیگر، در روند سیر تکاملی نسل‌های دانشگاهی، دانشگاه‌های نسل چهارم که با تعابیر مختلفی از جمله دانشگاه مسئولیت‌پذیر اجتماعی یاد می‌شوند، به دنبال پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه و ارتقای کیفیت زندگی شهری هستند. در این میان، پردیس‌های دانشگاهی مجموعه فضاهای باز و بستۀ دانشگاهی ‌ظرفیت‌های بسیاری در جهت اثرگذاری مثبت بر محیط پیرامون خود دارند. با این‌حال در ایران، اغلب این فضاها در فضایی محصور از بافت شهری مستقر شده‌اند و ارتباط محدودی با محیط پیرامون خود دارند و این قابلیت‌ها بالفعل نشده‌اند. محدودۀ محور کارگر شمالی در منطقۀ 6 تهران، میزبان چندین پردیس دانشگاهی است که با توجه به موقعیت و استقرار آن در یکی از هسته‌های مرکزی شهر تهران، واجد ظرفیت‌های بی‌نظیری در حوزۀ تعامل و پیوند شهر و دانشگاه است. پژوهش حاضر با تمرکز بر شناسایی مؤلفه‌ها و شاخص‌های اثرگذاری قابلیت‌های پردیس‌های دانشگاهی در دو بعد اجتماعی و اقتصادی و اثرسنجی این قابلیت‌ها در محدودۀ محور کارگر شمالی، در صدد برداشتن گامی کوچک در حوزۀ مطالعات پیوند دانشگاه و شهر در راستا حرکت دانشگاه‌های ایران به سوی دانشگاه مسئولیت‌پذیر اجتماعی است. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر از نظر هدف، در زمرۀ مطالعات کاربردی قرار دارد و برای دستیابی به هدف خود، از روش‌شناسی کمّی بهره می‌گیرد. در مرحلۀ نخست، به‌ کمک مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی، قابلیت‌ها و مؤلفه‌های اثرگذار دانشگاه بر محیط شهری استخراج شد. سپس، بر اساس این مؤلفه‌ها، ظرفیت‌های بالقوۀ مرتبط با هر قابلیت در محدودۀ مطالعاتی مد نظر با بهره‌گیری از مشاهدات میدانی و انجام مصاحبه با دانشگاهیان و اعضای جامعۀ محلی صورت گرفت. در مرحلۀ بعد، به ‌منظور تحلیل و سنجش اثر قابلیت‌ها بر محیط پیرامونی، ابتدا برای هر قابلیت شاخص‌هایی متناسب با ماهیت آن تعیین شد و از روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) برای تعیین وزن و اولویت‌بندی شاخص‌ها استفاده شد. به این‌منظور، پرسشنامه‌ای شامل مقایسات زوجی میان شاخص‌ها طراحی شده و توسط پنل خبرگان تکمیل و داده‌های حاصل، با استفاده از نرم‌افزار Expert Choice تحلیل شدند. در ادامه، برای استانداردسازی مقادیر و یکسان‌سازی مقیاس شاخص‌ها، از روش نرمال‌سازی استفاده شد. در ادامه، شاخص ترکیبی برای تلفیق مقادیر چند شاخص به یک مقدار واحد محاسبه شد که این محاسبات برای ۳۶۹ (تعداد بلوک محدودۀ مورد مطالعه)، در محیط نرم‌افزار Excel انجام شد. در گام نهایی، داده‌های به‌دست‌آمده در محیط GIS پردازش شده و با بهره‌گیری از روش‌های تحلیل آمار فضایی نظیر تحلیل لکه‌های داغ (HotSpot Analysis) و چگالی کرنل (Kernel Density)، شدت و توزیع اثرگذاری هر قابلیت در فضا مشخص شده و به این‌ترتیب، هدف پژوهش محقق شده است. یافته‌ها یافته‌های حاصل از تحلیل‌های آمار فضایی نشان می‌دهد میزان اثرگذاری قابلیت‌های مورد بررسی در محدودۀ مطالعاتی، دارای پراکنش فضایی مشخص در هر قابلیت است. بیشترین میزان اثرگذاری قابلیت توسعۀ فرهنگ و هنر در سه هستۀ اصلی (محدودۀ پارک لاله، پردیس شمالی دانشگاه تهران و پردیس علوم اجتماعی)، قابلیت ارتقای سلامت عمومی در دو محدودۀ شاخص (تقاطع محور جلال آل احمد و کارگر شمالی و محدودۀ بیمارستان امام خمینی)، قابلیت ارتقای آموزش، مهارت‌افزایی و اشتغال‌زایی در هستۀ مرکزی محدوده (محدودۀ محور جلال آل احمد) و قابلیت افزایش نوآوری و کارآفرینی در امتداد محور کارگر شمالی و پیرامون هسته‌های نوآور آموزشی، پژوهشی و درمانی متمرکز شده است. این توزیع فضایی در هر قابلیت بیانگر آن است که هر یک از آن‌ها، متناسب با زیرساخت‌ها و فعالیت‌های موجود در محدوده، الگوی خاصی از اثرگذاری فضایی را شکل داده‌اند که می‌تواند در برنامه‌ریزی‌های آتی برای پیوند بهتر دانشگاه و محیط شهری مورد استفاده قرار گیرد. نتیجه‌گیری این پژوهش به بررسی ظرفیت‌ها و قابلیت‌های اجتماعی و اقتصادی پردیس‌های دانشگاهی و تأثیر آن‌ها بر محیط پیرامونی، محدودۀ امیرآباد ـ فاطمی، پرداخته شد. نتایج نشان می‌دهد پردیس‌های دانشگاهی در بعد اجتماعی می‌توانند از طریق توسعۀ فعالیت‌های فرهنگی ـ هنری، گسترش خدمات سلامت‌محور، ارتقای آموزش و یادگیری نقش مؤثری در بهبود کیفیت، سرزندگی و افزایش مشارکت اجتماعی محیط شهری ایفا کنند. همچنین، در بعد اقتصادی با فراهم‌سازی بسترهای اشتغال‌زایی، تقویت کسب‌وکارها، مهارت‌آموزی و کارآفرینی سبب پویایی اقتصادی در سطح محلی شوند. تحلیل یافته‌ها بیانگر آن است که محور کارگر شمالی، به ‌واسطۀ موقعیت مکانی خاص خود، ظرفیت تبدیل ‌شدن به محوری تعاملی میان دانشگاه و جامعۀ محلی را دارد که می‌تواند به عنوان حلقۀ اتصالی میان دانشگاه‌های مختلف واقع در محدوده و محیط شهری عمل کند. از سوی دیگر، هر پردیس دانشگاهی در محدوده، با توجه به ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود، توان ایفای نقش در پاسخ به نیازهای محلی را دارد؛ از جمله پردیس شمالی دانشگاه تهران در زمینۀ توسعۀ فرهنگی ـ ارتقای سلامت همگانی ـ ارتقای نوآوری، پردیس‌های علوم پزشکی در توسعۀ سلامت و گسترش فعالیت‌های بهداشتی ـ درمانی، پردیس علوم اجتماعی در توسعۀ فرهنگی ـ اجتماعی و حل چالش‌های اجتماعی و پردیس دانشگاه تربیت مدرس در ترویج آموزش و مهارت‌افزایی می‌توانند اثرگذار باشند. بر این‌اساس، دانشگاه‌ها با بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها و ایفای نقش فعال در حوزه‌های گوناگون، به‌تدریج با محیط شهری پیرامون خود پیوندی عمیق برقرار می‌کنند و از نهادهای صرفاً آموزشی ـ پژوهشی به کنشگرانی اجتماعی بدل می‌شوند که متعهد و پاسخ‌گو به نیازها و چالش‌های محلی هستند. این روند، گامی مؤثر در جهت تقویت مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌هاست و آن‌ها را به بازیگرانی کلیدی در توسعۀ پایدار شهری و ارتقای کیفیت زندگی در مقیاس محله و شهر تبدیل می‌کند.

