مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 01 01 Investigating the Effective Factors on Improving the Vitality of Urban Neighborhoods with the Foundation Data Method (Case Study: Jolfa Neighborhood of Isfahan) بررسی عوامل مؤثر بر ارتقای سرزندگی محلات شهری با روش داده‌بنیاد (مطالعۀ موردی: محلۀ جلفای اصفهان) 6 19 203148 10.22034/uep.2024.441027.1459 FA داوود محبی دانشجوی دکتری طراحی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران مهسا فرامرزی اصلی استادیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران آرش ثقفی اصل استادیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران Journal Article 2024 01 31 Introduction <br />Nowadays, one of the most significant concerns in urban space design is ensuring the vibrancy of these spaces, which fosters the continuous presence of citizens. Paying attention to residents’ preferences, creating diverse and round-the-clock active land uses, establishing hubs for gatherings and interactions, involving citizens in the neighbourhood planning process, and considering their interests and preferences are essential requirements for a vibrant urban space. Neglecting these factors reduces the environment’s capability to achieve urban vitality indicators. The Jolfa neighbourhood, the Armenian quarter of Isfahan, is considered one of the city’s most important areas. Beyond its significant role in ensuring the comfort of its residents, this neighbourhood also plays a key role in presenting a favourable image to tourists and other visitors to the city. However, it has been consistently overlooked in urban programs and planning efforts. In contemporary Jolfa, one of the factors that has had the greatest impact on the vibrancy and liveliness of cities and their residents compared to previous decades is the presence of urban spaces. With rapid population growth, urban expansion, traffic, visual pollution, lack of accessible services, scarcity of appropriate public spaces for recreation, absence of social connections, inadequate pedestrian pathways, and an overall shortage of spaces to attract people, urban spaces have lost their actual functionality (the concept of the “happy city”). Consequently, the lack of vibrancy and a sense of joy in urban spaces has become one of the fundamental challenges facing contemporary urban planners and designers in Iran, including in the city of Isfahan. In line with the primary objective of this research, the study focuses on examining vitality in the Jolfa neighbourhood of Isfahan.<br />Materials and Methods<br />Given that the present study aims to explain the factors affecting the improvement of the vitality of urban neighbourhoods in Meleh Jolfa, Isfahan, the present study is an applied study in terms of purpose because, in addition to the awareness-raising and scientific aspects, it will also have an applied aspect. Considering the purpose and nature, this study is qualitative in terms of method. The strategy used for the qualitative part is grounded theory and classification of information collected from research experts. The statistical population of the study is urban planning and urban design professors and specialists, and the sample size includes 20 experts who were selected through purposive sampling. Two methods of convenient sampling and snowball sampling were used in the sampling. Usually, in qualitative research, purposive sampling is used to obtain the most information, and exploratory and semi-structured interview tools were used to collect data. Finally, after collecting information from the interview sections and reviewing sources, this stage, the data-driven method and coding (open, axial, and selective) were used to classify the data. Maxqda software was used to analyse the information and to better conduct the research, extract codes, concepts, and axial components, and analyse the data obtained from the interviews and panels.<br />Findings<br />Based on the research, findings, and views of urban design experts, many factors have led to the Jolfa neighbourhood of Isfahan being recognised as a desirable neighbourhood with high social quality. The city of Isfahan has a historical background in terms of culture, art, calligraphy, and architecture. But first, we must provide a complete understanding of the citizens of the Jolfa neighbourhood, including their language, culture, and customs, which have had an important impact on their social environment. Based on historical findings, the residents of this neighbourhood from Isfahan were actually people who, according to historical documents, led to the formation of the Jolfa neighbourhood of Isfahan in five stages of migration, and the reason for this was the migration of Armenians in Jolfa of Aras by Shah Abbas I. In the migrations that took place during different stages, the type of skill of the families, which included two hundred stonemason families, led to the development of the western area of this town. With the fourth stage of migration, which involved nearly twelve Armenians from the northern part of Zayandeh-Rud, Jolfa experienced great prosperity, and in the fifth migration, which took place in 1670, a large number of Armenian people from the Armenian region settled in Jolfa and in the Yerevan neighbourhood.<br />Conclusion<br />By examining the Jolfa neighbourhood, the factors that have increased and prospered tourism and natural attractions in this area include: 1. Customs and traditions and the type of urban architecture, symbols, tombs, and glasses that show the customs, attitudes, and culture of a minority, and gatherings in ceremonies, paying attention to the type of texture, strength, and beauty of houses, creating green spaces, creating suitable business environments, and preventing the accumulation of large numbers of cars in urban spaces, the appearance and furniture of the city, and using attractive visual symbols and creativity in the type of architecture, including Verdi architecture in churches, strengthening and maintaining hangouts, and the location of houses, and many of the following can affect the quality of the social environment of the Jolfa neighbourhood.  مقدمه<br />امروزه‌، یکی‌ از دغدغه‌های مهم در طراحی‌ فضاهای شهری، سرزنده‌ بودن‌ این‌ مکان‌ها است که‌ باعث‌ تداوم‌ حضور شهروندان‌ می‌شود. توجه‌ به‌ علایق‌ شهروندان‌، ایجاد کاربری‌های متنوع‌ و فعال‌ شبانه‌روزی، ایجاد کانون‌های تجمع‌ و تعاملات‌ ساکنان‌، مشارکت‌ دادن‌ شهروندان‌ در فرایند برنامه‌ریزی محله‌ و توجه‌ به‌ علایق‌ و ترجیحات‌ آن‌ها، از نیازهای اساسی‌ یک‌ فضای شهری سرزنده‌ است‌ که‌ بی‌توجهی‌ به‌ آن‌ها، موجب‌ کاسته‌ شدن‌ توانمندی محیط‌ در دست‌یابی‌ به‌ شاخص‌های سرزندگی‌ شهری می‌شود. محلۀ‌ جلفا با توجه‌ به‌ اینکه‌ محلۀ ارامنۀ شهر اصفهان است، یکی‌ از محله‌های مهم شهر محسوب‌ می‌شود که‌ جدای از نقش‌ مهم‌ آن‌ در آسایش‌ زندگی‌ ساکنان‌ محله‌، نقش‌ مهمی‌ در ارائۀ‌ یک‌ تصویر مطلوب‌ برای گردشگران‌ و سایر افراد واردشده‌ به‌ شهر نیز دارد و در تمامی برنامه‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری مورد غفلت قرار گرفته است. امروزه، در محلۀ جلفای اصفهان یکی از عواملی که نسبت به چند دهۀ گذشته بیشترین تأثیر را در شادابی و نشاط شهرها و شهروندان داشته، فضاهای شهری است. با توجه به رشد سریع جمعیت و وسعت شهرها و همچنین ترافیک، آلودگی بصری، در دسترس نبودن خدمات، کمبود فضاهای عمومی مناسب برای تفریح، نبود ارتباطات اجتماعی، نبود پیاده‌روهای مناسب و در کل کمبود فضاهای جذب جمعیت، فضاهای شهری کارکرد واقعی خود را از دست داده‌اند (شهر شاد). از این‌رو، عدم نشاط و احساس شادی در مکان‌ها و فضاهای شهری، یکی از چالش‌های اساسی شهرسازان و طراحان شهری معاصر در ایران و شهر اصفهان محسوب می‌شود. با توجه به هدف اصلی پژوهش‌ حاضر، به‌ بررسی‌ سرزندگی‌ در محلۀ‌ جلفای اصفهان پرداخته‌ می‌شود.<br />مواد و روش‌ها<br />با توجه به اینکه در مطالعۀ حاضر به تبیین و بررسی عوامل مؤثر بر ارتقای سرزندگی محلات شهری در محلۀ جلفای شهر اصفهان پرداخته می‌شود‌، پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی است، چرا که علاوه بر جنبۀ آگاهی‌بخشی و علمی، جنبۀ کاربردی نیز خواهد داشت. با توجه به هدف و ماهیت، این پژوهش از نظر روش، پژوهشی کیفی است. راهبرد مورد استفاده برای بخش کیفی نظریۀ داده‌بنیاد (گراندد تئوری) و طبقه‌بندی اطلاعات جمع‌آوری‌شده از خبرگان تحقیق است. جامعۀ آماری تحقیق، اساتید و متخصصان شهرسازی و طراحی شهری است و حجم نمونه شامل 20 نفر از خبرگان است که به صورت نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. در نمونه‌گیری از دو روش نمونه‌گیری آسان و گلوله برفی استفاده شد. معمولاً در پژوهش‌های کیفی برای کسب بیشترین اطلاعات، از نمونه‌گیری مبتنی بر هدف استفاده می‌شود، به منظور گردآوری داده‌‌‌‌ها از ابزار مصاحبۀ اکتشافی و نیمه‌ساختار‌یافته استفاده شد. در نهایت پس از جمع‌‌‌‌آوری اطلاعات از بخش‌‌‌‌های مصاحبه و بررسی منابع، در این مرحله از روش داده‌بنیاد و کدگذاری (باز، محوری و انتخابی)، برای طبقه‌بندی داده‌‌‌‌ها استفاده شد. به منظور تجزیه‌و‌تحلیل اطلاعات و برای انجام بهتر پژوهش و استخراج کدها، مفاهیم و مؤلفه‌های محوری و تجزیه‌و‌تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها و پنل‌ها از نرم‌افزار Maxqda استفاده شد. <br />یافته‌ها<br />براساس بررسی تحقیقات و یافته‌ها و دیدگاه‌های خبرگان رشتۀ طراحی شهری عوامل زیادی باعث شده است محلۀ جلفای اصفهان به عنوان یک محلۀ مطلوب که دارای کیفیت اجتماعی بالایی است، شناخته شود. شهر اصفهان دارای پیشینه‌ای تاریخی از نظر فرهنگ و هنر، خط و معماری است. ابتدا باید شناختی کامل از شهروندان محلۀ جلفا ارائه دهیم که شامل زبان، فرهنگ و نوع آداب و رسوم آنان می‌شود که توانسته است تأثیر مهمی بر محیط اجتماعی خود داشته باشد. براساس یافته‌های تاریخی، ساکنان این محله از اصفهان در واقع مردمانی بوده‌اند که براساس اسناد تاریخی در پنج مرحله مهاجرت باعث شکل‌گیری محلۀ جلفای اصفهان شده اند و دلیل آن نیز مهاجرت ارامنه در جلفای ارس است که توسط شاه عباس یکم صورت گرفته است. در مهاجرت‌هایی که طی مراحل مختلف صورت گرفته، نوع مهارت خانواده‌ها که شامل 200 خانوادۀ سنگ‌تراش می‌شده، باعث توسعۀ حوزۀ غربی این شهرک شده است. با مهاجرت مرحلۀ چهارم که نزدیک به 12 هزار ارمنی در بخش شمالی زاینده‌رود به جلفا رونق بسیاری به دست آمده و در مهاجرت پنجم که به سال 1670 میلادی صورت گرفته، تعداد زیادی از گروه‌های مردمی منطقۀ ارامنۀ ارمنستان به جلفا و در محلۀ ایروانی‌ها سکونت گزیدند.<br />نتیجه‌گیری<br />با بررسی محلۀ جلفا عواملی که باعث افزایش و رونق گردشگری و جاذبه‌های طبیعی این منطقه شده شامل آداب و رسوم و نوع معماری شهری، نمادها، آرامگاه، کلیسا که آداب و رسوم و نگرش و فرهنگ یک اقلیت را نشان می‌دهند و گردهمایی در مراسم‌ها، توجه به نوع بافت استحکام و زیبایی خانه‌ها، ایجاد فضای سبز، بسترسازی فضای کسب‌وکار مناسب و جلوگیری از تجمع زیاد ماشین‌ها در فضای شهری، ظاهر و مبلمان شهر و استفاده از نمادهای بصری جذاب و خلاقیت در نوع معماری شامل معماری ورودی در کلیساها، تقویت و حفظ پاتوق‌ها و موقعیت قرار گرفتن خانه‌‌ها و بسیاری از موارد دیگر می‌تواند در کیفیت محیط اجتماعی محلۀ جلفا تأثیرگذار باشد.  https://www.juep.net/article_203148_31d8e106f5c1fbda8f2ac49403b36f5f.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 01 08 Explaining the Process of Formation, Expansion, and Spatial Relations of Tehran’s Peri-Urban Areas: A Grounded Theory تبیین روند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران؛ ارائۀ یک نظریۀ زمینه‌ای 20 45 211723 10.22034/uep.2024.487217.1551 FA سمیه آهنی استادیار دانشکدۀ شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0003-0704-4957 هاشم داداش‌پور استاد گروه شهرسازی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0002-2914-3668 Journal Article 2024 11 06 Introduction <br />Peri-urbanization is a spatial phenomenon that has been increasingly at the apex of urban and regional studies over the last two decades, and its various dimensions have been analyzed at a broader level. The totality of this phenomenon is conceivable in a rapidly growing metropolitan region. Still, the key question is, in this assumed totality, where is the place of the peri-urban area? (Sahana et al.,2024).<br />The process of formation, expansion, and spatial relations of peri-urban areas around the world, influenced by the population flows, can be explained by a trend towards a tendency to or escape from the city:<br />- The tendency to the city is a process that attracts different groups of people to the central core. People choose to emigrate because they have been attracted to the tangible and expected attractions of the city over the long run, which promises them better economic opportunities. The migration destination is essentially from the rural to urban areas, and the immigrants are mainly poor people from rural areas or temporary immigrant residents (including young and educated people) who are looking for work. In the early years of their migration, immigrants are not able to enter the metropolitan land market and, therefore, settle in the periphery of metropolitan centers. This led to the development beyond the metropolises’ boundaries and the creation of peripheral spatial territories around them, which are mainly related to the central metropolis. <br />- Escape from the city is a process in which people move to the outskirts. This can be attributed to the real increase in income and peri-urban transportation changes over time and in response to the socio-economic problems in the central part of the cities. <br />The need for such an attitude in Iran has been increasingly felt in recent years, with the rapid growth of urbanization, while, over the past decade, Tehran’s peri-urban areas have been mainly studied under the umbrella of the Tehran metropolitan area and have not been specifically defined or specified. Accordingly, the main goal of the research is to systematically explain the process of formation, expansion, and spatial relationships of Tehran’s peri-urban areas. An accurate answer to the above question, based on a review of scientific literature and the grounded theory approach, could be a new approach for a deeper understanding of these areas in developing countries such as Iran.