https://www.juep.net/article_225769_2349a21bfe10b831f10dc24efa84c961.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 09 07 Developing Economic Resilience Strategies for Iranian Cities تدوین راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی برای شهر ایرانی 182 195 223025 10.22034/uep.2025.509129.1603 FA مصطفی محمدی ده چشمه دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز. اهواز. ایران 0000-0003-3928-6299 علی اشکبوس دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز. اهواز. ایران 0009-0005-6483-560X Journal Article 2025 02 28 Introduction Urban spaces require greater attention and care due to uncontrolled changes in population growth, lifestyle shifts, and environmental and economic pressures in high-risk geographical areas. In recent decades, global institutions and organizations working on resilience have focused on achieving resilient societies. Among these, cities face higher risks due to extensive socio-economic damages and large-scale physical and infrastructural destruction. Today, urban management worldwide has undergone fundamental transformations. Cities are managed to ensure the welfare and comfort of their residents. The role of urban management is broadly defined and significantly impacts the success of urban development plans and programs. Urban management also holds multiple responsibilities, including meeting population needs, managing traffic flow, ensuring public welfare, housing, land use, recreation, culture, economy, and infrastructure. The primary goal of urban management is to improve living and working conditions for residents across different social and economic groups. It also protects citizens’ rights, promotes sustainable economic and social development, and preserves the physical environment. In other words, urban management must address current residents’ needs and establish the necessary infrastructure for sustainable future development. This article aims to develop a strategic model for economic resilience to achieve good governance in Iranian cities. To this end, it examines the theoretical foundations of economic resilience, research methods, findings, and ultimately, discussions and conclusions. Additionally, comprehensive and improved recommendations will be presented based on the research results. Materials and Methods This research is applied in purpose and descriptive-analytical in nature and method, falling under qualitative research in terms of analysis. The study aims to identify urban economic challenges in Iran and propose resilience strategies for these challenges. Expert opinions were utilized to identify these challenges, develop economic resilience strategies, and review existing theoretical frameworks and literature. The target population included 50 experts, consisting of university professors and urban managers, whose opinions were gathered in two stages. After identifying urban economic challenges from theoretical literature and integrating them with expert opinions, 17 final challenges in Iran’s urban economy were identified, conceptualized, and categorized. Data collection involved library studies for the theoretical section and field surveys using researcher-made questionnaires. In the second stage, experts provided and consolidated economic resilience strategies through an open-ended questionnaire. The analysis method in this research is qualitative, based on textual and research data. Qualitative research involves collecting and analyzing non-numerical data (such as text, video, or audio) to understand concepts, opinions, or experiences. It can be used to gather in-depth insights into a problem or generate new research ideas. In this study, components were identified after defining and framing the research problem, and a conceptual research model was designed. In summary, the research method follows a systematic, step-by-step process, starting with problem identification and concluding with research findings. Various qualitative data collection and analysis methods were used to gain a deeper understanding of the topic and develop strategies tailored to the specific conditions of Iranian cities. Findings Urban economic resilience offers a new perspective on sustainable urban and regional economic development. This research analyzes the spatiotemporal evolution of urban economic resilience, examines key factors influencing it, and explores the interaction between formal city administration institutions, non-governmental organizations (NGOs), and civil society groups. It then proposes decision-making models for a resilient economy in Iranian cities. Urban areas face sensitive economic challenges that have intensified in recent years. At the same time, cities provide exciting opportunities for growth and revitalization. The interplay of these challenges and opportunities creates critical tasks for policymakers, researchers, and urban planners. These strategies and systems are tailored to Iranian cities to overcome existing challenges: 1- Implementing an Integrated Urban Management System: The primary issue in Iranian cities is the lack of a unified urban system to address urban problems. The presence of diverse organizations with poor coordination and overlapping responsibilities has turned cities into battlegrounds for power and self-serving economic entities. 