<br />Materials and Methods<br />The research methodology process has been followed in three stages: determination, analysis, and scrutinizing. In the first stage, based on the extraction of primary data and raw statements, a wide range of sources related to the peri-urban areas of Tehran were searched. This was followed by using important keywords related to the subject. In the first step, 140 related sources were extracted in the form of reputable scientific articles, scientific reports, book summaries, theses, and conference papers. In the second step, in terms of comprehensive review, a 30-year period (1994-2002),‌(2003-2011),‌(2012-2024)‌ was the basis of the study structure. Accordingly, 102 sources in this period were obtained from a total of 140 sources. In the third step, the text of the selected sources was carefully examined in terms of addressing the process of formation, expansion, and spatial relations of the peri-urban areas of Tehran in order to extract sources related to the objective. Therefore, 85 sources were selected for the final study as the statistical population of this study.<br />In the second stage, were carried out information extraction, classification, and coding.<br />In the first step, open coding was followed, and the text of the selected sources was examined, conceptualized, and categorized in detail, line by line. Then, based on similarities, conceptual connections, and common features between the open identifiers, initial categories were determined. In the second step, axial coding was carried out. In this step, the data were continuously compared with each other to identify the relationship between the initial categories. This step ultimately led to the production and extraction of 25 second-level categories and 10 category clusters (core phenomena). The third step is selective coding, in which the process of integrating and improving the categories was addressed, and finally, the central category was selected. <br />In the third stage, the theory resulting from selective coding was presented as a narrative and explanatory statement for the process of formation, expansion, and spatial relations of the peri-urban area of Tehran.  Findings<br />Explaining the process of formation, expansion, and spatial relationships of Tehran’s peri-urban areas requires understanding the contexts of peri-urbanization in Tehran, as well as the causes, effective interventions, strategies, and consequences of this spatial phenomenon.<br />• Contextual condition<br />The contextual conditions can be summarized into two categories: 1) the first is the centralization and inclusive polarity of Tehran, which is influenced by local contingent factors such as the lack of environmental, social, economic, and physical infrastructures, as well as economies of agglomeration and global driving forces such as an expansion of global capitalism and global economy policies; 2) the second is the oil-dependent socio-economic system affected by the rentier economy and society, which is highlighted by the role and power of the state, national and regional revenues, and import/export of oil.<br />• Causal condition<br />The causal conditions can be summarized into three groups:<br />1) The first is change-oriented causes that, with demographic and land price changes, lead to the growth, development, and spatial relations of Tehran’s peri-urban areas. This is largely linked to natural population growth, widespread migrations, low land prices in the peripheral territories, and land speculation.<br />2) The second is development-driven causes stemming from rapid communication advancements such as the expansion of transportation infrastructures, multiple communication routes, access to the metropolis’s services/facilities, and close distance to the metropolis.<br /> 3) The third case is law-based causes, which are related to the inefficiency of land-related regulations, such as the inefficient urban land policies and zoning rules, the neglect of low-income groups, and the actual rules, such as environmental considerations.<br />• Intervening Conditions<br />The intervening conditions can be summarized into two groups: <br />1. Political-functional fragmentation that is affected by the multiplicity of parallel uncoordinated planning and executive institutions.<br />2. Sprawl-driven spatial fragmentations are associated with Tehran’s growth control and sectoral planning and policy-making approaches.<br />• Strategies (actions and interactions)<br />The strategies can be summarized into two categories:<br />1) The first case is offensive-defensive feedback in the form of socio-economic segregation, dispersed morphology, grey economy, and environmental considerations.<br />2) The second case is a discrete target space that shows widespread interferences and conflicts of interest.<br />• Outcomes and Consequences<br />The outcomes and consequences of this process are manifested in two forms:<br />1). substantive conflicts in Tehran peri-urban areas that are defined in terms of subject areas and goals such as physical-spatial, social, economic, and environmental disorders.<br />2) Procedural conflicts that cover the conflicts in decision-making, planning, and management systems. Conclusion<br />Conclusion<br />In a general definition, the scattered residential activity areas between the built-up area of the metropolis and the urban shadow of Tehran can be described as the peri-urban area of Tehran, which grows and expands in the form of a scattered structure around the metropolis of Tehran. This area is dominated by the metropolis of Tehran and has maintained its spatial relations with it in a formal and informal manner. A mixture of agricultural, industrial, commercial, and residential activities evokes its dominant face, which is widely affected by economic migration and the lifestyle associated with it.<br />Morphologically, there is a range of different types of peri-urban areas in this spatial structure that can be classified into three main types of: narrow-linear, scattered spots, and distinct separate peri-urban areas.<br />•    Linear peri-urban areas are the urban-rural transition zones, in the form of the heterogeneous residential and activity areas, located along the main roads from the Tehran metropolis to the peripheral areas.<br />•    Scattered spot peri-urban areas are scattered residential spots that spread around Tehran’s metropolis without following any specific rule aimed at the demand and supply of housing.<br />•    Separate clustered peri-urban areas include distinct residential and activity settlements with urban or rural backgrounds whose personality and function are mainly shaped by the needs and demands of the Tehran metropolis and are spatially and functionally linked with the Tehran metropolis and the rural hinterlands.<br />Functionally, these areas can be divided into three categories: productive, semi-productive, and dormitory peri-urban areas.<br />• Productive peri-urban areas have an independent and productive function.<br />•    Semi-productive peri-urban areas, in some cases, act as economic nodes around the Tehran metropolis.<br />•    Dormitory peri-urban areas are the dormitory of the Tehran metropolis’s workforce, and its functional structure is heavily influenced by the metropolis.<br />In terms of institutional structure, these areas can also be divided into two independent and fragmented institutional systems.<br />•    The independent institutional system exists in some separate clustered peri-urban areas with an urban background that, with independent urban decision-making, planning, and management procedures, seek a framework consistent with Tehran metropolis for the structured and planned urban development and prevention of urban sprawl, land hoarding/speculation, etc. within its legal territory.<br />•    The fragmented institutional system is faced with urban and rural regulations and institutions that have created a legal pluralism for their institutional system. مقدمه<br />پیراشهرنشینی نوعی پدیدۀ فضایی است که طی دو دهۀ اخیر، در سرتاسر جهان به طرز فزاینده‌ای، در رأس مطالعات توسعه و برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای قرار گرفته است. کلیت این پدیده، در یک منطقۀ کلان‌شهریِ به‌سرعت در حال رشد قابل ‌تصور است؛ اما مسئلۀ اصلی این است که در این کلیت مفروض، جایگاه منطقۀ پیراشهری کجاست و آیا می‌توان آن را شهر یا حومه، روستایی یا شهری دانست (Sahana et al.,2024).<br />می‌توان گفت که فرایند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری در سرتاسر جهان، متأثر از جریان‌های حرکتی مردم، در یک روند گرایش به شهر یا گریز از شهر قابل تبیین است:<br />- گرایش به شهر، روندی است که گروه‌های مختلف مردم را به سمت هستۀ مرکزی جذب می‌کند. افراد تصمیم به مهاجرت می‌گیرند؛ زیرا در یک دورۀ بلندمدت، جذب جاذبه‌های ملموس و مورد انتظار شهر شده‌اند که به آن‌ها وعدۀ فرصت‌های بهتر اقتصادی در مقایسه با بیرون شهر می‌دهد. مهاجران در سال‌های اولیۀ مهاجرت خود، قادر به جذب در بازار زمین کلان‌شهری نیستند و لذا در محیط‌های پیرامونی مراکز کلان‌شهری سکونت می‌گزینند. همین امر سبب توسعه در ورای مرزهای ناحیۀ شهری و ایجاد قلمروهای فضایی پیرامونی کلان‌شهرها شده که عمدتاً در پیوند با کلان‌شهر مرکزی است. <br />- گریز از شهر، نیز روندی است که طی آن افراد از مراکز شهری به سمت بیرون و حاشیه‌های شهر نقل‌مکان می‌کنند. این امر می‌تواند با افزایش واقعی درآمد و تغییرات فراشهری حمل‌ونقل طی زمان و در واکنش به مشکلات اقتصادی ـ اجتماعی بخش مرکزی شهرها و خروج از آن‌ها رخ دهد. <br />ضرورت چنین نگرشی در ایران با رشد سریع شهرنشینی طی سال‌های اخیر، بیشتر احساس می‌شود؛ این در حالی است که طی بیش از یک دهۀ گذشته، مناطق پیراشهری عمدتاً در لوای منطقۀ کلان‌شهری تهران مورد بررسی قرار گرفته‌اند و به طرز مشخصی، تعریف و تدقیق نشده‌اند. بر همین‌اساس، هدف اصلی پژوهش، تبیین سیستماتیک فرایند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران است. بدیهی است پاسخ دقیق به سؤال یادشده بر مبنای مرور ادبیات علمی و نظریۀ زمینه‌ای، می‌تواند رویکرد جدیدی برای فهم عمیق این مناطق در ایران تلقی شود.<br />مواد و روش‌ها<br />فرایند روش‌شناسی پژوهش در سه مرحلۀ تعیین، تحلیل و تدقیق پی گرفته شده است. در مرحلۀ اول (تعیین)، بر مبنای استخراج داده‌های اولیه و گزاره‌های خام، به جست‌وجوی طیف وسیعی از منابع مرتبط با مناطق پیراشهری تهران پرداخته شد. این امر با استفاده از کلیدواژه‌های مهم مرتبط با موضوع پی گرفته شد. در گام اول، 140 منبع مرتبط در قالب مقاله‌های علمی معتبر، گزارش‌های علمی، خلاصۀ کتاب‌ها، پایان‌نامه‌ها و مقالات کنفرانسی مستخرج شدند. در گام دوم، به لحاظ بررسی جامع، یک بازۀ زمانی 30ساله، (‌1994 ـ 2002)، (‌2003 ـ 2011)، (2012 ـ 2024)، اساس ساختار مطالعه قرار گرفت. بر همین‌اساس، تعداد 102 منبع در این بازۀ زمانی از تعداد 140 منبع کل، حاصل شد. در گام سوم نیز متن منابع منتخب از لحاظ پرداخت به فرایند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران، به‌دقت مورد بررسی قرار گرفت تا منابع مرتبط با هدف استخراج شود. لذا 85 منبع برای بررسی نهایی به ‌عنوان جامعۀ آماری این پژوهش انتخاب شدند.<br />در مرحلۀ دوم (تحلیل)، به استخراج اطلاعات، دسته‌بندی و کدگذاری پرداخته شد. در اولین گام، کدگذاری باز پی گرفته شد و متن منابع منتخب به ‌صورت دقیق و جزئی، سطربه‌سطر، بررسی، مفهوم‌سازی و دسته‌بندی شد. سپس، بر اساس شباهت‌ها، ارتباطات مفهومی و ویژگی‌های مشترک میان شناسه‌های باز، مقوله‌های اولیه تعیین شدند. در دومین گام، کدگذاری محوری انجام شد. در این مرحله، داده‌ها به صورت مداوم با یکدیگر مقایسه شدند تا ارتباط بین مقوله‌های اولیه شناسایی شود. این گام درنهایت به تولید و استخراج 25 مقولۀ سطح دوم و 10 خوشۀ مقوله‌ای (پدیدۀ هسته‌ای) انجامید. سومین گام نیز کدگذاری انتخابی است که در آن به فرایند یکپارچه‌سازی و بهبود مقوله‌ها پرداخته شد و درنهایت مقولۀ مرکزی انتخاب شد.<br />در مرحلۀ سوم (تدقیق)، نظریۀ حاصل از کدگذاری انتخابی، به ‌صورت یک عبارت روایی و توضیحی برای فرایند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی منطقۀ پیراشهری تهران، ارائه شد.<br />یافته‌ها<br />تبیین فرایند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران در قالب روش‌شناسی پژوهش، در شناخت زمینه‌های شکل‌گیری پیراشهرنشینی تهران، علت‌های این پدیدۀ فضایی، مداخله‌گر‌های مؤثر در این روند، راهبردها (کنش‌ها و تعاملات) و پیامدهای به‌دست‌آمده، مورد بررسی و واکاوی قرار گرفت.<br />- شرایط زمینه‌ای<br />شرایط زمینه‌ای در فرایند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران در دو دسته خلاصه می‌شوند. مورد اول، تمرکزگرایی و قطب محوری همه‌شمول تهران متأثر از عوامل اقتضایی محلی نظیر فقدان زیرساخت‌های محیطی، اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و صرفه‌های ناشی از تجمع و نیروهای محرک جهانی نظیر گسترش سرمایه‌داری جهانی است. مورد دوم، نظام اجتماعی ـ اقتصادی وابسته به نفت متأثر از اقتصاد و جامعه‌رانتی است که با نقش و قدرت دولت، درآمدهای ملی و منطقه‌ای و واردات کالا/ صادرات نفت، برجسته می‌شود.<br />- شرایط علّی<br />شرایط علّی در فرایند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران می‌توانند در سه دسته خلاصه شوند. مورد اول، علل تغییرمحور است که با تغییرات جمعیتی و تغییرات قیمت زمین به شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران می‌انجامد. این امر، به طرز گسترده‌ای با رشد طبیعی جمعیت، مهاجرت‌های گسترده به تهران، قیمت پایین زمین در پیرامون تهران و سوداگری زمین مرتبط است. مورد دوم، علل توسعه‌محور است که از پیشرفت‌های ارتباطی سریع نظیر گسترش زیرساخت‌های حمل‌ونقل، مسیرهای ارتباطی متعدد، دسترسی به خدمات و امکانات کلان‌شهر و فاصلۀ نزدیک با کلان‌شهر، منبعث می‌شود. مورد سوم نیز علل قانون‌محور است که با ناکارآمدی قوانین مرتبط با زمین نظیر ناکارآمدی سیاست‌های زمین شهری و قوانین منطقه‌بندی، نادیده گرفتن گروه‌های کم‌درآمد و قوانین بالفعل نظیر ملاحظات زیست‌محیطی مرتبط است.<br />- شرایط میانجی (مداخله‌گر)<br />شرایط میانجی در فرایند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران در دو دسته می‌تواند خلاصه شود. مورد اول، تفرق سیاسی ـ عملکردی است که از تعدد و تکثر نهادهای برنامه‌ریزی، اجرایی و دستور کارهای موازی و ناهماهنگ، متأثر می‌شود. مورد دوم، تفرق فضایی منبعث از پراکنده‌رویی است که با رویکردهای کنترل رشد تهران و برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری بخشی، مرتبط است.<br />- راهبردها (کنش‌ها و تعاملات)<br />راهبردها در فرایند شکل‌گیری، گسترش و روابط فضایی مناطق پیراشهری تهران در دو دسته می‌توانند خلاصه شوند. مورد اول، بازخورد تهاجمی ـ تدافعی در قالب جدایی‌گزینی اجتماعی ـ اقتصادی، مورفولوژی پراکنده، اقتصاد خاکستری و ملاحظات زیست‌محیطی است. مورد دوم نیز فضای هدف گسسته است که تداخلات گسترده و تعارض‌های منافع را نشان می‌دهد.<br />- نتایج و پیامدها<br />نتایج و پیامدهای حاصل از فرایند پیراشهرنشینی تهران به دو صورت متجلی می‌شوند. مورد اول، تعارض‌های محتوایی در مناطق پیراشهری تهران است که در ارتباط با بخش‌ها و اهداف موضوعی مانند اغتشاشات کالبدی ـ فضایی، اغتشاشات اجتماعی، اغتشاشات اقتصادی و اغتشاشات زیست‌محیطی تعریف می‌شوند. مورد دوم، تعارض‌های رویه‌ای فراروی این مناطق است که تعارض‌های نظام تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و مدیریتی را در بر می‌گیرد. <br />نتیجه‌گیری<br />در یک تعریف کلی، می‌توان نواحی سکونتی ـ فعالیتی پراکنده در حد فاصل منطقۀ ساخته‌شدۀ کلان‌شهر تا سایۀ شهری تهران را تحت عنوان منطقۀ پیراشهری تهران توصیف کرد که در قالب یک ساختار پراکنده در اطراف کلان‌شهر تهران، رشد می‌کند و گسترش می‌یابد. این منطقه تحت تسلط کلان‌شهر تهران بوده و روابط فضایی خود را به ‌صورت رسمی و غیررسمی با آن حفظ کرده‌ است. آمیزه‌ای از فعالیت‌های کشاورزی، صنعتی، تجاری و مسکونی، چهرۀ غالب آن‌ را تداعی می‌کند که به طرز گسترده‌ای از مهاجرت اقتصادی و سبک زندگی مرتبط با آن، متأثر می‌شوند. به لحاظ ریخت‌شناسی، گستره‌ای از گونه‌های مختلف پیراشهری در این ساختار فضایی به چشم می‌خورد که می‌توان با مد نظر قرار دادن نوعی نظم در بی‌نظمی، سه گونه پیراشهر باریکه‌ای ـ خطی، پیراشهر نقطه‌ای پراکنده و پیراشهر خوشه‌ای مجزا را در آن شناسایی کرد.<br />- پیراشهر باریکه‌ای ـ ‌خطی، مناطق گذار شهری ـ ‌روستایی در قالب گستره‌های ناهمگن سکونتی یا فعالیتی هستند که در امتداد جاده‌های اصلی از کلان‌شهر تهران به مناطق پیرامونی واقع‌ شده‌اند.<br />- پیراشهر نقطه‌ای، لکه‌های سکونتی پراکنده‌ای هستند که با هدف تقاضا و عرضۀ مسکن، در پیرامون کلان‌شهر تهران بدون پیروی از اصول و قواعد به‌خصوص، گسترده شده‌اند و به ‌صورت قارچ‌گونه گسترش می‌یابند.<br />- پیراشهر‌های خوشه‌ای مجزا، مجموعه‌های سکونتی و فعالیتی مجزا با پیشینۀ شهری یا روستایی را در بر می‌گیرند که شخصیت و عملکرد آن‌ها عمدتاً با نیازها و خواسته‌های کلان‌شهر تهران شکل می‌گیرد و به لحاظ فضایی و عملکردی با منطقۀ کلان‌شهری تهران و پس‌کرانه‌های روستایی مرتبط‌اند.<br />این مناطق، به لحاظ عملکردی، قابل ‌تفکیک در سه دستۀ پیراشهر مولد، پیراشهر نیمه‌مولد و پیراشهر خوابگاهی هستند.<br />- پیراشهرهای مولد، عملکردی مستقل و مولد دارند.<br />- پیراشهرهای نیمه‌مولد، در برخی موارد به‌ عنوان کانون‌های اقتصادی پیرامون کلان‌شهر تهران عمل می‌کنند.<br />- پیراشهرهای خوابگاهی نیز سکونتگاه نیروی کار کلان‌شهر تهران هستند و ساختار عملکردی آن‌ها به‌شدت متأثر از کلان‌شهر تهران است.<br />به لحاظ ساختار نهادی نیز می‌توان آن‌ها را قابل‌تفکیک در دو دستۀ سیستم نهادی مستقل و سیستم نهادی متفرق دانست. <br />- سیستم نهادی مستقل در برخی از پیراشهرهای خوشه‌ای مجزا با پیشینۀ شهری وجود دارد که با رویه‌های تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و مدیریتی مستقل شهری به دنبال یک چهارچوب هماهنگ با کلان‌شهر تهران در راستای توسعۀ شهری ساخت‌یافته و برنامه‌ریزی‌شده، جلوگیری از پراکنده‌رویی شهری، احتکار، بورس‌بازی زمین و مواردی از این قبیل در محدودۀ قانونی خود است.<br />- سیستم نهادی متفرق با قوانین و نهادهای شهری و همچنین، روستایی رو‌به‌رو هستند که یک پلورالیسم حقوقی را برای سیستم نهادی آن‌ها به وجود آورده است. https://www.juep.net/article_211723_287fcf836c9571093b63549d1bdbbe10.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 01 25 Sociological Analysis of Citizen Participation in the Regeneration of Worn Urban Textures in Javadieh Neighborhood of Tehran تحلیل جامعه‌شناسی مشارکت شهروندان در بازآفرینی بافت‌های فرسودۀ شهری محلۀ جوادیه شهر تهران 46 60 211558 10.22034/uep.2024.480340.1542 FA مریم خانی دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، دانشکدۀ علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران محمد شیخی دانشیار گروه برنامه‌ریزی اجتماعی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران رضاعلی محسنی دانشیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Journal Article 2024 09 25 Introduction <br />With the growth and expansion of cities over time, the urban form and its population also change. Urban areas are no longer able to respond to population growth. Therefore, gradually, some urban areas grow in a sick way, and some others wear out. Worn-out is one of the issues related to the urban space, which leads to disorder, imbalance, disproportion, and disorder. Therefore, in line with development policies, city managers should adopt measures based on preserving the city body and securing and strengthening cities. One of the development measures in this field is urban regeneration. Urban regeneration is a comprehensive and integrated vision that solves problems related to the city, including urban decay, with a set of measures. Recognizing and examining the relationships between physical characteristics and social reactions, improving the economic situation and increasing the quality of life, optimal use of urban land and preventing the indiscriminate development of cities, the importance of the role of different social groups and local forces, attention to the environment, etc. are among the items that are considered in regeneration programsIn these types of programs, the presence and role of the people is essential. In other words, citizen participation can play a facilitating role in regeneration programs. Without people’s participation, it will be difficult for city managers to implement regeneration programs, and it will bring huge costs. Therefore, given the importance of citizen participation in regeneration programs, this article aims to examine the sociological process of citizen participation in the regeneration of dilapidated urban textures. By identifying the sociological components of participation, in addition to reducing urban management costs, it is possible to implement regeneration programs with greater speed and quality by leveraging the power of local participation. This will facilitate urban management, improve and develop the urban space, and, as a result, increase the quality of life in worn-out areas.<br />Materials and Methods<br />Based on the research objective and question, a qualitative research method was used for this article. Given that in this article, argumentative descriptions and discovery of meanings and interpretations of social actors as participants in the regeneration of dilapidated textures are important, the analysis method in this study is a qualitative analysis method. To study the participation section (residents of dilapidated textures), the focus group discussion (FGD) method was used, and in the regeneration programs section, the open and semi-open interviews with specialists and experts were used. In order to take samples, first, a map of worn texture was prepared, and the characteristics of the roads of the Javadiye neighborhood, including highways, main streets, side streets, alleys, and dead ends, were extracted. Based on this, from the total of 6951 license plates in the Javadieh neighborhood, 1404 license plates needed to be renovated, and 5547 license plates needed to be renovated. Then, using the cluster sampling method, the desired samples were selected from the license plates identified as needing renovation (recreated) of the sample population. According to the sampling, two groups were selected by lot, and from them, two groups of 12 people from the residents of dilapidated neighborhood license plates in the Javadieh neighborhood were selected to participate in the focus group meetings. Experts and specialists were also selected based on their familiarity, expertise, and knowledge of the state of dilapidated neighborhoods, including the mayor, deputy, manager, expert, and facilitator, and open interviews (in the form of questions and answers) were conducted with them. Based on the objectives, main question, and research model, focus group questions and interviews were prepared. Two focus group sessions were held with groups of 12 people for a period of about 45 to 60 minutes. The results of the sessions were written and implemented, and the required materials were extracted and categorized. Using the extracted information, the main research question was answered. To better discover the relationships between the data, a qualitative interview analysis was conducted with MAXQDA software. The answers to the research questions were summarized, and conclusions were drawn using the results of the software. Using the results of the focus group sessions and interviews, the participation model and its challenges in the Javadieh neighborhood were identified, and a proposed model was presented to attract and increase participation.<br />Findings<br />The research findings showed that measures such as transparency and trust building, proper public awareness and proper advertising, providing citizens with appropriate and easy facilities for renovating their homes, paying attention to ethnic and local values and preserving the identity of the fabric, gradualness of regeneration programs and their implementation, and integration in management are the main components of attracting public participation in dilapidated urban fabrics. Also, if regeneration is accompanied by protecting the rights of individuals, considering their ownership rights and proper management in regenerated buildings, paying attention to the essential needs of the people, developing discourse spaces, developing and creating access to public spaces such as parks and green spaces, modifying and shaping urban passages appropriately, informing and educating owners, creating facilities and incentives for them, empowering neighborhoods, the cultural and social effects of regeneration programs, and paying attention to the environment, it is effective in public participation. In this regard, applying modern methods in redevelopment and ensuring the physical security of newly constructed buildings, emphasizing integrated management in planning for redevelopment, paying attention to the rights of owners, paying attention to the fulfillment of the tasks of organizations related to redevelopment programs, continuity in planning and its implementation, considering justice in enjoying urban facilities, and the need for some amendments in laws related to redevelopment are among other important issues.<br />Conclusion<br />A review of past studies and research on public participation in programs to regenerate dilapidated urban areas showed that building trust is the main challenge facing participation in this type of area. However, the results of this article showed that before trust can be established in the people, some steps must be taken. In other words, building trust itself has prerequisites that, if not addressed, trust will not be formed, and after trust is established, there are intermediary links that participation will not be formed without considering them. Theoretical studies, interviews, and surveys in Javadieh neighborhood showed that paying attention to the needs, interests, and satisfaction of the people, strengthening security, paying attention to cultural values, strengthening group cohesion, strengthening the sense of belonging to the neighborhood (a sense of membership, a sense of influence, paying attention to needs, and strengthening emotional bonds), delegating authority, providing the opportunity for discourse, and transparency in information are among the things that lay the groundwork for building trust. مقدمه<br />با رشد و گسترش شهرها طی زمان، شکل شهری و جمعیتی آن نیز تغییر می‌یابد. محدوده‌های شهری دیگر توان پاسخ‌گویی به رشد جمعیت را ندارند. از این‌رو، رفته‌رفته برخی از محدوده‌های شهری رشد بیمارگونه‌ای می‌یابند و برخی دیگر نیز ‌فرسوده می‌شوند. فرسودگی یکی از مسائل مربوط به فضای شهری است که نابسامانی، عدم تعادل، عدم تناسب و بی‌قوارگی را به دنبال دارد. از این‌رو در راستای سیاست‌های توسعه‌ای، مدیران شهری بر پایۀ حفظ کالبد شهر، ایمن‌سازی و استحکام‌بخشی به شهرها باید تدابیری را اتخاذ کنند. از تدابیر توسعه‌ای در این زمینه می‌توان به بازآفرینی شهری اشاره کرد. بازآفرینی شهری نوعی دید جامع و یکپارچه است که با مجموعه اقداماتی به حل مسائل مربوط به شهر و از جمله فرسودگی شهری می‌پردازد. شناخت و بررسی روابط میان ویژگی‌های کالبدی و واکنش‌های اجتماعی، بهبود وضعیت اقتصادی و افزایش کیفیت زندگی، استفادة بهینه از زمین‌های شهری و ممانعت از توسعۀ بی‌رویه شهرها، اهمیت نقش گروه‌های اجتماعی مختلف و نیروهای محلی، توجه به محیط زیست و غیره از جمله مواردی است که در برنامه‌های بازآفرینی مد نظر قرار می‌گیرد. در این نوع برنامه‌ها حضور و نقش مردم حائز اهمیت است. به بیانی، مشارکت شهروندان می‌تواند نقش تسهیل‌کننده‌ای در برنامه‌های بازآفرینی داشته باشد. بدون مشارکت مردم اجرای برنامه‌های بازآفرینی برای مدیران شهری دشوار خواهد بود و هزینه‌های هنگفتی را نیز به همراه خواهد داشت. از این‌رو، مقالۀ حاضر با توجه به اهمیتی که مشارکت شهروندان در برنامه‌های بازآفرینی دارد، قصد دارد فرایند جامعه‌شناختی مشارکت شهروندان در بازآفرینی بافت‌های فرسودۀ شهری را بررسی کند. با شناسایی مؤلفه‌های جامعه‌شناختی مشارکت، علاوه بر کاهش هزینه‌های مدیریت شهری، می‌توان با بهره‌مندی از قدرت مشارکت محلی، برنامه‌های بازآفرینی را با سرعت و کیفیت بیشتری اجرایی کرد. این امر موجب تسهیل در مدیریت شهری، بهبود و توسعۀ فضای شهری و در نتیجه، افزایش کیفیت زندگی در بافت‌های فرسوده خواهد شد.