2- Implementing a Functional Diversity System: Diversifying the urban economy can enhance its ability to withstand economic crises. If one economic aspect fails, others can continue supporting urban development. 3- Implementing a Sustainable Urban Revenue Model: One of the most important economic resilience strategies for Iranian cities is a sustainable revenue and expenditure system, which is a key indicator of residents’ living standards. Urban financial capacity includes individual income and public assets managed by municipal authorities. 4- Creating an Innovation-Friendly Urban Environment: A standardized innovation environment guides cities and urban management in setting visions, strategies, policies, and innovative goals while establishing necessary processes to achieve desired outcomes. Innovation environments influence local and regional economic growth models, leading to advancements in science and technology, regional economic growth, and sustainable urban economic development. 5- Development Process System (Soft Systems Methodology - SSM): One of the system development methodologies based on problem-solving approaches is Soft Systems Methodology (SSM). Developed by Professor Peter Checkland (1997), SSM addresses issues involving social, political, and human (economic) components. 6- Open Economic System for Cities: An open system emphasizes the interaction between the environment and the internal functionality of the system. Conclusion Cities act as engines of economic development, providing growth opportunities while facing internal and external challenges such as poverty, migration, pollution, and natural disasters. Rapid population changes and settlement patterns have increased environmental and economic pressures in high-risk areas. In recent years, institutions and organizations have focused on achieving resilient societies, as cities face higher risks due to socio-economic losses and infrastructural damage. Good urban governance occurs when a strong and mixed urban economic system (public, semi-public, and private) is in place, where production and distribution of goods and services operate through free-market mechanisms guided by competitive pricing (rather than planned markets). Urban resilience—the ability of city residents to withstand economic, social, health, environmental, natural, and climatic hazards—has gained new urgency and has become a central focus in urban development discourse. Among these, economic resilience holds particular importance. Challenges examined by researchers in urban management can be broadly categorized into physical and non-physical aspects. Physical aspects include spatial arrangement issues that traditionally concern urban planners, such as land use, transportation, infrastructure, architecture, real estate, environment, and disaster mitigation. Non-physical or socio-economic aspects include issues related to economics, sociology, political theory, public administration, public finance, crime, taxation, and social welfare. مقدمه فضای شهرها به دلیل تغییرات زیاد و کنترل‌نشده در روند افزایش جمعیت، نحوۀ زندگی مردم و فشارهای محیطی و اقتصادی که در مناطق جغرافیایی خطرناک ایجاد شده، نیازمند توجه و مراقبت بیشتری هستند. در دهه‌های اخیر در مقیاس جهانی، نهادها و سازمان‌های فعال در زمینۀ تاب‌آوری، بیشتر فعالیت‌های خود را بر دستیابی به جامعۀ تاب‌آور متمرکز ساخته‌اند که در این‌میان، به دلیل خسار‌ت‌های وسیع اجتماعی ـ اقتصادی و تخریب‌های گستردۀ کالبدی و زیرساختی، شهرها به نسبت از ریسک بالاتر برخوردار هستند. امروزه، مدیریت شهری در سطح جهانی دستخوش تحولات اساسی شده است. شهرها به‌ منظور تأمین رفاه و آسایش ساکنان خود تحت مدیریت قرار می‌گیرند. نقش مدیریت شهری به‌ طور گسترده‌ای تعریف شده و تأثیر بسزایی در موفقیت برنامه‌ها و طرح‌های توسعۀ شهری دارد. این مدیریت همچنین مسئولیت‌های متعددی در زمینه‌های مختلفی از جمله رفع نیازهای جمعیت، مدیریت جریان ترافیک، تأمین رفاه عمومی، مسکن، کاربری زمین، تفریح، فرهنگ، اقتصاد و تأسیسات زیربنایی به عهده دارد. هدف اصلی مدیریت شهری، ارتقای شرایط کار و زندگی برای جمعیت ساکن در قالب اقشار و گروه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی است. این مدیریت همچنین به حفاظت از حقوق شهروندان، تشویق به توسعۀ اقتصادی و اجتماعی پایدار و حفظ محیط کالبدی می‌پردازد. به بیان دیگر، مدیریت شهری باید به‌ گونه‌ای عمل کند که نه‌تنها نیازهای کنونی ساکنان را برآورده سازد، بلکه به ایجاد زیرساخت‌های لازم برای توسعۀ پایدار در آینده نیز توجه داشته باشد. این مقاله با هدف تدوین الگوی راهبردی تاب‌آوری اقتصادی برای تحقق حکمروایی خوب در شهرهای ایران انجام شده است. در این راستا، به بررسی مبانی نظری تاب‌آوری اقتصادی، روش‌های تحقیق، یافته‌های تحقیق و در نهایت بحث و نتیجه‌گیری پرداخته خواهد شد. همچنین، پیشنهادهای جامع و بهبودیافته‌ای بر اساس نتایج تحقیق ارائه خواهد شد. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و روش، توصیفی ـ تحلیلی و از نظر تحلیل، جزء تحقیقات با روش کیفی محسوب می‌شود. هدف از پژوهش حاضر، شناسایی چالش‌های اقتصاد شهری در ایران و ارائۀ راهبردهای تاب‌آوری برای این چالش بوده است. در این راستا برای شناسایی چالش‌های اقتصاد شهری و ارائۀ راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی این شهرها، علاوه بر مطالعۀ سوابق و چارچوب تئوریک موجود، از آرای خبرگان متخصص استفاده شده است. به این‌منظور، جامعۀ هدف پژوهش شامل 50 کارشناس صاحب‌نظر از اساتید دانشگاه و مدیران شهری بوده که در دو مرحله از نظرات آن‌ها استفاده شده است. پس از شناسایی چالش‌های اقتصاد شهری از سوابق نظری و تلفیق آن با آرای خبرگان، 17 چالش نهایی در اقتصاد شهری ایران شناسایی، مفهوم‌سازی و دسته بندی شدند. برای گردآوری اطلاعات در بخش مبانی نظری از مطالعات کتابخانه‌ای و در بخش میدانی از روش پیمایش (زمینه‌یابی) مبتنی بر پرسشنامۀ محقق‌ساخته استفاده شده است. در مرحلۀ دوم نظرسنجی از خبرگان، در قالب یک پرسشنامۀ باز، راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی از سوی گروه هدف ارائه و تلفیق شدند. روش آنالیز در این پژوهش، از نوع کیفی و مبتنی بر داده‌های متنی و مطالعاتی‌ است. تحقیق کیفی شامل جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌های غیر عددی (مانند متن، ویدئو یا صدا) برای درک مفاهیم، نظرات یا تجربیات است. می‌توان از آن برای جمع‌آوری بینش‌های عمیق در مورد یک مشکل یا ایجاد ایده‌های جدید برای تحقیق استفاده کرد. در این پژوهش بعد از شناخت مسئلۀ پژوهش و چارچوب‌بندی آن به شناسایی مؤلفه‌ها و طراحی مدل مفهومی تحقیق پرداخته شده است. به طور خلاصه، روش تحقیق در این پژوهش یک فرایند نظام‌مند و گام‌به‌گام است که با شناخت مسئله آغاز می‌شود و با تدوین یافته‌های تحقیق به پایان می‌رسد. در این فرایند، از روش‌های مختلف جمع‌آوری و تحلیل داده‌های کیفی استفاده می‌شود تا به درک عمیق‌تری از موضوع تحقیق دست یابیم و راهبردهایی تدوین شود که با شرایط خاص شهرهای ایرانی سازگار باشند. یافته‌ها تاب‌آوری اقتصاد شهری چشم‌انداز جدیدی در توسعۀ پایدار اقتصاد شهری و منطقه‌ای ارائه می‌دهد. در این تحقیق ویژگی‌های تکامل مکانی و زمانی تاب‌آوری اقتصاد شهری را تجزیه‌وتحلیل می‌کنیم، عوامل کلیدی مؤثر در تاب‌آوری اقتصاد شهری را بررسی می‌کنیم و از یک طرف کنش متقابل میان سازمان‌ها و نهادهای رسمی ادارۀ شهر و از طرفی دیگر، میان سازمان‌های غیر دولتی و تشکل‌های جامعۀ مدنی بررسی می‌شود. سپس، پیشنهادهای تصمیم‌گیری الگوی مناسب برای اقتصاد تاب‌آور در شهرهای ایران ارائه می‌شود. مناطق شهری با چالش‌های اقتصادی حساسی روبه‌رو هستند که در سال‌های اخیر بر دامنۀ آن افزوده شده است. در عین حال، شهرها فرصت‌های هیجان‌انگیزی را برای رشد و تجدید حیات فراهم می‌کنند. تأثیر متقابل این چالش‌ها و فرصت‌ها وظایف مهمی را برای سیاست‌گذاران، محققان و برنامه‌ریزان شهری ایجاد می‌کند. راهبردها و سیستم‌های متناسب با شهرهای ایران، جهت غلبه بر چالش‌های موجود: 1) پیاده‌سازی سیستم مدیریت یکپارچۀ شهری: عمدۀ مشکلات شهرهای ایران نبود یک سیستم واحد شهری برای پاسخ‌گویی به مسائل شهری است. وجود سازمان‌های متنوع و گوناگون در شهرها و عدم هماهنگی و پوشش وظایف مرتبط با هم، شهرهای ایران را به میدان نبرد بر سر قدرت و ایجاد بنگاه اقتصادی به نفع خود تبدیل کرده است. 2) پیاده‌سازی سیستم تنوع عملکردی: توسعۀ متنوع اقتصاد شهری می‌تواند توانایی اقتصاد شهری را برای مقاومت در برابر بحران‌های اقتصادی افزایش دهد. اگر یکی از جنبه‌های اقتصادی اشتباه پیش برود، جنبه‌های دیگر می‌توانند به توسعۀ شهر ادامه دهند. 3) پیاده‌سازی الگوی درآمد پایدار شهری: یکی از راهبردهای مهم تاب‌آوری اقتصادی در شهرهای ایران سیستم درآمد و هزینه است که می‌تواند شاخص مهمی برای سنجش سطح زندگی ساکنان باشد. ظرفیت درآمد و هزینۀ شهری شامل ظرفیت درآمد و هزینۀ ساکنان فردی و دارایی عمومی دولت و مجموعۀ مدیریت شهری است. 4) بسترسازی محیطی نوآوری در فضاهای شهری: سیستم استاندارد محیط نوآوری، شهرها و مدیریت شهری را برای تعیین چشم‌انداز، استراتژی، سیاست‌گذاری، اهداف نوآورانه و ایجاد فرایندها و پشتیبانی لازم برای دستیابی به نتیجۀ مورد انتظار، راهنمایی و هدایت می‌کند. محیط نوآوری بر تغییر مدل رشد اقتصادی محلی و منطقه‌ای تأثیر می‌گذارد. بهبود محیط نوآوری به پیشرفت علم و فناوری و در نتیجه ارتقای رشد اقتصاد منطقه و بهبود توانایی توسعۀ پایدار اقتصاد شهری منجر می‌شود. 5) سیستم روند توسعه (متدولوژی سیستم‌های نرم): یکی از متدولوژی‌های توسعۀ سیستم که براساس رویکرد حل مسئله ارائه شده، روش متدولوژی سیستم‌های نرم‌ است. متدولوژی سیستم‌های نرم توسط پروفسور Peter Checkland (1997) و برای رویارویی با مسائل دارای اجزای اجتماعی، سیاسی و انسانی (اقتصادی) مطرح شده است. 6) باز بودن سیستم اقتصادی شهرها: باز بودن سیستم بر ارتباط متقابل محیط و عملکرد درونی سیستم تأکید دارد. نتیجه‌گیری شهرها به عنوان موتورهای توسعۀ اقتصادی فرصت‌های رشد را فراهم می‌کنند، اما با چالش‌های داخلی و خارجی مانند فقر، مهاجرت، آلودگی و بلایای طبیعی مواجه‌اند. تغییرات شدید در جمعیت و الگوی سکونت، بارگذاری‌های محیطی و اقتصادی را در مناطق پرخطر افزایش داده است. در سال‌های اخیر، نهادها و سازمان‌ها بر دستیابی به جوامع تاب‌آور تمرکز کرده‌اند، زیرا شهرها به دلیل خسار‌ت‌های اجتماعی ـ اقتصادی و تخریب زیرساخت‌ها، ریسک بالاتری دارند. حکمروایی خوب شهری زمانی اتفاق می‌افتد که یک سیستم اقتصادی شهری قوی و مختلط (دولتی ـ نیمه‌دولتی ـ خصوصی) که در آن تولید و توزیع کالاها و خدمات با مکانیزم بازارهای آزاد که توسط سیستم قیمت آزاد و رقابتی هدایت می‌شود (به جای بازارهای با برنامه)، انجام گیرد. تاب‌آوری شهری توانایی ساکنان شهر برای مقاومت در برابر خطرات اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی، زیست‌محیطی، بلایای طبیعی و آب و هوایی، فوریت تازه‌ای به خود گرفته و در گفتمان توسعۀ شهری به کانون اصلی تحولات تمدن جدید تبدیل شده است. در این بین، تاب‌آوری اقتصادی از اهمیت بیشتری برخوردار است. مشکلاتی که توسط محققان در مدیریت شهری مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد را می‌توان به طور تقریبی به دو بخش فیزیکی و غیرکالبدی تقسیم کرد. جنبه‌های کالبدی شامل مشکلات مربوط به آرایش فضایی است که دغدغۀ سنتی برنامه‌ریزان شهری بوده است. این‌ها شامل کاربری و مدیریت زمین، حمل‌ونقل، زیرساخت‌ها، معماری و ساخت‌و‌ساز، املاک و مستغلات، محیط‌ زیست و کاهش بلایا هستند. جنبه‌های غیر‌فیزیکی یا اجتماعی ـ اقتصادی شامل مسائل مربوط به اقتصاد، جامعه‌شناسی، نظریۀ سیاسی، مدیریت عمومی، مالیه عمومی، جرم و جنایت، مالیات و رفاه اجتماعی است.