<br />مواد و روش‌ها<br />بر مبنای هدف و سؤال پژوهش، روش تحقیق کیفی برای این مقاله به کار برده شد. با توجه به اینکه در مقالۀ حاضر توصیف‌های استدلالی و کشف معناها و تعبیرهای کنشگران اجتماعی به عنوان مشارکت‌کنندگان در بازآفرینی بافت‌های فرسوده اهمیت دارد، روش تحلیل در این پژوهش، کیفی است. برای مطالعۀ بخش مشارکت (ساکنان بافت‌های فرسوده) از روش گروه مبتنی بر بحث یا گروه متمرکز (FGD) و در بخش برنامه‌های بازآفرینی، روش مصاحبه‌های باز و نیمه‌باز با متخصصان و کارشناسان استفاده شد. برای نمونه‌گیری ابتدا نقشۀ بافت فرسوده تهیه و مشخصات معابر محلۀ جوادیه اعم از بزرگراه‌ها، خیابان‌های اصلی، فرعی، کوچه‌ها و بن‌بست‌‌ها استخراج شد. بر این اساس، از مجموع 6951 پلاک موجود در محلۀ جوادیه 1404 پلاک نوسازی (بازآفرینی) شد و تعداد 5547 پلاک نیاز به نوسازی داشت. سپس با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای نمونه‌های مورد نظر از میان پلاک‌های شناسایی‌شدۀ نیازمند نوسازی (بازآفرینی) جمعیت نمونه انتخاب شدند. بر حسب نمونه‌گیری به قید قرعه دو دسته انتخاب، و از میان آن‌ها دو گروه 12نفری از ساکنان پلاک‌های بافت فرسودۀ محلۀ جوادیه برای شرکت در جلسات گروه متمرکز انتخاب شدند. از میان کارشناسان و متخصصان نیز بر حسب آشنایی، تخصص و احاطه بر وضعیت بافت‌های فرسوده از جمله شهردار، معاون، مدیر، کارشناس و تسهیل‌گر انتخاب شدند و با آن‌ها مصاحبۀ باز (به صورت پرسش و پاسخ) صورت گرفت. برپایۀ اهداف، سؤال اصلی و مدل تحقیق، سؤالات گروه متمرکز و مصاحبه‌ها تنظیم شد. دو جلسۀ گروه متمرکز با گروه‌هایی 12نفری طی حدود 45 تا 60 دقیقه برگزار و نتیجۀ جلسات مکتوب و پیاده‌سازی شد و مطالب مورد نیاز استخراج و دسته‌بندی شد. با استفاده از اطلاعات استخراج‌شده به سؤال اصلی پژوهش پاسخ داده شد. برای کشف بهتر روابط بین داده‌ها با نرم‌افزار MAXQDA تحلیل کیفی مصاحبه انجام شد. پاسخ‌ها به سؤالات تحقیق با نتایج نرم‌افزار جمع‌بندی و نتیجه‌گیری صورت گرفت. با استفاده از نتایج حاصل از جلسات گروه متمرکز و مصاحبه‌ها، مدل مشارکت و چالش‌های آن در محلۀ جوادیه مشخص و مدل پیشنهادی برای جلب و افزایش مشارکت ارائه شد.<br />یافته‌ها<br />یافته‌های پژوهش نشان داد اقداماتی از جمله شفاف‌سازی و ایجاد اعتماد، آگاهی‌بخشی درست به مردم و انجام تبلیغات صحیح‌، ارائۀ تسهیلات مناسب و آسان به شهروندان در نوسازی منازلشان، توجه به ارزش‌های قومی و محلی و حفظ هویت بافت‌، تدریجی بودن برنامه‌های بازآفرینی و اجرای آن و یکپارچگی در مدیریت از مؤلفه‌های اصلی جلب مشارکت مردم در بافت‌های فرسودۀ شهری هستند. همچنین، اگر بازآفرینی با حفظ حقوق افراد، در نظر گرفتن حق مالکیت آن‌ها و مدیریت صحیح در ساختمان‌های بازآفرینی‌شده، توجه به نیازهای ضروری مردم، توسعۀ فضاهای گفتمانی، توسعه و ایجاد دسترسی به فضاهای عمومی مانند بوستان‌ها و فضا‌های سبز، اصلاح و شکل‌دهی مناسب به معابر شهری، آگاه‌سازی و آموزش مالکان، ایجاد تسهیلات و مشوق برای آن‌ها، توانمندسازی محلات، اثرات فرهنگی و اجتماعی برنامه‌های بازآفرینی، توجه به محیط زیست، همراه باشد، در مشارکت مردمی تأثیر‌گذار است. در همین راستا، به‌کارگیری روش‌های نوین در بازآفرینی و تأمین امنیت فیزیکی ساختمان‌های نوساز، تأکید بر مدیریت یکپارچه در برنامه‌ریزی برای بازآفرینی، توجه به حقوق مالکان، توجه به انجام تکالیف سازمان‌های مرتبط با برنامه‌های بازآفرینی، تداوم در برنامه‌ریزی و اجرای آن، در نظر گرفتن عدالت در برخورداری از امکانات شهری و نیاز به برخی اصلاحات در قوانین مرتبط به بازآفرینی از سایر موارد حائز اهمیت است.<br />نتیجه‌گیری<br />بررسی مطالعات و پژوهش‌های گذشته در زمینۀ مشارکت مردمی در برنامه‌های بازآفرینی بافت‌های فرسودۀ شهری نشان داد اعتمادسازی، چالش اصلی پیش روی مشارکت در این نوع بافت‌ها است. اما نتایج مقالۀ حاضر نشان داد پیش از اینکه اعتماد در مردم ایجاد شود، باید اقداماتی صورت پذیرد. به بیانی، اعتمادسازی خود پیش‌نیازهایی دارد که اگر به آن‌ها توجه نشود، اعتمادی شکل نخواهد گرفت و همچنین، پس از شکل‌گیری اعتماد نیز حلقه‌های واسطی وجود دارند که بدون در نظر گرفتن آن‌ها مشارکت شکل نخواهد گرفت. مطالعات نظری، مصاحبه‌ها و بررسی‌ها در محلۀ جوادیه نشان داد توجه به نیازها، منافع، رضایتمندی مردم، تقویت امنیت، توجه به ارزش‌های فرهنگی، تقویت انسجام گروهی، تقویت حس تعلق محله‌ای (‌احساس عضویت، حس تأثیرگذاری، توجه به نیازها و تقویت پیوندهای عاطفی)، تفویض اختیار، فراهم‌سازی امکان گفتمان و شفافیت در اطلاع‌رسانی از مواردی هستند که زمینه‌ساز اعتمادسازی هستند. پس از اعتماد‌سازی نیز شکل‌گیری فضاهای عمومی، مشارکت ذهنی و سپس، مشارکت عینی نیاز است که مشارکتی دوسویه و صورت کاملی از مشارکت شکل بگیرد. توجه به این موارد به عنوان پیش‌نیاز اعتماد‌سازی و شکل‌گیری حلقه‌های واسط بین اعتماد‌سازی تا مشارکت، اهمیت زیادی برای برنامه‌ریزان و نهادهای مجری خواهد داشت. توجه به پیش‌نیازها و حلقه‌های واسط برای جلب مشارکت می‌تواند راهگشای برنامه‌ریزان و مجریان برای ورود با محلات دارای بافت فرسوده به منظور اجرای برنامه‌های بازآفرینی باشد. برنامه‌ریزان برای برنامه‌ریزی بازآفرینی در بافت‌های فرسودۀ شهری به‌خصوص در محلاتی مانند محلۀ جوادیه و اخذ نتایج هر چه بهتر، در گام نخست باید شناخت صحیحی از محله، ناحیه، منطقه و ساکنان بافت‌های فرسوده‌ای کسب کنند. به شاخص‌هایی همچون نیازهای مردم، سطح‌بندی نیازها، رضایتمندی مردم، پیوند‌های اجتماعی و ارزش‌های فرهنگی، هویت محله‌ای، وجود فضاهای گفتمانی و نحوۀ واگذاری قدرت به مردم توجه ویژه داشته باشند. توجه به این شاخص‌ها به شکل‌گیری اعتماد دو‌جانبه میان مردم و مسئولان منجر خواهد شد و در نهایت، مشارکتی دو‌جانبه (‌از سوی مردم و مسئولان) شکل خواهد گرفت. در این صورت، برنامه‌های بازآفرینی با کمترین هزینه برای مدیریت شهری و با بالاترین درجۀ رضایتمندی و مشارکت مردمی اجرایی می‌شود. با توجه به موارد گفته‌شده، پس از ایجاد انگیزه و جلب مشارکت مردمی در برنامه‌های بازآفرینی باید اقداماتی انجام شود که مشارکت جلب‌شده افزایش یابد و تقویت شود. در همین راستا افزایش شفافیت در ارائۀ اطلاعات و اعتمادسازی در مردم‌، ارائۀ تسهیلاتی که با نیازهای ساکنان بافت‌ها متناسب بوده و دریافت آن آسان باشد، مدیریت قوی در برنامه‌ریزی که به طور کلان همۀ موضوعات بافت را مد نظر قرار دهد و در زمان اجرا نیز دارای سرعت، دقت و کارایی بالایی باشد و همچنین، در نظر گرفتن حقوق مالکیت افراد و ایجاد اطمینان در حفظ این حقوق، از عوامل مهم برای افزایش و تقویت میزان مشارکت مردم در برنامه‌های توسعه‌ای است https://www.juep.net/article_211558_a57fabe62a96381e8d99a38b3f0543f6.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 01 25 Explanation and Calculation of the Contribution of Various Fees to Housing Construction: A Case Study of Urban Development Permits Issued by Tehran Municipality in 2023‌ تبیین و محاسبۀ سهم انواع عوارض کسب‌وکار در ساخت مسکن؛ موردپژوهشی: پروانه‌های شهرسازی شهرداری تهران در سال 1402 62 80 212745 10.22034/uep.2025.490526.1561 FA امیرحسین عبدالله‌زاده جمال آبادی دانشجوی دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشکدۀ هنر معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0009-0007-3040-4339 علی‌اکبر تقوایی استاد برنامه‌ریزی شهری، گروه شهرسازی، دانشکدۀ هنر معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران Journal Article 2024 11 25 Introduction <br />Urban development and housing construction are critical drivers of economic growth and social sustainability, particularly in megacities like Tehran. However, complex municipal fees and tariffs significantly influence the financial mechanisms surrounding these processes, such as building permit fees and direct and indirect taxes. While these costs are intended to offset public expenses, the lack of transparency and coordination in their calculation and allocation imposes financial strain on developers and creates inequities in urban investments.  <br />This research examines the share of municipal fees and taxes in housing construction costs in Tehran, analyzing their impacts on investment dynamics. The study aims to optimize municipal revenue policies and fee management for sustainable and equitable urban development.<br />The theoretical framework is built on municipal revenue structures, emphasizing various fees and taxes. Unlike many countries, Iranian municipalities, including Tehran, rely heavily on activity-based fees—such as construction fees—rather than recurrent taxes like property taxes. This dependency results in less financial sustainability and uneven urban investment. The study aims to establish a robust policy framework for urban financial management by referencing international benchmarks such as development charges and material taxation.<br />Materials and Methods<br />The research was conducted in three phases. In the first phase, physical indices such as land area, number of floors, and building density were analyzed to estimate construction investments. A dataset of 4,500 building permit files from Tehran was evaluated based on urban development plans and various metrics.In the second phase, secondary data and economic analyses were used to calculate construction costs, including national and local taxes and quality control fees. The costs comprised materials, labor, machinery, and taxes such as direct and indirect taxes, municipal fees, and professional control tariffs. Unlike developed countries where fees are applied post-construction, Tehran’s fees are predominantly levied during construction, affecting cost dynamics significantly.<br />The third phase analyzed the contribution of municipal fees to construction costs, initial investment, and final sale prices. Financial metrics such as per-square-meter construction costs, initial property value, and final sale prices across Tehran’s 22 districts were calculated and compared. Key indicators included: 1. The share of municipal fees in construction costs, encompassing building permit and service fees. 2. The ratio of fees to initial property investments under scenarios aligned with or exceeding urban development plans. 3. The contribution of municipal fees to final housing sales.<br />All calculations were conducted assuming zero inflation and static timeframes, providing a foundation for evaluating fee policies and forecasting their impacts on investment and urban growth.<br />Findings<br />This study analyzed the financial impact of municipal fees on housing construction costs, property investments, and final apartment sales in Tehran. Data from 4,500 building permit applications in 2023 revealed that the average initial property value in Tehran was below 500 billion rials, with the highest values in District 1 (2,180 billion rials) and the lowest in District 10 (74 billion rials). Average construction costs ranged from 164 to 464 million rials per square meter, while the average apartment sale price was estimated at 970 million rials.  <br />The findings showed that construction materials accounted for 58.4% of costs, labor and machinery 26.2%, direct and indirect taxes 6.56%, municipal fees 4.34%, and professional control tariffs 3.35%. Municipal fees varied between 1.21% and 11.87% of construction costs across districts, averaging 4.8% of initial property values under standard urban plans and 2.1% when exceeding density limits. These results highlight the significant role of fees in construction costs and emphasize the need for policy reforms.<br />Conclusion<br />The output of this research can have broad applications in two areas: 1-quantity and calculation and 2-proposals of urban management governance.<br />1- If the current situation remains constant and approximately two-thirds of Tehran Municipality’s revenues depend on income from issuing building permits, in the two scenarios of selling excess density of the detailed plan and issuing permits precisely according to the detailed plan, the amount of investment required in the real estate investment sector (primary institution) is 1.7 times, and the construction cost (secondary institution) is almost double. In both scenarios, the income of the urban development sector is constant, but the income of the government and the engineering system has grown significantly. Also, the second scenario will bring a much higher number of residential units and residential infrastructure and an intensification of the city’s density load by 20 percent.<br />2-The findings reveal a heavy reliance of Tehran’s municipal revenue structure on unstable sources, such as income from building permits. This reliance, coupled with substantial increases in construction costs and limited investment returns, places additional financial burdens on housing developers, potentially reducing their motivation.<br />Currently, municipal fees account for 12% of housing construction costs in Tehran, exceeding global averages. In districts where additional density is granted, the fee contribution is relatively negligible, necessitating reforms to enhance fee determination and allocation equity. Adjusting tariffs associated with increased density to cover at least 2.5% of property value, in line with global standards, could enhance municipal revenue sustainability and promote social equity.<br />The high upfront construction costs—taxes, insurance, and building permit fees—exert significant financial pressure on developers. These costs could be alleviated by shifting some charges to post-construction phases, such as urban service fees or taxes based on rental or sales income.<br />In terms of construction quality, engineering tariffs require revision. Currently determined solely by building area, these tariffs fail to account for factors such as construction quality, market competitiveness, or locational desirability. Incorporating qualitative indices could improve construction standards and enhance pricing accuracy.<br />A significant challenge in managing urban fees lies in the lack of transparency in their calculation and allocation. Establishing transparent systems and simulation tools for fee calculation and expenditure tracking could boost public trust and encourage greater social participation.<br />Policymakers should reconsider the structure of fees and tariffs and develop strategies that reduce financial pressure on developers and enhance fairness and efficiency in urban management. The results of this study provide a scientific basis for optimizing urban policies and directing investments toward sustainable and balanced development across Tehran’s diverse districts. مقدمه<br />توسعۀ شهری و ساخت‌وساز مسکن در کلان‌شهری مانند تهران به ‌عنوان محرک‌های اصلی رشد اقتصادی و پایداری اجتماعی شناخته می‌شوند، اما نظام پیچیدۀ عوارض و تعرفه‌های شهرداری مانند عوارض صدور پروانه و مالیات‌های مستقیم و غیرمستقیم بر این فرایند تأثیرگذار است. این هزینه‌ها، که برای جبران هزینه‌های عمومی طراحی شده‌اند، به دلیل نبود شفافیت و هماهنگی در محاسبه و هزینه‌کرد، فشار مالی بیشتری بر توسعه‌دهندگان وارد می‌کنند و موجب نابرابری در سرمایه‌گذاری‌های شهری می‌شوند. این پژوهش با تمرکز بر سهم عوارض و مالیات‌های شهرداری از هزینه‌های ساخت مسکن در تهران، به تحلیل جامع این تأثیرات پرداخته و هدف آن، بهینه‌سازی سیاست‌های درآمدی و مدیریت تعرفه‌ها برای توسعۀ پایدار و عادلانه در شهر است.<br />مبانی نظری این پژوهش بر ساختار درآمدی شهرداری‌ها با تمرکز بر انواع عوارض و مالیات‌ها استوار است. شهرداری‌ها به ‌عنوان نهادهای محلی، برای مدیریت مالی شهر از منابعی همچون عوارض عمومی (مانند عوارض نوسازی) و عوارض اختصاصی (مانند هزینه‌های پروانۀ ساخت) بهره می‌برند. این عوارض شامل هزینه‌های توسعۀ شهری، خدمات عمومی و هزینه‌های غیرمالیاتی است و سهم عمده‌ای در تأمین مالی شهرداری‌ها ایفا می‌کند. در ایران، به خلاف بسیاری از کشورها، شهرداری‌ها از مالیات‌های مکرر مانند مالیات بر املاک استفاده نمی‌کنند و عمدتاً به هزینه‌های مبتنی بر فعالیت، نظیر هزینه‌های ساخت‌وساز، متکی هستند. این ساختار، پایداری کمتری دارد و موجب نابرابری در سرمایه‌گذاری شهری می‌شود. همچنین، در این پژوهش با استفاده از شاخص‌های بین‌المللی مانند سهم هزینه‌های توسعه و مالیات بر مواد، تفاوت‌های هزینه‌ای در کشورهای مختلف بررسی می‌شود تا ضمن مشخص شدن جایگاه ایران در بین کشورهای دیگر، چارچوب مناسبی برای سیاست‌گذاری مالی در مدیریت شهری ارائه شود.<br />مواد و روش‌ها<br />این پژوهش در سه گام به تحلیل و تبیین عوارض و هزینه‌های ساخت می‌پردازد. در گام نخست، شاخص‌های کالبدی مانند مساحت زمین، تعداد طبقات و تراکم ساختمانی بررسی می‌شوند تا حجم سرمایه‌گذاری ساخت مشخص شود. نمونه‌ها شامل 4500 پروندۀ پروانۀ ساختمانی شهر تهران هستند که بر اساس طرح تفصیلی و شاخص‌های مختلف ارزیابی شده‌اند. در گام دوم، با استفاده از داده‌های ثانویه و تحلیل اقتصادی، هزینه‌های ساخت، عوارض ملی و محلی، و تعرفه‌های کنترل کیفیت محاسبه می‌شوند. هزینه‌های ساخت شامل مواردی مانند مصالح، دستمزد، ماشین‌آلات، و عوارضی نظیر مالیات‌های مستقیم و غیرمستقیم، عوارض شهرداری و تعرفه‌های کنترل تخصصی است. تحلیل‌ها نشان می‌دهند عوارض شهرداری در ایران، به خلاف کشورهای توسعه‌یافته، بیشتر هنگام ساخت اعمال می‌شود، در حالی که در کشورهای دیگر این عوارض معمولاً به بهره‌برداری و انتقالات آتی مربوط است. داده‌های پژوهش امکان ارزیابی تنوع هزینه‌ها در مناطق مختلف تهران را فراهم می‌کند و به سیاست‌گذاران شهری برای طراحی نظام مالی بهینه و عادلانه کمک می‌کند.<br />در گام سوم، سهم عوارض شهرداری بر هزینه‌های ساخت، آورده اولیۀ ملکی، و فروش نهایی پروژه‌های ساختمانی مورد تحلیل قرار گرفت. برای این‌منظور، شاخص‌های مالی نظیر هزینۀ ساخت هر مترمربع، ارزش ملکی اولیه و قیمت فروش نهایی در 22 منطقۀ تهران محاسبه و مقایسه شد. داده‌ها شامل 4500 پروندۀ صدور پروانۀ ساختمانی بودند که اطلاعات آن‌ها از سامانۀ شفافیت شهرداری تهران استخراج شد. شاخص‌های کلیدی عبارت بودند از: 1. سهم عوارض شهرداری از هزینۀ ساخت شامل محاسبۀ سهم عوارض صدور پروانه و خدمات شهری؛ 2. نسبت عوارض به آوردۀ اولیۀ ملکی شامل تحلیل میزان اثرگذاری عوارض در شرایط انطباق با طرح تفصیلی و اعطای تراکم مازاد؛ 3. سهم عوارض در فروش نهایی مسکن شامل بررسی تأثیر عوارض در هزینه‌های نهایی فروش. تمامی محاسبات با فرض زمان و تورم صفر انجام شده و امکان سنجش سیاست‌های عوارض‌گذاری و پیش‌بینی تأثیر آن‌ها بر سرمایه‌گذاری و توسعۀ شهری فراهم شد.<br />یافته‌ها<br />این پژوهش بر تحلیل مالی سهم عوارض شهرداری در هزینۀ ساخت، آوردۀ اولیۀ ملکی، و فروش نهایی آپارتمان در تهران تمرکز دارد. با استفاده از داده‌های 4500 پروندۀ صدور پروانۀ ساختمانی در سال 1402، هزینه‌های ساخت شامل مواد، دستمزد، ماشین‌آلات، مالیات‌ها و عوارض محاسبه شد. یافته‌ها نشان می‌دهد میانگین ارزش آوردۀ اولیۀ ملکی در تهران کمتر از 500 میلیارد ریال بوده و بالاترین آن در منطقۀ 1 با 2180 میلیارد ریال و پایین‌ترین در منطقۀ 10 با 74 میلیارد ریال ثبت شده است. میانگین هزینۀ ساخت هر مترمربع آپارتمان بین 164 تا 464 میلیون ریال در مناطق مختلف و میانگین فروش آپارتمان‌ها 970 میلیون ریال برآورد شده است. همچنین، سهم مصالح ساختمانی در هزینۀ ساخت 58/4 درصد، دستمزد و ماشین‌آلات 26/2 درصد، مالیات‌های مستقیم و غیرمستقیم 6/56 درصد، عوارض شهرداری 4/34 درصد، و تعرفه‌های نظام مهندسی 3/35 درصد بوده است. سهم عوارض شهرداری از هزینۀ ساخت در مناطق مختلف بین 1/21 تا 11/87 درصد متغیر است. این سهم در صورت انطباق تراکم با طرح تفصیلی، 4/8 درصد از ارزش ملکی اولیه، و در صورت اعطای تراکم مازاد، 2/1 درصد است. این نتایج نشان‌دهندۀ نقش عوارض در افزایش هزینه‌های ساخت و لزوم بازنگری در سیاست‌های عوارض‌گذاری برای توسعۀ پایدار شهری است.<br />نتیجه‌گیری<br />خروجی این پژوهش کاربردهای گسترده‌ای در دو حوزه 1ـ کمی و محاسباتی و 2ـ گزاره‌های حکمرانی مدیریت شهری می‌تواند داشته باشد.<br />1- در صورت ثابت ماندن وضعیت فعلی و وابستگی تقریبی دو سوم درآمدهای شهرداری تهران به درآمد ناشی از صدور پروانۀ ساختمانی، در دو سناریوی فروش مازاد تراکم طرح تفصیلی و صدور پروانه عیناً مطابق طرح تفصیلی، میزان سرمایه‌گذاری مورد نیاز در بخش سرمایه‌گذاری ملکی (نهادۀ اولیه) 1/7 برابر و هزینۀ ساخت (نهادۀ ثانویه) تقریباً دوبرابر است. در هر دو سناریوی موجود درآمد حوزۀ شهرسازی ثابت، ولی عایدی دولت و نظام مهندسی رشد چشمگیری داشته است. همچنین، تعداد واحد مسکونی و زیربنای مسکونی بسیار بیشتر سناریوی دوم و تشدید بارگذاری تراکمی شهر به میزان 20 درصد بیشتر را به همراه خواهد داشت.<br />2- همچنین برای یافته‌ها نشان می‌دهند ساختار درآمدی شهرداری تهران به‌شدت به منابع ناپایدار، نظیر درآمدهای حاصل از صدور پروانۀ ساختمانی، وابسته است. این موضوع، همراه با افزایش قابل‌ توجه هزینه‌های ساخت و بازدهی محدود سرمایه‌گذاری، فشار مضاعفی بر توسعه‌دهندگان مسکن وارد کند و می‌تواند انگیزه‌های آنان را کاهش دهد.<br />در شرایط فعلی، سهم عوارض شهرداری از هزینۀ ساخت مسکن در تهران (12 درصد) بالاتر از میانگین جهانی است. این سهم در مناطقی که مازاد تراکم دریافت می‌کنند، به طور نسبی ناچیز است و نیازمند اصلاحاتی برای افزایش عدالت در نحوۀ تعیین و توزیع عوارض است. همچنین، بررسی‌ها نشان می‌دهند تعرفه‌ها و عوارض مرتبط با تراکم مازاد باید به گونه‌ای تنظیم شوند که حداقل 2/5 درصد از ارزش ملکی را پوشش دهند، امری که می‌تواند درآمد پایدار شهرداری را افزایش دهد و به تحقق عدالت اجتماعی کمک کند.<br />از سوی دیگر، هزینه‌های بسیار زیاد در ابتدای فرایند ساخت‌وساز، شامل مالیات‌ها، بیمه‌ها و عوارض صدور پروانه، فشار مالی شدیدی بر سازندگان وارد می‌کند. این امر می‌تواند با انتقال بخشی از هزینه‌ها به مراحل بهره‌برداری و نگهداری، نظیر اخذ تعرفه‌های خدمات شهری و مالیات‌های مبتنی بر درآمد ناشی از فروش یا اجارۀ مسکن، به میزان قابل‌ توجهی کاهش یابد.<br />در زمینۀ کیفیت ساخت نیز تعرفه‌های نظام مهندسی ساختمان نیازمند بازنگری است. این تعرفه‌ها که هم‌اکنون فقط بر اساس مساحت زیربنا تعیین می‌شوند، ارتباط چندانی با کیفیت ساخت، رقابت‌پذیری، یا مرغوبیت مکانی ندارند. افزودن شاخص‌های کیفی به این تعرفه‌ها می‌تواند علاوه بر ارتقای کیفیت ساخت، نقش مؤثرتری در تعیین قیمت واقعی داشته باشد.<br />یکی از چالش‌های مهم در مدیریت عوارض شهری، نبود شفافیت در نحوۀ محاسبه و هزینه‌کرد این عوارض است. ایجاد سامانه‌های شفاف و ابزارهای شبیه‌ساز برای اطلاع‌رسانی دقیق دربارۀ نحوۀ محاسبۀ عوارض و میزان هزینه‌کرد آن‌ها می‌تواند اعتماد عمومی را افزایش دهد و زمینه‌ساز مشارکت اجتماعی بیشتر شود.<br />با در نظر گرفتن این موارد، سیاست‌گذاران شهری باید ضمن بازنگری در ساختار عوارض و تعرفه‌ها، برنامه‌هایی را تدوین کنند که علاوه بر کاهش فشار مالی بر سازندگان، به افزایش عدالت و کارایی در نظام مدیریت شهری کمک کنند. نتایج این پژوهش می‌تواند مبنای علمی مناسبی برای بهینه‌سازی سیاست‌های شهری و هدایت سرمایه‌ها به سوی توسعۀ پایدار و متوازن در مناطق مختلف شهر تهران باشد. https://www.juep.net/article_212745_ba8f4b9b95a9fc668708211fefa12475.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 02 08 Explanation of the Impact of Tactical Urbanism on the Resilience Enhancement of Urban Areas (Case Study: District 14 of Tehran Municipality) تبیین اثرگذاری شهرسازی تاکتیکال بر افزایش تاب‌آوری نواحی شهری (نمونۀ موردی‌: منطقۀ 14 شهرداری تهران) 82 97 211612 10.22034/uep.2024.470586.1521 FA حمیدرضا عسکری دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد یادگار امام خمینی(ره) شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران‌ تهمینه دانیالی استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، واحد یادگار امام خمینی(ره) شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران محمد همتی استادیار جغرافیای طبیعی، واحد یادگار امام خمینی(ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران‌ Journal Article 2024 10 02 Introduction <br />Thes The increasing trends in population and urbanization, coupled with economic, social, and environmental challenges, have led to growing dissatisfaction among citizens in recent years. The inefficacy of urban management approaches and costly projects have highlighted the need for innovative management ideas to achieve faster, more cost-effective solutions for citizen satisfaction. Iran’s historic neighborhoods and traditional districts embody significant architectural and cultural values and require serious revitalization and organization. Neglecting this matter amounts to the loss of national and cultural heritage. The concept of resilience against threats, including natural disasters, helps understand social and economic capacities and recognize that it is vital for formulating risk reduction policies. Ultimately, this research adopts a tactical approach to examine strengthening urban resilience and enhancing urban space quality, aiming to achieve sustainable urban development through optimal management of constraints and challenges. This area is well-equipped with suitable amenities and welfare services, and housing costs are relatively reasonable. Consequently, it has a high population density while being recognized as one of the less extensive regions. This study investigates the impact of a tactical urbanism approach on urban resilience and enhancing the urban environment in District 14 of Tehran Municipality. In this regard, the research seeks to answer the question of how the areas within District 14 are influenced by tactical urbanism in their capacity to increase resilience.<br />Materials and Methods<br />This research was conducted in an applied and developmental manner using a descriptive-analytical approach and a survey method. The statistical population includes all citizens of District 14 in Tehran, totaling 484,333 individuals as of 2021. Using Cochran’s formula, the sample size was approximately 384 individuals, with sampling conducted via simple random selection. Descriptive statistics (frequency, percentage, mean) and inferential statistics (Likert scale) were utilized in the data analysis. The results were analyzed using MATLAB software and the TOPSIS model, and the areas of District 14 were prioritized based on selected criteria. These findings are presented in tabular form.<br />Findings<br />Vulnerable and deteriorated spaces in District 14 of Tehran have reached a state of neglect and vulnerability due to a lack of maintenance and social and economic issues. The increase in population and internal migration have also played a significant role in this trend. These areas are typically located in low-income neighborhoods with inadequate infrastructure, not only diminishing the quality of life for residents but also contributing to social insecurity and rising crime rates. The criteria for identifying degraded areas include instability, fragmentation, and impermeability. In District 14, these deteriorated zones are categorized into three groups, with Zone 6 experiencing the highest impact on urban resilience and Zone 4 the lowest. Regarding social resilience, Zone 4 faces significant challenges with low scores, while Zones 3 and 6 perform better. Contributing factors include a lack of educational and healthcare facilities. To enhance social resilience, it is essential to identify needs and develop relevant programs.<br />Regarding economic resilience, challenges such as the vulnerability of businesses and insufficient support from governmental institutions are evident. Zones 1 and 4 exhibit the least susceptibility to tactical urbanism. Inequality in resource distribution further exacerbates economic challenges. Environmental resilience and tactical urbanism play crucial roles in enhancing residents’ quality of life and security.<br />Challenges in Zones 2 and 6:Quality of Building Materials: Increased vulnerability of structures to natural disasters.Deteriorated Conditions: Hazards such as building collapses and social issues.Lack of Green Spaces: The need for healthy ecosystems for psychological well-being and physical health.Quality of Connectivity: Inadequate access to emergency services in critical situations. Recent studies indicate that tactical urbanism can positively impact urban resilience in the face of challenges and crises. Zones 2 and 6 are identified as areas with high potential for leveraging this type of urbanism. In contrast, Zones 1 and 4 face infrastructure challenges and resident dissatisfaction, impacting their ability to adapt and respond to crises.<br />Conclusion<br />This research demonstrates that tactical urbanism can improve citizen’s quality of life by harnessing various urban and regional factors. This approach emphasizes simplicity, innovation, and low costs, tailored to Iran’s cultural and indigenous characteristics. By implementing neighborhood-oriented and cost-effective projects, it can lead to the creation of added value for residents. Active community participation in planning and execution strengthens the sense of belonging and local identity and enhances the resilience and sustainability of cities. Urban planners should focus on designing projects that align with the real needs of residents. The study’s findings in District 14 of Tehran Municipality indicate that tactical urbanism has a significant positive impact on urban resilience, with Zone 6 receiving the highest score. This study highlights the importance of paying attention to local approaches and successful experiences, recommending that policymakers develop more comprehensive strategies to maximize the potential of tactical urbanism in various areas. Additionally, addressing the specific needs of each district and fostering active citizen participation can improve quality of life and urban resilience. مقدمه<br />روند افزایشی جمعیت و شهرنشینی به همراه مشکلات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی، در سال‌های اخیر نارضایتی شهروندان را به دنبال داشته است. ناکارآمدی شیوه‌های مدیریت شهری و پروژه‌های پرهزینه، ضرورت ایده‌های نوین مدیریتی برای جلب رضایت سریع‌تر و با هزینۀ کمتر را نمایان کرده است.