https://www.juep.net/article_223025_0e7dac8593d599639cae06e75adbad8a.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 09 09 Comparative Utilization of Blockchain-Based Consensus Algorithms in the Digital Economy for Achieving Elite Consensus in Strategic Urban Planning بهره‌گیری تطبیقی از الگوریتم‌های اجماع‌سازی مبتنی بر بلاک‌چین در اقتصاد دیجیتال، برای ایجاد اجماع نظر نخبگانی در شهرسازی راهبردی 196 239 226761 10.22034/uep.2025.525325.1648 FA ساناز سعیدی مفرد دانشیار گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران 0000-0003-2619-8695 هادی فرهنگدوست کارشناس ارشد معماری اسلامی، گروه هنر و معماری اسلامی، دانشکدۀ هنر و معماری اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع)، مشهد، ایران 0000-0002-1828-4000 Journal Article 2025 05 21 Introduction The increasing complexity of decision-making processes necessitates a more structured and data-driven approach in urban planning. Traditionally, urban planning decisions have been centralized, with limited input from relevant experts, leading to suboptimal decisions that may not reflect urban environments’ dynamic and multi-dimensional nature. This research addresses the critical need for sustainable environmental interventions from consultation-based decision-making processes with urban elites. The key challenge highlighted in this study is the shift from centralized decision-making to a more inclusive, evidence-based, decentralized consensus-building framework that continuously and sustainably integrates expert knowledge. The central aim of this study is to explore the potential of blockchain-based consensus algorithms in enhancing the effectiveness of decision-making in strategic urban planning. The goal is to identify how these data-driven, decentralized systems can be adapted to the unique needs of urban planning processes that rely heavily on expert consensus, especially when addressing complex urban challenges. Specifically, the research investigates the adaptability of blockchain consensus mechanisms as the origin framework (source context), compared to the expert-based consensus mechanisms employed in urban planning, which serve as the target context. This comparative approach is essential to determine whether blockchain’s systematic data validation can be integrated into urban planning’s diverse and environmental data, ensuring decision-making is not only data-driven but also contextually sensitive. The necessity of this research arises from the pressing need to move away from centralized urban decision-making, which often neglects the diverse perspectives of urban elites and experts. In many urban governance models, a top-down approach fails to consider the varying complexities of urban spaces, leading to policies ill-suited to local conditions. Given the high costs and long-term implications of urban planning decisions, there is an urgent need for a methodological shift that fosters transparency, accountability, and adaptability. Blockchain offers a promising avenue by facilitating a distributed decision-making framework that could potentially resolve these issues, providing a more effective way to ensure sustainable urban interventions and long-term city resilience. Materials and Methods Methodologically, the research employs a comparative analysis to assess the potential compatibility between blockchain-based consensus algorithms and expert-based urban planning mechanisms. The study follows a structured approach by first identifying the core capabilities of both the blockchain and urban planning consensus processes. This leads to identifying three structural equations reflecting the consensus processes in the blockchain and urban planning contexts. These equations serve as the basis for understanding the relationships between different factors and their role in achieving consensus within each system. Subsequently, the research investigates the validity and relevance of these structural equations to ensure their applicability in real-world scenarios. Through this process, the study identifies key factors crucial to bridging the gap between these two distinct approaches. As the study progresses, it focuses on reducing the complexity of integrating these systems by employing De Morgan’s laws, which facilitate the identification of necessary and sufficient conditions within the consensus-building process. These conditions help define the essential components that must be present for a successful alignment between blockchain and urban planning mechanisms. The research then presents a simplified version of the general structural equation, further refining it to enhance precision and applicability. Developing twenty distinct scenarios based on the relationships between these necessary and sufficient conditions allows for exploring various urban planning contexts, ensuring that the proposed model can be adjusted to suit different urban environments. A key contribution of this study is the formulation of an adaptable consensus equation, which includes an initial constraint coefficient (λ) and environmental adjustment factors (μ). These components allow for the flexibility required to adjust the model to the specific conditions of various urban contexts. This adaptable equation reflects the unique environmental factors influencing urban planning and the need for a tailored approach in each decision-making process. By introducing these adjustment factors, the model emphasizes the importance of considering local conditions in urban planning decisions, thereby improving the overall transparency and responsiveness of the decision-making process. The results of this research underscore the importance of integrating blockchain technology into the decision-making process in urban planning. The adaptability of blockchain-based consensus models ensures that urban planning decisions are grounded in data and responsive to urban environments’ changing needs and conditions. By incorporating expert insights and environmental data, this model offers a more flexible, dynamic, and efficient framework for urban governance. Furthermore, the research highlights the need for ongoing consultations with urban elites, ensuring that urban planning decisions are continually refined and improved in line with emerging challenges and opportunities. Findings Ultimately, the findings of this study provide valuable insights into the potential applications of blockchain in urban planning, particularly