<br />بافت‌های تاریخی و محلات سنتی ایران، که حاوی ارزش‌های معماری و فرهنگی هستند، به احیا و ساماندهی جدی نیاز دارند. غفلت از این موضوع، به معنای از دست دادن میراث ملی و فرهنگی است. مفهوم تاب‌آوری در برابر تهدیدها، از جمله سوانح طبیعی، به درک ظرفیت‌های اجتماعی و اقتصادی کمک می‌کند و شناخت آن برای تعیین سیاست‌های کاهش خطر حیاتی است. در نهایت، پژوهش حاضر با رویکردی تاکتیکی به بررسی تقویت تاب‌آوری شهری و ارتقای کیفیت فضاهای شهری می‌پردازد، تا از طریق مدیریت بهینۀ محدودیت‌ها و مسائل، به توسعۀ پایدار شهری دست یابد. این پژوهش به تحلیل تأثیر رویکرد شهرسازی تاکتیکال بر تاب‌آوری محیط شهری در منطقۀ ۱۴ شهرداری تهران می‌پردازد. با توجه به تراکم بالای جمعیت و امکانات رفاهی مناسب این منطقه، بررسی نواحی مختلف از منظر تأثیرگذاری شهرسازی تاکتیکال اهمیت ویژه‌ای دارد. این پژوهش بر آن است تا به تأثیر رویکرد تاکتیکالی در ایجاد تاب‌آوری شهر در ارتقای کیفیت محیط شهر منطقۀ 14 شهرداری تهران بپردازد و در این رابطه پژوهش در صدد پاسخ به این پرسش است که نواحی منطقۀ 14 از منظر تأثیرگذاری شهرسازی تاکتیکال بر افزایش تاب‌آوری چگونه هستند؟<br />مواد و روش‌ها<br />این پژوهش به صورت کاربردی و توسعه‌ای با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و روش پیمایشی انجام شده است. جامعۀ آماری شامل تمامی شهروندان منطقۀ 14 تهران با جمعیت 484,333 نفر در سال 1400 است. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران حدود 384 نفر تعیین شد و نمونه‌گیری به صورت تصادفی ساده انجام شد. در تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها، از آمار توصیفی (فراوانی، درصد، میانگین) و آمار استنباطی (طیف لیکرت) استفاده شده است. نتایج با نرم‌افزار MATLAB و مدل تاپسیس بررسی و نواحی منطقۀ 14 بر اساس معیارهای انتخابی اولویت‌بندی شدند.<br />یافته‌ها<br />فضاهای بی‌دفاع و فرسوده در منطقۀ 14 تهران، به دلیل عدم نگهداری، مشکلات اجتماعی و اقتصادی، به وضعیتی آسیب‌پذیر و رهاشده رسیده‌اند. افزایش جمعیت و مهاجرت‌های درون‌شهری نیز در این روند نقش مؤثری دارند. این فضاها معمولاً در نواحی کم‌درآمد و با زیرساخت ناکافی قرار دارند و نه تنها کیفیت زندگی ساکنان را کاهش می‌دهند، بلکه به ناامنی اجتماعی و افزایش جرم منجر می‌شوند. معیارهای شناسایی بافت‌های فرسوده شامل ناپایداری، ریزدانگی و نفوذناپذیری هستند. در منطقۀ 14، بافت‌های فرسوده به سه دسته تقسیم شده و ناحیۀ 6 بالاترین و ناحیۀ 4 پایین‌ترین تأثیر را در زمینۀ تاب‌آوری شهری دارند. در ابعاد تاب‌آوری اجتماعی، ناحیۀ 4 با امتیاز کمی روبه‌رو است و نواحی 3 و 6 عملکرد بهتری دارند. عوامل مؤثر شامل کمبود مراکز آموزشی و درمانی است. برای ارتقای تاب‌آوری اجتماعی، شناسایی نیازها و توسعۀ برنامه‌ها لازم است. در ابعاد تاب‌آوری اقتصادی، چالش‌هایی مانند آسیب‌پذیری مشاغل و عدم حمایت نهادهای دولتی وجود دارد. نواحی 1 و 4 کمترین تأثیرپذیری از شهرسازی تاکتیکال را دارند. نابرابری در توزیع منابع نیز مشکلات اقتصادی را تشدید می‌کند.<br />چالش‌ها در نواحی ۲ و ۶ به شرح زیر است:<br />1. کیفیت مصالح ساختمانی: آسیب‌پذیری بیشتر سازه‌ها در برابر بلایای طبیعی.<br />2. بافت‌های فرسوده: خطراتی مانند ریزش ساختمان‌ها و مشکلات اجتماعی.<br />3. کمبود فضای سبز: نیاز به اکوسیستم‌های سالم برای روان‌شناسی و سلامت جسمی.<br />4. کیفیت راه‌های ارتباطی: عدم دسترسی سریع به خدمات اضطراری در شرایط بحرانی.<br />مطالعات اخیر نشان می‌دهد شهرسازی تاکتیکی می‌تواند تأثیر مثبتی بر تاب‌آوری شهری در مواجهه با چالش‌ها و بحران‌ها داشته باشد. نواحی ۲ و ۶ به عنوان مناطقی با پتانسیل بالا برای بهره‌برداری از این نوع شهرسازی شناخته می‌شوند. در مقابل، نواحی ۱ و ۴ با چالش‌های زیرساختی و نارضایتی ساکنان مواجه‌اند که بر توانایی آن‌ها در سازگاری و پاسخ به بحران‌ها تأثیر می‌گذارد.<br />نتیجه‌گیری<br />این تحقیق نشان می‌دهد شهرسازی تاکتیکال می‌تواند بهبود کیفیت زندگی شهروندان را با جذب عوامل مختلف شهری و منطقه‌ای تسهیل کند. این رویکرد، با توجه به ویژگی‌های فرهنگی و بومی ایران، بر سادگی، ابتکار و هزینۀ کم تأکید دارد و می‌تواند با اجرای پروژه‌های محله‌محور و کم‌هزینه، به ایجاد ارزش‌های افزوده برای شهروندان منجر شود. مشارکت فعال جامعه در برنامه‌ریزی و اجرا نه تنها حس تعلق و هویت محلی را تقویت می‌کند، بلکه تاب‌آوری و پایداری شهرها را نیز افزایش می‌دهد. برنامه‌ریزان شهری باید به طراحی پروژه‌هایی بپردازند که با نیازهای واقعی ساکنان همسو باشد. نتایج پژوهش در منطقۀ 14 شهرداری تهران نشان می‌دهد شهرسازی تاکتیکال تأثیر مثبت و قابل توجهی بر تاب‌آوری شهری دارد، به ‌طوری ‌که ناحیۀ 6 بالاترین امتیاز را دریافت کرده است. این مطالعه بر اهمیت توجه به رویکردهای محلی و تجربیات موفق تأکید دارد و پیشنهاد می‌کند که سیاست‌گذاران استراتژی‌های جامع‌تری برای استفادۀ حداکثری از پتانسیل‌های شهرسازی تاکتیکال در نواحی مختلف تدوین کنند. همچنین، توجه به نیازهای خاص هر ناحیه و مشارکت فعال شهروندان می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی و تاب‌آوری شهری کمک کند. https://www.juep.net/article_211612_387c446c0a4c7b612800004302da4e2d.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 02 04 Meta-Synthesis of City Diplomacy Researches in Iran فراترکیب مطالعات دیپلماسی شهری در ایران 98 116 213547 10.22034/uep.2025.488723.1556 FA علی اسکوئی ارس دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکدۀ برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران‌ 0000-0002-8897-5237 فریدون بابائی اقدم دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکدۀ برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران 0009-0008-7841-1535 ایرج تیموری دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکدۀ برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران 0000-0002-3167-5583 علی حسینی دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران‌ 0000-0002-3942-2222 Journal Article 2024 11 13 Introduction <br />Globalization has led to the fact that today, in addition to playing a role locally, cities also expand political, economic, cultural, and international relations. With the continuation of globalization, the management of international relations of cities has emerged in the network of global cities in the form of city diplomacy. Considering its privileged position in the Middle East and Asia, Iran has a lot of capacity to activate diplomacy in its cities. From this point of view, the current research aims to identify and categorize authentic scientific research articles (ranked) by the Ministry of Science, master’s theses, doctoral theses, and authentic authored and translated books in the field of city diplomacy in Iran<br />Materials and Methods<br />This research investigated the studies conducted in the last ten years using a meta-synthesis (systematic) method. By understanding the approaches and nature of each one, he investigated the structure of scientific works, including methodology, indicators, method of data collection and analysis, and the results obtained to find the positive aspects and gaps. Analyze research. First, by searching for the keyword “city diplomacy” in reliable scientific databases (Magiran, Civilica, Jihad University Scientific Information, Google Scholar, and Samaneh Ganj Irandak), scientific works that had the word “city diplomacy” in their main titles were collected. Then, the initial review of articles and theses and limiting them to the valid scientific-research articles of the Ministry of Science, as well as the valid theses and theses of state universities, and their coding was undertaken. The inclusion criteria of the studies included conducting research and publishing the research in the Farsi language and in the form of full text. Among all the studies, 30 studies were selected due to meeting the inclusion criteria. A total of 19 scientific research articles, five master’s thesis titles, one doctoral thesis title, three authored book titles, and finally, three translated book titles were published in the period of April 2013 to March 2014 related to city diplomacy<br />Findings<br />The findings of the research show that the weakness of studies in the field of city diplomacy in Iran in the early 90s is quite evident, which has gradually increased the quality of articles, especially in recent years. The cities of Tehran, Mashhad, and Shiraz, respectively, have the largest number of research works in the field of city diplomacy. In relation to the specialized areas of works published in the field of city diplomacy in Iran, it can be said that the most published works are related to experts in the fields of political science, urban planning, geography, and urban planning. The most important dimensions of city diplomacy investigated by the researchers in Iran include seven dimensions of urban economy: urban culture, urban development, urban security, urban representation, urban networks, and finally, urban research. Also, the other findings of the research indicate that in relation to the nature of the research under review, the frequency of applied research is more compared to basic research, while the research review, especially in the last 5 years, indicates a growing trend of fundamental research in the field of city diplomacy in Iran. Of course, it should be pointed out that from the sum of the analyses carried out in a documentary and meta-synthesis way, it appears that despite the importance of city diplomacy in Iran as one of the most basic tools of decentralization in the management of the international sphere, and on the other hand, as one of the main factors of national and transnational development, the weakness of studies in this field is very tangible, in such a way that the largest number of researches conducted in this field is in the period of 1402-1396. This is even though very few scientific works in this field were able to be reviewed before that. The lack of a publication that is specific to studies in the field of city diplomacy in Iran is very evident. The interdisciplinary capability of the concept of “city diplomacy” has made it possible to use experts in various fields of humanities in studies related to city diplomacy. From this point of view, it is necessary for thinkers related to the field of city diplomacy in Iran to work hard in order to establish a special publication with concepts related to city diplomacy. The results show that in terms of geographical distribution, Tehran province (Tehran metropolis) is in first place, followed by Khorasan Razavi (Mashhad metropolis) and Fars (Shiraz metropolis), respectively, ranked second and third. It seems that one of the main reasons for researchers’ interest in conducting research in the field of city diplomacy in the mentioned metropolises is the significant number of sister cities and also the image of their desired destination, which, as a result, leads to the strengthening of relations in the fields that are different from other cities in the world. <br />Conclusion<br />The results of this research show that there are many advantages for Iranian cities, especially big cities, to enter the field of city diplomacy actively and within the reasonable demands of the national government, but one of the main reasons for the inefficiency of the city diplomacy system in Iran, especially in big cities, is a lack of independence in decisions by the local government (big cities); in such a way that all the decisions in this field are completely dependent on the international relations (foreign policy) of the national (central) government. On the other hand, there are legal gaps in the field of city diplomacy in Iran, and the lack of sufficient power to delegate sufficient powers to urban management to facilitate the management of communication between international cities is quite evident. In general, city diplomacy in Iran has not been able to use all its potential capacities as it should, and as a result, it has led to the weakening of city diplomacy in the country. مقدمه<br />جهانی شدن باعث شده است تا امروزه شهرها علاوه بر نقش‌آفرینی در مقیاس محلی، در سطح بین‌المللی نیز به گسترش مراودات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و ... بپردازند. با تداوم فرایند جهانی شدن، مدیریت روابط بین‌المللی شهرها در شبکۀ شهرهای جهانی در قالب دیپلماسی شهری ظهور یافته است. کشور ایران با توجه به موقعیت ممتاز خود در خاورمیانه و آسیا ظرفیت بسیاری به منظور فعال کردن دیپلماسی شهرهای خود دارد. از این نظر، هدف پژوهش حاضر، شناسایی و دسته‌بندی مقالات علمی ـ پژوهشی معتبر (دارای رتبه) وزارت علوم، پایان‌نامه‌های کارشناسی ‌ارشد، رساله‌های دکتری، کتاب‌های تألیفی و ترجمه‌شدۀ معتبر در حوزۀ دیپلماسی شهری در ایران است. <br />مواد و روش‌ها<br />این پژوهش با روش فراترکیب (روشی سیستماتیک) به بررسی مطالعات صورت‌گرفته در ده سال اخیر پرداخته است؛ به ‌طوری که با فهم رویکردها و ماهیت هر یک، به بررسی ساختار آثار علمی شامل روش‌شناسی، شاخص‌ها، روش جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها و نتایج به‌دست‌آمده پرداخته است تا جنبه‌های مثبت و خلأ‌های پژوهشی را مورد واکاوی قرار دهد. ابتدا با جست‌وجوی کلیدواژۀ «دیپلماسی شهری» در پایگاه‌های علمی معتبر (مگیران، سیویلیکا، اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، گوگل اسکولار و سامانۀ گنج ایرانداک)، آثار علمی که کلمۀ «دیپلماسی شهری» در عنوان اصلی آن‌ها بود، گردآوری شدند. سپس به بررسی اولیۀ مقالات و پایان‌نامه‌ها و محدود کردن آن‌ها به مقالات علمی ـ پژوهشی معتبر وزارت علوم و همچنین، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های معتبر دانشگاه‌های دولتی و کدگذاری آن‌ها مبادرت شد. معیارهای ورود مطالعات، شامل انجام پژوهش و انتشار تحقیق به زبان فارسی و به صورت تمام متن بودن آن‌ها بود. از میان همۀ پژوهش‌ها، 30 مطالعه به دلیل برخورداری از معیارهای ورود به مطالعه انتخاب شدند. درمجموع، 19 عنوان مقالۀ علمی ـ پژوهشی، 5 عنوان پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، 1 عنوان رسالۀ دکتری، 3 عنوان کتاب تألیفی و در نهایت 3 عنوان کتاب ترجمه‌شده در بازۀ زمانی فروردین 1393 تا اسفند 1402 در ارتباط با دیپلماسی شهری انجام شده است.