in creating more transparent, accountable, and data-driven decision-making processes. The implications of these findings extend beyond theoretical frameworks, offering practical tools for urban planners and decision-makers who seek to integrate new technologies into their governance models. The proposed adaptable consensus equation can serve as a standard tool for enhancing decision-making in urban planning, improving the quality of decisions, and ensuring that urban interventions are both sustainable and effective in addressing the complexities of modern cities. Conclusion This research contributes significantly to the field by bridging the gap between blockchain technology and urban planning decision-making. It offers a novel perspective on how decentralized systems can enhance consensus-building and provides a comprehensive methodology for integrating these systems into urban governance. The proposed model has the potential to reshape how cities approach planning, making the process more inclusive, transparent, and adaptable to the ever-changing urban landscape. مقدمه در حوزۀ شهرسازی، پیچیدگی فزایندۀ فرایندهای تصمیم‌گیری، نیازمند رویکردی ساختاریافته و مبتنی بر داده است. تصمیمات شهرسازی به‌ طور سنتی به‌ صورت متمرکز اتخاذ شده‌اند، که این امر منجر به تصمیماتی شده است که بازتاب‌دهندۀ پویایی‌های چندبعدی محیط‌های شهری نیستند. این پژوهش، نیاز حیاتی به مداخلات پایدار محیطی را که از فرایندهای تصمیم‌سازی مشورتی با نخبگان شهری ناشی می‌شود، بررسی می‌کند. چالش اساسی که در این مطالعه به آن پرداخته شده، گذار از تصمیم‌گیری متمرکز به یک چهارچوب اجماع‌سازی جامع، مبتنی بر داده و توزیع‌شده است که به ادغام مستمر دانش نخبگان در فرایند تصمیم‌سازی می‌پردازد. هدف محوری این پژوهش، بررسی قابلیت‌های الگوریتم‌های اجماع‌سازی مبتنی بر بلاک‌چین در بهبود فرایند تصمیم‌گیری در شهرسازی راهبردی است. این پژوهش تلاش می‌کند تا دریابد که چگونه این سیستم‌های داده‌محور و غیرمتمرکز می‌توانند برای پاسخ‌گویی به نیازهای خاص فرایندهای شهرسازی که بر اجماع نخبگان متکی هستند، سازگار شوند. به ‌طور خاص، این پژوهش به مقایسۀ سازگاری مکانیزم‌های اجماع بلاک‌چین به‌ عنوان چهارچوب مبدأ (بستر اولیه) با مکانیزم‌های اجماع‌سازی نخبگان شهری به ‌عنوان چهارچوب مقصد (بستر هدف) می‌پردازد. این رویکرد تطبیقی، برای بررسی امکان ادغام سیستماتیک صحت‌سنجی داده‌محور بلاک‌چین با داده‌های متنوع و محیطی شهرسازی ضروری است، به‌ گونه‌ای که فرایند تصمیم‌گیری علاوه بر اتکا بر داده‌ها، به زمینه نیز حساس باشد. ضرورت این پژوهش از نیاز فزاینده به گذار از تصمیم‌گیری‌های شهری متمرکز، که اغلب دیدگاه‌های متنوع نخبگان شهری را نادیده می‌گیرد، نشئت می‌گیرد. بسیاری از مدل‌های حکمرانی شهری که بر رویکردهای بالا به پایین متکی هستند، قادر به در نظر گرفتن پیچیدگی‌های متنوع فضاهای شهری نیستند و در نتیجه، به سیاست‌هایی منجر می‌شوند که متناسب با شرایط محلی طراحی نشده‌اند. با توجه به هزینه‌های بالای اصلاح و پیامدهای بلندمدت تصمیمات شهری، تغییر رویکردی که موجب افزایش شفافیت، پاسخ‌گویی و انعطاف‌پذیری شود، ضروری است. فناوری بلاک‌چین، با ارائۀ چهارچوبی برای تصمیم‌گیری توزیع‌شده، می‌تواند این مشکلات را حل کند و شیوه‌ای اثربخش‌تر برای ایجاد مداخلات پایدار و ارتقای تاب‌آوری شهری ارائه دهد. مواد و روش‌ها این پژوهش از یک روش تحلیلی تطبیقی بهره می‌گیرد تا امکان سازگاری بین الگوریتم‌های اجماع‌سازی بلاک‌چینی و مکانیزم‌های اجماع‌سازی در شهرسازی را ارزیابی کند. رویکرد پژوهش، ابتدا به شناسایی توانمندی‌های کلیدی هر دو بستر اجماع می‌پردازد. در مرحلۀ بعد، سه معادلۀ ساختاری که بازتاب‌دهندۀ فرایندهای اجماع در هر دو حوزه هستند، استخراج شده‌اند. این معادلات به ‌عنوان چهارچوبی برای درک روابط بین عوامل کلیدی و نقش آن‌ها در دستیابی به اجماع عمل می‌کنند. سپس، اعتبار این معادلات ساختاری برای کاربردهای واقعی ارزیابی شده و عوامل کلیدی که در همگرایی این دو سیستم ضروری هستند، شناسایی شده‌اند. در ادامه، برای کاهش پیچیدگی فرایند ادغام این دو سیستم، از قوانین دمورگان استفاده شده است تا شرایط لازم و کافی در فرایند اجماع‌سازی به حداقل ترکیب‌های ممکن تقلیل یابد. این گام، موجب شفاف‌سازی مؤلفه‌های ضروری برای موفقیت مکانیزم تطبیقی پیشنهادی می‌شود. سپس، معادلۀ کلی به‌دست‌آمده با هدف ساده‌سازی و افزایش دقت در مدل‌سازی اصلاح شده است. تدوین ۲۰ سناریوی متفاوت بر مبنای روابط بین این شرایط لازم و کافی، امکان بررسی طیف وسیعی از بسترهای شهری را فراهم کرده و نشان داده است که مدل پیشنهادی، قابلیت انطباق با محیط‌های شهری گوناگون را دارد. یکی از دستاوردهای مهم این پژوهش، تدوین یک معادلۀ اجماع‌سازی تطبیقی است که شامل یک ضریب الزام اولیه (λ) و ضرایب تعدیل‌کننده محیطی (μ) می‌شود. این ضرایب، امکان تنظیم مدل نسبت به شرایط محیطی مختلف را فراهم کرده و قابلیت انعطاف‌پذیری مورد نیاز را برای پاسخ‌گویی به مقتضیات خاص هر فضای شهری تأمین می‌کنند. معادلۀ پیشنهادی، بر اهمیت شرایط محیطی در تصمیمات شهرسازی تأکید داشته و نقش قابل توجهی در افزایش شفافیت و انطباق‌پذیری فرایند تصمیم‌سازی ایفا می‌کند. یافته‌ها یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد بهره‌گیری از فناوری بلاک‌چین در فرایند تصمیم‌گیری شهرسازی می‌تواند به بهبود کارایی و دقت در تصمیمات منجر شود. مکانیزم‌های اجماع مبتنی بر بلاک‌چین، این امکان را فراهم می‌کنند که تصمیمات شهری علاوه بر اتکا بر داده‌های محیطی، همواره قابل تنظیم و تطبیق با شرایط متغیر شهرها باشند. از طریق ادغام بینش‌های نخبگان و داده‌های محیطی، مدل پیشنهادی می‌تواند به ایجاد یک چهارچوب تصمیم‌گیری کارآمدتر، منعطف‌تر و پویاتر در حکمرانی شهری کمک کند. افزون بر این، یافته‌ها بر اهمیت استمرار مشورت با نخبگان شهری تأکید دارند، به‌ گونه‌ای که تصمیمات شهرسازی به‌ صورت پویا، متناسب با چالش‌ها و فرصت‌های نوظهور تنظیم شوند. در نهایت، نتایج این پژوهش دارای دلالت‌های مهمی برای استفاده از بلاک‌چین در حکمرانی شهری هستند، به‌ویژه در زمینۀ ایجاد فرایندهای تصمیم‌گیری شفاف، پاسخ‌گو و مبتنی بر داده. این یافته‌ها، نه‌تنها یک چهارچوب نظری نوین را برای تلفیق سیستم‌های غیرمتمرکز با مکانیزم‌های تصمیم‌سازی شهری ارائه می‌دهند، بلکه ابزارهای عملیاتی مورد نیاز را برای مدیران و برنامه‌ریزان شهری فراهم می‌کنند تا بتوانند فناوری‌های نوین را در مدل‌های حکمرانی خود ادغام کنند. معادلۀ اجماع‌سازی تطبیقی پیشنهادی، می‌تواند به‌ عنوان یک ابزار استاندارد برای بهبود فرایندهای تصمیم‌گیری در شهرسازی به کار گرفته شود و از این طریق، کیفیت تصمیمات شهری را ارتقا دهد و در نهایت، مداخلات شهری را در جهت پاسخ‌گویی به پیچیدگی‌های شهرهای مدرن کارآمدتر و پایدارتر سازد. نتیجه‌گیری این پژوهش، با پیوند دادن فناوری بلاک‌چین و فرایند تصمیم‌سازی در شهرسازی، به ‌طور قابل توجهی در این حوزۀ علمی نوآوری ایجاد کرده است. مدل پیشنهادی، نه‌تنها رویکردی جدید را برای ارتقای اجماع‌سازی غیرمتمرکز ارائه می‌کند، بلکه یک روش‌شناسی جامع برای تلفیق این رویکردها در سیستم‌های حکمرانی شهری ارائه می‌دهد. این مدل، می‌تواند شیوۀ برنامه‌ریزی شهری را متحول کرده و آن را به فرایندی شفاف‌تر، جامع‌تر و سازگارتر با محیط‌های پیچیده و پویای شهری تبدیل کند.