<br />یافته‌ها<br />یافته‌های پژوهش نشان‌دهندۀ آن است که ضعف مطالعاتی در اوایل دهۀ 1390 در حوزۀ دیپلماسی شهری در ایران کاملاً مشهود است که به‌تدریج بر دامنۀ کیفیت مقالات به‌خصوص در سال‌های اخیر افزوده شده است. به‌ترتیب کلان‌شهرهای تهران، مشهد و شیراز بیشترین تعداد آثار پژوهشی را در حوزۀ دیپلماسی شهری داشته‌اند. در ارتباط با حوزه‌های تخصصصی آثار چاپ‌شده در حوزۀ دیپلماسی شهری در ایران می‌توان گفت که به‌ترتیب بیشترین آثار چاپ‌شده به‌ترتیب مربوط به متخصصان حوزه‌های علوم سیاسی، شهرسازی و جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری است. مهم‌ترین ابعاد دیپلماسی شهری در پژوهش‌های مورد بررسی در ایران، به‌ترتیب مشتمل بر 7 بعد اقتصاد شهری، فرهنگ شهری، توسعۀ شهری، امنیت شهری، نمایندگی شهری، شبکه‌های شهری و در نهایت پژوهش شهری است و همچنین، یافته‌های دیگر پژوهش نشان‌دهندۀ آن است که در ارتباط با ماهیت پژوهش‌های مورد بررسی، فراوانی پژوهش‌های کاربردی در مقایسه با پژوهش‌های بنیادی بیشتر است. این در حالی است که بررسی پژوهش‌ها به‌ویژه در 5 سال اخیر‌ روند رو به رشد پژوهش‌های بنیادی در حوزۀ دیپلماسی شهری در ایران را نشان می‌دهد. البته، باید به این نکته اشاره کرد که از مجموع واکاوی‌های انجام‌شده به شیوۀ اسنادی و فراترکیب، چنین برمی‌آید که به رغم اهمیت موضوع دیپلماسی شهری در ایران به عنوان یکی از ابزارهای اساسی تمرکززدایی در مدیریت حوزۀ بین‌الملل و از طرفی، به‌ عنوان از اصلی‌ترین عوامل توسعۀ ملی و فراملی، ضعف مطالعاتی در این حوزه بسیار ملموس است، به نحوی که بیشترین تعداد پژوهش‌های صورت‌گرفته در این حوزه در بازۀ زمانی 1396-1402 است. این در حالی است که قبل از آن تعداد بسیار معدودی اثر علمی در این حوزه قابلیت بررسی داشتند. به نظر می‌رسد فقدان نشریه‌ای که مختص مطالعات حوزۀ دیپلماسی شهری در ایران باشد، بسیار مشهود است. قابلیت میان‌رشته‌ای مفهوم «دیپلماسی شهری» این امکان را برای بهره‌گیری از متخصصان در حوزه‌های مختلف علوم انسانی در مطالعات مرتبط با دیپلماسی شهری میسر ساخته است؛ از این نظر ضروری است تا اندیشمندان مرتبط با حوزۀ دیپلماسی شهری در ایران در راستای تأسیس نشریه‌ای مختص با مفاهیم مرتبط با دیپلماسی شهری همت گمارند. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد از نظر پراکنش جغرافیایی، استان تهران (کلان‌شهر تهران) در جایگاه نخست قرار دارد و پس از آن به‌ترتیب استان‌های خراسان‌ رضوی (کلان‌شهر مشهد) و فارس (کلان‌شهر شیراز) در رتبه‌های دوم و سوم قرار گرفته‌اند. به نظر می‌رسد یکی از دلایل اصلی علاقه‌مندی پژوهشگران به انجام تحقیقات در حوزۀ دیپلماسی شهری در کلان‌شهرهای یادشده، تعداد قابل توجه شهرهای خواهرخوانده و همچنین، تصویر مقصد مطلوب آن‌ها که در نتیجه به تقویت مناسبات در حوزه‌های مختلف از سوی سایر شهرهای دنیا منجر می‌شود، است.<br />نتیجه‌گیری<br />نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد مزیت‌های بسیاری برای شهرهای ایران به‌ویژه کلان‌شهرها برای ورود به عرصۀ دیپلماسی شهری به صورت فعالانه و در چارچوب مطالبات معقول حاکمیت ملی وجود دارد، اما یکی از دلایل اصلی عدم کارایی نظام دیپلماسی شهری در ایران، به‌ویژه در کلان‌شهرها، فقدان استقلال در تصمیم‌گیری‌ها توسط حاکمیت محلی (کلان‌شهرها) است؛ به نحوی که تمامی تصمیمات در این حوزه وابستگی کاملی به روابط بین‌الملل (سیاست خارجی) حاکمیت ملی (مرکزی) دارد و از طرفی خلأهای قانونی در زمینۀ دیپلماسی شهری در ایران و عدم واگذاری اختیارات کافی به مدیریت شهری برای سهولت در مدیریت ارتباطات بین‌المللی با سایر شهرها کاملاً مشهود است. به‌ طور کلی، می‌توان گفت که دیپلماسی شهری در ایران آن‌گونه که شایسته است نتوانسته از تمامی ظرفیت‌های بالقوۀ خود استفاده کند و در نتیجه، به تضعیف شدن دیپلماسی شهری در کشور منجر شده است. https://www.juep.net/article_213547_a2c42190ae3632760bdfc0f82bb7ef05.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 02 14 Application of the City Prosperity Index (CPI) in Urban Evaluation, Measurement, and Ranking, Case Study:22 Regions of Tehran Municipality in 2010, 2015 and 2020 کاربست شاخص شکوفایی شهر (CPI) در ارزیابی، سنجش و رتبه‌بندی شهری (مورد پژوهش: مناطق 22گانۀ شهرداری تهران در سال‌های 1390، 1395 و 1400) 118 139 212788 10.22034/uep.2025.490735.1566 FA امیررضا کاکاوند پژوهشگر دکتری شهرسازی، گروه برنامه‌ریزی و طراحی شهری و منطقه‌ای، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0007-7927-7668 ساناز کرم‌پور کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی منطقه‌ای، گروه برنامه‌ریزی و طراحی شهری و منطقه‌ای، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران شیرین کاکاوند کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی شهری، گروه برنامه‌ریزی و طراحی شهری و منطقه‌ای، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2024 12 04 Introduction <br />In the last two decades, humanity has faced an unprecedented number of crises, including financial, economic, environmental, social, and political crises, such as increasing unemployment, food shortages and price increases, increased pressure on financial institutions, insecurity, and political instability in cities (UN-HABITAT, 2012). Cities, and especially metropolises, are complex systems consisting of various dimensions, facing various challenges in the path of development, the place of realization of public interest and basic and essential human needs, as well as responding to the material and non-material needs of individuals (United Nations, 2017). Urban changes are a continuous process involving various spatial transformations in the city (Wong, 2014). Therefore, it is necessary to continuously measure, evaluate, and explain these changes in various dimensions of cities.<br />Due to the rapid urban growth process and the problems that have arisen, experts and planners have relied on various indicators to measure urban development; these indicators have often been proposed economically (Sarrafi & Hashemi, 2018). However, due to their reductionist shortcomings, addressing development as a complex, multidimensional, and not merely economic matter, and also the importance of sustainability and community-based perspectives in measuring development, alternative indicators have been considered ((Sarrafi & Hashemi, 2018) (WIJAYA, 2019), (Discoli et al., 2014), (Rogerson, Findlay, Morris, & Coombes, 1989)). Following this change in perspectives, urban development is no longer simply an economic matter but also introduced as a political and social phenomenon that pursues human-centered goals such as freedom, justice, prosperity, and well-being (Bakker, Verburg, & van Vliet, 2021). In recent decades, the limitations of one-sided and one-dimensional indicators have been considered, and with the concern for the sustainability of urban development, combined and multilateral or holistic indicators have been used more often to overcome the aforementioned limitations. One of these development measurement indicators was introduced by the United Nations Human Settlements Program in its 2012 report as the City Prosperity Index (UN-HABITAT, 2012 (Bonaiuto, Fornara, Ariccio, Cancellieri, & Rahimi, 2015)). This index examines, evaluates, and monitors the city in 6 main dimensions as follows:<br />• Productivity<br />• Infrastructure<br />• Quality of Life<br />• Environmental Sustainability<br />• Equity and Social Inclusion<br />• Urban Governance and Legislation<br />The present study was conducted in an attempt to answer the following questions:<br />What is the comparative status of the 22 districts of Tehran Municipality in terms of the dimensions of the city prosperity index in 2016, 2011, and 2012?<br />What are the strengths and weaknesses of the districts in terms of the city prosperity index?<br />Materials and Methods<br />In the present study, the research philosophy is post-positivist and quantitative in nature, with an inductive selective approach, a case study strategy, and a longitudinal time horizon, which uses various techniques and methods to collect data in each section of the research. For example, to collect the data required for the theoretical foundations, research background, and review of experiences, documentary and library methods were used using various plans, articles, documents, reports, and books. Finally, to collect the data required for the main and secondary dimensions of the city prosperity index and to evaluate and compare the 22 districts of Tehran Municipality, mainly secondary data derived from the results of the population and housing census in 2011 to date, spatial and archival data were used.<br />For deeper analysis and spatial analysis of variables related to the main and sub-dimensions of the urban prosperity index in the 22 districts of Tehran Municipality, in order to create a spatial database for producing, modifying, storing, maintaining, and managing spatial data, as well as performing spatial analyses and applying statistical tools, ArcGIS software has been used.<br />Finally, with the amendments made to the initial theoretical framework and the addition or replacement of new indicators according to the data base of the Tehran metropolis and the suitability of the new data with the urban prosperity index, the final operational framework of the research has been developed, which ultimately has six main dimensions, 15 sub-dimensions, and 30 indicators.<br />Findings<br />After collecting the necessary data and information to examine the prosperity index in the 22 regions of Tehran, in this section, the results and findings after standardizing the data, the final city prosperity index for the 22 regions and the time periods of 1390, 1395 and 1400 have been calculated and classified into very strong, strong, medium strong, medium, weak.<br />The research findings indicate that, in general, the level of urban prosperity in the 22 regions of the Tehran metropolis is in the weak to medium strong range, and there are no strong and very strong levels among the regions of Tehran in the years in question. Among them, only regions 1, 2, 4, 5 and 6 have experienced medium-strong prosperity in some years, and other regions have had medium and weak prosperity in all years. The best flowering status in the period 90 to 1400 is related to regions 5 and 1 in 90, followed by regions 6 and 2 in 95 and region 4 in 90.<br />On the other hand, regions 8, 9, 13, 14, 16, 17, 18, 21, and 22 have experienced poor flowering throughout the entire period under study, and it can be said that regions 9 and 21 of Tehran Municipality are in a more unfavorable situation in terms of flowering compared to other regions.<br />The average urban prosperity scores among different regions in these years show that from 2011 to 2016, the prosperity level in Tehran’s regions decreased, but in the period from 2016 to 2017, it increased.<br />In order to diagnose and analyze in more depth the strengths and weaknesses of the regions from the perspective of the urban prosperity index based on the data of the last year of the study (2016), the situation of each region can be analyzed in more detail. In addition to the final scores examined in the previous section, the strengths and weaknesses of the 22 regions of the municipality can be clearly stated from the perspective of the urban prosperity index.<br />Conclusion<br />In this section, in order to conclude, it can be stated that the proposed framework for measuring CPI in Tehran and the time steps under study, despite all its limitations, has sufficient efficiency and implementation potential and can be the basis for providing a comprehensive analysis of the comparative situation of the 22 regions of Tehran Municipality as well as prioritizing intervention in order to achieve multifaceted and sustainable development. One of the major limitations of the research is access to data sources. However, despite all the limitations and shortcomings in the available data sources, the gap between it and the required data sources has not been so great that the CPI measurement framework has lost its efficiency, and its implementation in Tehran is not possible. Given the poor condition of most regions in terms of the city prosperity index, we need serious measures in the city of Tehran to improve the welfare and quality of life of citizens. According to the analytical maps provided, the southern and western regions of Tehran can be given higher priority for intervention and planning.<br />To prioritize intervention to improve the condition of the regions, the ranking of the last year of the study can be used, and regions nine, twenty-one, seventeen, twenty-two, and ten, respectively, are introduced as the first five priorities for planning to improve the rank and living conditions of citizens. Finally, it should be noted that based on the strengths and weaknesses of the regions in terms of the city prosperity index, despite the observation of a poor condition in most of the 22 regions of the Tehran Municipality, with a case-by-case, separate and more detailed examination of data related to the main dimensions, there are also strengths, and stating a poor condition does not mean weakness in all cases and dimensions of the region. This is also true from another perspective: when a region has a relatively better score than other regions, it does not necessarily mean strength in all its sectors, and we may still see sectors and dimensions with weaker values.<br />As a result, it can be stated that by using the analyses carried out to identify the strengths and weaknesses of regions from the perspective of the city prosperity index, regional managers can adopt basic strategies to maintain and improve the stronger dimensions and sectors, as well as fundamentally correct and strengthen the weaker dimensions and sectors of their region. مقدمه<br />به شکل بی‌سابقه‌ای در دو دهۀ اخیر نوع بشر هم‌زمان با انواع بحران‌ها نظیر بحران‌های مالی، اقتصادی، محیطی، اجتماعی و سیاسی مواجه بوده است که می‌توان از مواردی نظیر بیکاری فزاینده، کمبود مواد غذایی و افزایش قیمت‌ها، فشار مضاعف بر مؤسسه‌های مالی، ناامنی و بی‌ثباتی سیاسی در شهر‌ها به عنوان مصادیق آن یاد کرد (UN-HABITAT, 2012). شهر‌ها و به‌خصوص کلان‌شهر‌ها سیستم‌های پیچیده متشکل از ابعاد گوناگون، رویارو با چالش‌های مختلف در مسیر توسعه، محل تحقق منفعت عمومی و نیاز‌های اساسی و ضروری بشر و همچنین، پاسخ‌گویی به نیاز‌های مادی و غیر مادی زندگی افراد هستند (United Nations, 2017). تغییرات شهری فرایندی مستمر مشتمل بر دگرگونی‌های فضایی مختلف در گسترۀ شهر است (Wong, 2014). از این‌رو، همواره پرداختن به سنجش، ارزیابی و تبیین این تغییرات در ابعاد گوناگون، به شیوه‌ای مستمر در شهر‌ها امری الزامی است.