https://www.juep.net/article_226761_f0dcef103baf9f2076aceb18e03a0367.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 6 3 2025 09 13 An Analysis of the Current State of Intergenerational Social Housing for Older Adults in Tehran تحلیلی بر شرایط کنونی مسکن اجتماعی بین نسلی سالمندان در تهران 240 259 225229 10.22034/uep.2025.522715.1643 FA ابوالفضل مشکینی دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس‌، تهران‌، ایران 0000-0002-3071-275X مهدی یوسفی دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری‌، دانشگاه تربیت مدرس، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، تهران‌، ایران سمیه علیپور پژوهشگر فرادکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران‌، ایران Journal Article 2025 05 11 Introduction Professor Halina Skibniewska introduced intergenerational living as part of the cyclical process in which successive generations live together. This housing solution was considered an experimental model that did not gain widespread popularity. Since the beginning of the twenty-first century, we have witnessed a trend of successive generations of a family living in very close proximity, primarily due to socio-economic conditions. Intergenerational social housing is a new idea based on an old model. People of different ages live together and share their skills and time. In the past, this tendency was found in extended families or interconnected local communities, and recently this idea has emerged in providing housing for some elderly individuals. The idea is that such collaboration can be shared among unrelated individuals, fostering independent, modern living and mutual benefit. In fact, this type of housing strengthens social relationships and mutual support between generations, especially between older people and younger generations. In this model, in addition to providing suitable and affordable housing, efforts are made to create spaces for social interaction, psychological support, and meeting the various needs of individuals from all age groups. Materials and Methods With an applied aim and an analytical-descriptive nature, the present research examines the most critical indicators for creating intergenerational social housing for older people in Tehran using a survey method. Initially, the most significant indicators of intergenerational social housing were extracted through content analysis of existing studies. Then, a questionnaire consisting of 25 questions was used for assessment and evaluation. The statistical population included 120 individuals, comprising urban designers, planners, and managers, specialists in elderly rehabilitation and care, psychological consultants for aging, and other professionals related to the field of elderly care in the metropolitan area of Tehran, utilizing the Cochran method. The indicators examined in this study included services and facilities, environmental sustainability, security and safety, physical aspects, social support, and interactive opportunities. The research tool was a questionnaire, and its reliability was confirmed using Cronbach’s alpha coefficient, with all indicators scoring above 0.7: services and facilities (0.813), environmental sustainability (0.763), security and safety (0.762), physical aspects (0.882), social support (0.760), and interactive opportunities (0.885). Data analysis was conducted using foresight techniques in several sections, including environmental scanning (to collect relevant indicators) and impact assessment techniques (utilizing scenario wizard software for scenario development). The weighting of the questionnaire was performed through pairwise comparison, with the correlation between variables rated between -3 and 3. The statistical population confirmed the validity of this questionnaire. The completed questionnaires were entered into scenario wizard software through the Ensemble command; compatible and weak scenarios were ultimately identified and analyzed. Findings The examination of the status of intergenerational social housing for the elderly in Tehran revealed that interactive opportunities have the highest average at 2.823 among the indicators, indicating the significant importance of this component in the structure of intergenerational housing for older people. This underscores the necessity of creating spaces that facilitate intergenerational interactions and, in a way, strengthen the social connections of older people. On the other hand, services and facilities have the lowest average at 1.4833, which indicates serious deficiencies in this area and the need for greater attention to improving service infrastructure. The averages of the other indicators (environmental sustainability, security and safety, physical aspects, and social support) are relatively close, ranging from 1.76 to 1.88. This situation highlights the demand for balancing these components in the design of intergenerational social housing. Additionally, the analysis of this data shows that issues related to improving the quality of life, including access to welfare services, security, and optimal use of natural resources, significantly impact individuals’ opinions. Environmental and safety indicators received the highest priority in evaluations, while indicators related to everyday issues, such as public transportation and access to healthcare services, ranked lower in importance. This analysis indicates that, overall, safety, social welfare, and environmental concerns are among the topics individuals are most concerned about. Conclusion Intergenerational housing for older people in Tehran is one of the significant and widespread challenges in society that requires immediate attention and action. Given the community’s economic, social, and cultural conditions, there is a pressing need to create a supportive and suitable living environment for older people. The challenges present in the housing and living conditions of older people, particularly in large and densely populated cities like Tehran, necessitate serious attention and action. Older people, as part of the population that transmits experiences and cultural norms to future generations, should live in a safe and appropriate environment that facilitates access to health, social, and cultural services. The overall status of intergenerational social housing for the elderly in Tehran faces serious challenges. Numerous critical and crisis-prone situations highlight the need for special attention to various components, including services and facilities, environmental sustainability, and social support. To improve the current situation, continuous interventions and planning are essential to complete and enhance the quality of services, increase social support, and address physical and environmental aspects. These interventions are deemed necessary to create a supportive and facilitative environment for the elderly in Tehran, especially concerning social housing. Therefore, the proposed strategies, ranging from the design and construction of suitable housing and economic support to strengthening social relationships and protective laws, can help create an environment conducive to the needs of older people. These strategies improve the quality of life for older people, strengthen social bonds, and increase solidarity between generations. To achieve these goals, it is essential for all stakeholders, including the government, non-governmental organizations, the local community, and families, to collaborate closely. By utilizing modern technologies, securing appropriate funding, and creating educational frameworks, a sustainable and supportive community for the elderly can be built. Ultimately, by creating a supportive and respectful environment for older people, their quality of life will improve, and society will benefit from their values and experiences. مقدمه اصطلاح زندگی بین نسلی توسط پروفسور هالینا اسکیبنیوسکا (Halina Skibniewska) به عنوان بخشی از مفهوم یک فرایند چرخه‌ای که در آن نسل‌های متوالی در کنار هم زندگی می‌کنند معرفی شد. این راه‌حل مسکن یک مدل آزمایشی در نظر گرفته می‌شد که محبوبیت گسترده‌ای پیدا نکرد. از آغاز قرن بیست و یکم، شاهد روندی از نسل‌های متوالی یک خانواده هستیم که در مجاورت بسیار نزدیک زندگی می‌کنند، که عمدتاً ناشی از شرایط اجتماعی ـ اقتصادی است. مسکن اجتماعی بین نسلی یک ایدۀ جدید بر اساس یک مدل قدیمی است. افراد در سنین مختلف با هم زندگی می‌کنند و مهارت‌ها و زمان خود را به اشتراک می‌گذارند. در گذشته، این تمایل در خانواده‌های گسترده یا جوامع محلی به هم پیوسته بود و اخیراً این ایده در تأمین مسکن برخی از افراد سالخورده مطرح شده است. ایدۀ موضوع این است که چنین مشارکتی را می‌توان در میان افراد غیر مرتبط، زندگی مستقل، مدرن و سود متقابل به اشتراک گذاشت. در واقع هدف این نوع مسکن، تقویت روابط اجتماعی و حمایت متقابل میان نسل‌ها، به‌ویژه بین سالمندان و نسل‌های جوان‌تر است. در این مدل، علاوه بر فراهم کردن مسکن مناسب و به‌صرفه، تلاش می‌شود تا فضاهایی برای تعامل اجتماعی، حمایت روانی و تأمین نیازهای مختلف افراد از همۀ گروه‌های سنی فراهم شود. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر با هدف کاربردی و ماهیت تحلیلی ـ توصیفی با استفاده از روش پیمایش به بررسی مهم‌ترین شاخص‌های ایجاد مسکن اجتماعی بین نسلی برای سالمندان در شهر تهران پرداخته است. ابتدا با استفاده از تحلیل محتوای مطالعات موجود مهم‌ترین شاخص‌های مسکن اجتماعی بین نسلی با بهره‌گیری استخراج شد. سپس، با استفاده از پرسشنامه مشتمل بر 25 سؤال مورد سنجش و ارزیابی قرار گرفت. برای سنجش سؤال‌های موجود از جامعۀ آماری شامل 120نفر از طراحان، برنامه‌ریزان و مدیران شهری، متخصصان توان بخشی و نگهداری سالمندان، مشاوران روان‌شناختی سالمندی و سایر متخصصان مرتبط با حوزۀ سالمندان کلان‌شهر تهران بود با استفاده از روش کوکران بهره گرفته شد. شاخص‌های مورد بررسی در این مطالعه‌، خدمات و تسهیلات، پایداری زیست‌محیطی، امنیت و ایمنی، کالبدی، حمایت اجتماعی و فرصت‌های تعاملی بود. ابزار تحقیق، پرسشنامه و پایایی با استفاده از آزمون ضریب آلفای کرونباخ در تمام شاخص‌ها بالاتر از 0/7 شامل خدمات و تسهیلات (0/813)، پایداری زیست‌محیطی (0/763)، امنیت و ایمنی (0/762)، کالبدی (0/882)، حمایت اجتماعی (0/760) و فرصت‌های تعاملی (0/885) مورد تأیید قرار گرفت. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از تکنیک‌های آینده‌پژوهی در چند بخش شامل پویش محیطی (برای جمع‌آوری شاخص‌های مربوطه) و تکنیک آثار متقابل (استفاده از نرم‌افزار سناریوویزارد برای تدوین سناریو) است. وزن‌دهی به پرسشنامه به ‌صورت مقایسه‌ای زوجی و میزان ارتباط بین متغیرها با اعداد بین 3- تا 3 بوده است. روایی این پرسشنامه توسط جامعۀ آماری مورد تأیید واقع شد. پرسشنامه‌های تکمیل‌شده را در نرم‌افزار سناریوویزارد و از طریق دستور Ensemble وارد شدند؛ و درنهایت سناریوهای سازگار و ضعیف شناسایی و تحلیل شدند. یافته‌ها بررسی وضعیت مسکن اجتماعی بین نسلی سالمندان در شهر تهران نشان داد فرصت‌های تعاملی با میانگین 2/823 بالاترین میانگین را بین شاخص‌ها دارد که بیانگر اهمیت بالای این مؤلفه در ساختار مسکن بین نسلی برای سالمندان است. این امر مؤید ضرورت ایجاد فضاهایی است که تعاملات بین نسلی را تسهیل کند و به نوعی ارتباطات اجتماعی سالمندان را تقویت کند. از سوی دیگر، خدمات و تسهیلات با میانگین 1/4833 کمترین میانگین را دارد، که نشان‌دهندۀ نواقص جدی در این بخش و نیاز به توجه بیشتر در بهبود زیرساخت‌های خدماتی است. میانگین‌های سایر شاخص‌ها (پایداری زیست‌محیطی، امنیت و ایمنی، کالبدی و حمایت اجتماعی) نسبتاً نزدیک به هم و در بازۀ 1/76 تا 1/88 قرار دارند. این وضعیت تقاضا برای ایجاد تعادل بین این مؤلفه‌ها در طراحی مسکن اجتماعی بین نسلی را نمایش می‌دهد. همچنین، تحلیل این داده‌ها نشان می‌دهد مسائل مربوط به بهبود کیفیت زندگی، از جمله دسترسی به خدمات رفاهی، امنیت، و استفادۀ بهینه از منابع طبیعی، تأثیر زیادی بر نظر افراد دارند. شاخص‌های محیطی و ایمنی بیشترین اولویت را در ارزیابی‌ها به خود اختصاص داده‌اند، در حالی که شاخص‌هایی که به مسائل روزمره‌ای مانند حمل‌و‌نقل عمومی و دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی مرتبط هستند، از نظر اهمیت در اولویت کمتری قرار دارند. این تحلیل نشان‌دهندۀ آن است که به‌ طور کلی، مسائل ایمنی، رفاه اجتماعی و توجه به محیط زیست، از جمله موضوعاتی هستند که افراد بیشترین دغدغه را در مورد آن‌ها دارند. نتیجه‌گیری مسکن بین نسلی سالمندان در تهران، یکی از چالش‌های مهم و فراگیر جامعه‌ای است که به توجه و اقدام فوری نیاز دارد. با توجه به شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه، نیاز به ایجاد فضایی مساعد و مناسب برای زندگی سالمندان احساس می‌شود. چالش‌های موجود در حوزۀ مسکن و زندگی سالمندان، به‌ویژه در شهرهای بزرگ و پرجمعیتی مانند تهران، نیازمند توجه و اقدام جدی است. سالمندان به عنوان بخشی از جمعیت که تجارب و هنجارهای فرهنگی را به نسل‌های بعدی منتقل می‌کنند، باید در محیطی مناسب و ایمن زندگی کنند که دسترسی به خدمات بهداشتی، اجتماعی و فرهنگی را برایشان تسهیل کند. وضعیت کلی مسکن اجتماعی بین نسلی سالمندان در تهران با چالش‌های جدی روبه‌رو است. وجود تعداد زیادی از وضعیت‌های بحرانی و در آستانۀ بحران، نیاز به توجه ویژه به مؤلفه‌های مختلف از جمله خدمات و تسهیلات، پایداری زیست‌محیطی و حمایت اجتماعی را نشان می‌دهد‌. برای بهبود وضعیت کنونی، مداخلات مستمر و برنامه‌ریزی در راستای تکمیل و بهبود کیفیت خدمات، افزایش حمایت اجتماعی و توجه به ابعاد کالبدی و زیست‌محیطی الزامی است. این مداخلات به‌ منظور ایجاد یک محیط حمایتی و تسهیلگر برای سالمندان در تهران و به‌ویژه در زمینۀ مسکن اجتماعی ضروری به نظر می‌رسد. بنابراین راهبردهای پیشنهادی، از طراحی و ساخت مسکن مناسب و حمایت‌های اقتصادی گرفته تا تقویت روابط اجتماعی و قوانین حمایتی، می‌توانند به ایجاد فضایی مساعد و متناسب با نیازهای سالمندان کمک کنند. این استراتژی‌ها نه تنها به بهبود کیفیت زندگی سالمندان کمک می‌کند، بلکه به تقویت پیوندهای اجتماعی و افزایش همبستگی بین نسل‌ها نیز منجر می‌شود. به منظور تحقق این اهداف، لازم است که تمامی ذی‌نفعان اعم از دولت، نهادهای غیر دولتی، جامعۀ محلی و خانواده‌ها، همکاری نزدیکی داشته باشند. با بهره‌برداری از فناوری‌های نوین، تأمین اعتبارهای مناسب و ایجاد بسترهای آموزشی، می‌توان به ساخت جامعه‌ای پایدار و حامی سالمندان رسید. در نهایت، با ایجاد فضایی حمایت‌گر و احترام‌آمیز برای سالمندان، نه تنها کیفیت زندگی آن‌ها بهبود می‌یابد، بلکه جامعه به عنوان یک کل نیز از ارزش‌ها و تجربیات آنان بهره‌مند خواهد شد.

https://www.juep.net/article_225229_705e42c4c8d08a08cc5dd97e6df7febc.pdf