<br />به سبب فرایند رشد شتابان شهری و مشکلات بروز‌کرده، کارشناسان و برنامه‌ریزان با اتکا به شاخص‌های مختلف به سنجش توسعۀ شهری پرداخته‌اند، این شاخص‌ها اغلب با ماهیت اقتصادی مطرح شده‌اند (Sarrafi & Hashemi, 2018). اما به دلیل کاستی‌های تقلیل‌گرایانۀ آن‌ها، پرداختن به توسعه به مثابه امری پیچیده، چندبعدی و نه فقط اقتصادی، و همچنین اهمیت یافتن دیدگاه‌های پایداری و اجتماع‌محور در سنجش توسعه، شاخص‌های بدیلی مد نظر قرار گرفت ( (Sarrafi & Hashemi, 2018), (WIJAYA, 2019), (Discoli, et al., 2014), (Rogerson, Findlay, Morris, & Coombes, 1989)). در پی این تغییر دیدگاه‌ها توسعه‌یافتگی شهر‌ها دیگر نه فقط امری اقتصادی، بلکه به عنوان پدیده‌ای سیاسی و اجتماعی معرفی می‌شود که اهداف انسان‌محوری نظیر آزادی، عدالت، رفاه و بهروزی را دنبال می‌کند (Bakker, Verburg, & van Vliet, 2021). دهه‌های اخیر محدودیت‌های شاخص‌های یکجانبه‌نگر و تک‌بعدی مورد توجه بوده و با مطرح شدن دغدغۀ پایداری توسعۀ شهر‌ها و در جهت فائق آمدن بر محدودیت‌های یادشده، شاخص‌های ترکیبی و چندجانبه‌گرا و یا کل‌نگر بیشتر مورد استفاده قرار گرفته‌اند که یکی از این شاخص‌های سنجش توسعه توسط برنامۀ اسکان بشر سازمان ملل متحد در گزارش سال 2012 با عنوان شاخص شکوفایی شهر (City Prosperity Index) معرفی شده است ( (UN-HABITAT, 2012), (Bonaiuto, Fornara, Ariccio, Cancellieri, & Rahimi, 2015)). این شاخص در 6 بعد اصلی به شرح ذیل به بررسی، ارزیابی و پایش شهر می‌پردازد:<br />• بهره‌وری (Productivity)<br />• زیرساخت (Infrastructure)<br />• کیفیت زندگی (Quality of Life)<br />• پایداری محیط زیستی (Environmental Sustainability)<br />• برابری و شمول اجتماعی (Equity and Social Inclusion)<br />• قانون‌گذاری و حکمروایی شهری (Urban Governance and Legislation)<br />پژوهش پیش رو در تلاش برای پاسخ به پرسش‌های ذیل صورت گرفته است:<br />وضعیت تطبیقی مناطق 22 گانۀ شهرداری تهران از منظر ابعاد شاخص شکوفایی شهر در سال‌های 1395، 1390 و 1400 چگونه است؟ <br />ضعف‌ و قوت نقاط مناطق از منظر شاخص شکوفایی شهر چیست؟<br />مواد و روش‌ها<br />در پژوهش حاضر فلسفۀ پژوهش پسااثبات‌گرایانه و دارای ماهیت کمی، رویکرد انتخابی استقرایی، راهبرد موردپژوهی، با افق زمانی طولی است که از تکنیک‌ها و شیوه‌های مختلفی برای گردآوری داده‌ها در هر بخش از پژوهش استفاده شده است. به عنوان نمونه، برای گردآوری داده‌های مورد نیاز بخش مبانی نظری، پیشینۀ پژوهش و مرور تجارب از شیوه‌های اسنادی و کتابخانه‌ای با استفاده از طرح‌ها، مقالات، اسناد، گزارش و کتاب‌های مختلف به کار گرفته شده و در نهایت به منظور گردآوری داده‌های مورد نیاز ابعاد اصلی و فرعی شاخص شکوفایی شهر و در نهایت ارزیابی و مقایسۀ تطبیقی مناطق 22گانۀ شهرداری تهران، عمدتاً از داده‌های ثانویه برگرفته از نتایج سرشماری نفوس و مسکن در سال‌های 1390 تا کنون، داده‌های مکانی و آرشیوی استفاده شده است. <br />به منظور تحلیل‌های عمیق‌تر و تحلیل فضایی متغیر‌های مرتبط با ابعاد اصلی و فرعی شاخص شکوفایی شهر در مناطق 22گانۀ شهرداری تهران، به منظور ایجاد پایگاه دادۀ مکانی برای تولید، اصلاح، ذخیره، نگهداری و مدیریت داده‌های مکانی و همچنین، انجام تحلیل‌های مکانی و به‌کارگیری ابزارهای مبتنی بر آمار، از نرم‌افزار ArcGIS بهره گرفته شده است.<br />در نهایت با اصلاحات صورت‌گرفته بر چارچوب نظری اولیه و اضافه یا جایگزین کردن نماگرهای جدید با توجه به بستر داده‌ای کلان‌شهر تهران و تناسب داده‌های جدید با شاخص شکوفایی شهری، چارچوب عملیاتی نهایی پژوهش تدوین شده است، که در نهایت دارای 6 بعد اصلی، 15 بعد فرعی و 30 نماگر است.<br />یافته‌ها<br />پس از گردآوری داده‌ها و اطلاعات لازم برای بررسی شاخص شکوفایی در مناطق 22گانۀ شهر تهران، در این بخش، نتایج و یافته‌ها پس از استانداردسازی داده‌ها، شاخص نهایی شکوفایی شهر برای مناطق 22گانه و بازه‌های زمانی 1390، 1395 و 1400 محاسبه و در وضعیت‌های بسیار قوی، قوی، متوسط قوی، متوسط، ضعیف طبقه‌بندی شده‌اند.<br />یافته‌های پژوهش بیانگر آن است، به طور کلی سطح شکوفایی شهری در مناطق 22گانۀ کلان‌شهر تهران در بازۀ ضعیف تا متوسط قوی است و سطوح قوی و بسیار قوی در میان مناطق تهران در سال‌های مورد نظر وجود ندارد. در این میان، تنها مناطق 1، 2، 4، 5 و 6 در برخی سال‌ها شکوفایی متوسط قوی را تجربه کرده و سایر مناطق در تمامی سال‌ها دارای شکوفایی متوسط و ضعیف بوده‌اند. بهترین وضعیت شکوفایی در بازۀ زمانی 90 تا 1400 به‌ترتیب مربوط به مناطق 5 و 1 در سال 90 و بعد از آن مناطق 6 و 2 در سال 1395 و منطقۀ 4 در سال 1390 است. <br />از طرف دیگر، مناطق 8، 9، 13، 14، 16، 17، 18، 21 و 22 در کل دورۀ زمانی مورد بررسی شکوفایی ضعیفی را تجربه کرده‌اند و می‌توان گفت که مناطق 9 و 21 شهرداری تهران نسبت به سایر مناطق در وضعیت نامناسب‌تری از نظر شکوفایی قرار دارند.<br />میانگین امتیازهای شکوفایی شهری در میان مناطق مختلف در این سال‌ها نشان می‌دهد از سال 1390 تا 1395، سطح شکوفایی در مناطق تهران کاهش یافته است، اما در بازۀ زمانی 1395 تا 1400 روند افزایشی داشته ‌است.<br />به منظور آسیب‌شناسی و تحلیل عمیق‌تر متناسب با هر منطقه، از ‌قوت‌ها و ضعف‌های مناطق از منظر شاخص شکوفایی شهر براساس داده‌های آخرین سال مورد پژوهش (1400) استفاده شده است که می‌توان وضعیت هر منطقه را با جزئیات بیشتری تحلیل کرده و علاوه بر امتیاز‌های نهایی که در بخش پیشین بررسی شده، می‌توان به صورت مشخص بیان کرد از منظر شاخص شکوفایی شهر قوت‌ها و یا ضعف‌های مناطق 22گانۀ شهرداری در چه ابعادی است.<br />نتیجه‌گیری<br />در این بخش به منظور نتیجه‌گیری می‌توان بیان کرد که چارچوب پیشنهادی به منظور سنجش CPI در شهر تهران و گام‌های زمانی مورد پژوهش، با وجود تمامی محدودیت‌های پیش روی آن، از کارایی و امکان پیاده‌سازی کافی برخوردار است و می‌تواند مبنای ارائۀ تحلیلی جامع از وضعیت تطبیقی مناطق 22گانۀ شهرداری تهران و همچنین، اولویت‌بندی مداخله به منظور دستیابی به توسعۀ چندجانبه و پایدار قرار گیرد.<br />از عمده‌ترین محدودیت‌های پیش‌ روی پژوهش می‌توان به دسترسی محدود به منابع داده اشاره کرد، با این‌وجود و علی‌رغم تمامی محدودیت‌ها و کاستی‌های موجود در منابع داده در اختیار، شکاف میان آن با منابع داده مورد نیاز به قدری نبوده است تا چارچوب سنجش CPI کارایی خود را از دست بدهد و امکان پیاده‌سازی آن در تهران مقدور نباشد.<br />با توجه به وضعیت ضعیف عمدۀ مناطق از منظر شاخص شکوفایی شهر، در گسترۀ شهر تهران نیازمند اقدامات جدی به منظور بهبود رفاه و کیفیت زندگی شهروندان هستیم که با توجه به نقشه‌های تحلیلی ارائه‌شده می‌توان برای مناطق جنوبی و غربی شهر تهران اولویت بالاتری برای مداخله و برنامه‌ریزی قائل بود.<br />در پایان، می‌توان بیان کرد که به منظور اولویت‌بندی مداخله برای بهبود وضعیت مناطق می‌توان از رتبه‌بندی آخرین سال مورد پژوهش بهره برد و به‌ترتیب مناطق 9، 21، 17، 22 و 10 را به عنوان پنج اولویت نخست به منظور برنامه‌ریزی برای بهبود رتبه و وضعیت زندگی شهروندان معرفی کرد.<br />همچنین، در پایان باید خاطر‌نشان کرد براساس قوت‌ها و ضعف‌های مناطق از منظر شاخص شکوفایی شهر، علی‌رغم مشاهدۀ وضعیت ضعیف در عمدۀ مناطق 22گانۀ شهرداری تهران، با بررسی موردی، جداگانه و جزئی‌تر داده‌های مرتبط با ابعاد اصلی، قوت‌هایی هم وجود داشته و بیان وضعیت ضعیف به منظور ضعف در تمامی موارد و ابعاد منطقه نیست. این موضوع از نظر دیگر نیز صادق است، زمانی که منطقه‌ای به صورت نسبی در مقایسه با دیگر مناطق از امتیاز بهتری برخوردار است، لزوماً به معنای قوت در تمامی بخش‌های آن نبوده و همچنان ممکن است بخش‌ها و ابعادی را با مقادیر ضعیف‌تر شاهد باشیم. <br />در نتیجه، می‌توان بیان کرد که با استفاده از تحلیل‌های صورت‌گرفته به منظور شناسایی قوت‌ها و ضعف‌های مناطق از منظر شاخص شکوفایی شهر، مدیران مناطق می‌توانند به اتخاذ راهبرد‌های اساسی در جهت حفظ و بهبود ابعاد و بخش‌های قوی‌تر و همچنین، اصلاح و تقویت اساسی ابعاد و بخش‌های ضعیف‌تر بخش خود بپردازند. https://www.juep.net/article_212788_e6b3bf44cc5e7f14ec7d0e178702f71e.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 02 15 Examining the Barriers to Private Sector Participation in Khorramabad Municipal Projects بررسی موانع مشارکت بخش خصوصی در پروژه‌های شهرداری خرم‌آباد 140 151 213696 10.22034/uep.2025.495797.1575 FA مصطفی شکری استادیار گروه اقتصاد، دانشکدۀ مدیریت و اقتصاد، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران‌ 0009-0004-6092-1925 مصطفی علمی‌مقدم استادیار گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران‌ Journal Article 2024 12 27 Introduction <br />As a non-governmental public institution, the municipality has various duties, the most important of which is to meet the needs and demands of citizens and ensure their welfare and comfort. The wide range of duties of the municipality towards citizens and the increasing needs and expectations of citizens from the municipality have caused municipalities to face numerous problems in various fields in the process of managing urban development and providing the services needed by citizens, one of the most important of which is the lack of sustainability of income sources. In recent years, municipalities have shifted from a task-oriented approach to a market-oriented, customer-oriented, and participatory approach in economic activities through partnerships with private sector investors in the construction of collaborative projects to achieve sustainable income. Even though the Khorramabad Municipality has defined different platforms in the form of various projects in order to attract private sector capital for the implementation of various infrastructure projects, it has not been very successful in attracting private sector investors.<br />Without a doubt, the first step towards developing private sector participation is to identify the reasons for reluctance, evaluate effective obstacles, and explain the obstacles to this sector’s participation in urban projects so that by removing existing obstacles, the grounds for their participation can be prepared more than before. Given the importance of this issue in the development and construction of the city of Khorramabad, in the present study, the factors affecting the reluctance of the private sector to participate in public and private partnership projects of the Khorramabad Municipality have been identified and ranked using the opinions of a group of experts.<br />Materials and Methods<br />The aim of the present study is to explain and prioritize these types of barriers to private sector participation and investment in Khorramabad municipality projects. For this purpose, the present study is a survey in terms of its applied purpose and in terms of the method of data collection and collection. In this study, in order to achieve the main goal of determining the priority of barriers to private sector participation in Khorramabad municipality projects, a measurement tool has been used to observe quantitative variables. In order to analyze the impact of effective factors on barriers to private sector investor participation in the development and construction of Khorramabad city, the simultaneous structural equation model was used, and field data was also collected through a questionnaire with closed answers and based on a five-point Likert scale from the statistical population of the study, including university professors related to urban management, experts, urban managers and investors related to Khorramabad municipality.<br />The research tool consisted of a researcher-made questionnaire whose validity and reliability were examined and confirmed by asking university professors and experts (face validity and reliability) and by using the convergence analysis method. Composite reliability coefficients and Cronbach’s alpha were used to measure reliability, and if these coefficients are appropriate, it can be said that the research tool is reliable.<br />Findings<br />In the present study, the variables of regulation and policy-making, expert studies, project preparation, and referral process, financing and financial support, and capacity building and promotion of knowledge and skills in the public and private sectors were confirmed as determining obstacles to private sector participation in urban development and construction activities of Khorramabad Municipality. The findings showed that among these, the role of the financing-financial support factor was superior to other obstacles and had a stronger effect. This important point indicates that the components of the financing-financial support factor, such as the lack of effective financial support, the incompatibility of the conditions for granting commercial banks’ facilities with the structure of Khorramabad Municipality’s participatory projects, the lack of sufficient use of capital market capacities in financing partnership contracts, the lack of financial resources to provide free or mandatory facilities, and the lack of sustainable financial resources to create support, have caused the lack of appropriate participation of the private sector in urban development and construction activities of Khorramabad City. In other words, due to the lack of proper and long-term forecasting in financing and financial support for the private sector in urban development and construction discussions, the private sector does not see the benefit of unilateral entry without the participation of the banking network due to economic inefficiency and prefers to invest its capital in fields that have a more definite future.<br />Conclusion<br />According to the results obtained, it can be said that the main reason for the private sector to participate in urban development and construction projects is certainly capital turnover and appropriate profitability, which, in many cases, including in the current conditions of the country (which is affected by high inflation expectations in society, exchange rate instability, sanctions and as a result increased investment risk, etc.), is directly related to the existence of banking network incentives for investors. Therefore, it is suggested that in order to improve the participation of private companies in the urban development and construction of Khorramabad, targeted facilities be considered for investors so that the investor, by integrating his initial contribution and banking network facilities, has more motivation for development activities in the city of Khorramabad. مقدمه<br />شهرداری به ‌عنوان یک نهاد عمومی ‌غیردولتی وظایف گوناگونی به عهده دارد که می‌توان گفت که مهم‌ترین آن‌ها برآورده‌ کردن نیازها و خواسته‌های شهروندان و تأمین رفاه و آسایش آنان است. گستردگی وظایف شهرداری در قبال شهروندان و افزایش روزافزون نیازها و انتظارات شهروندان از شهرداری، سبب شده ‌است که شهرداری‌ها در فرایند مدیریت توسعۀ شهری و ارائۀ خدمات مورد نیاز شهروندان، با معضلات متعددی در زمینه‌های مختلف روبه‌رو شوند که از مهم‌ترین این معضلات، پایدار نبودن منابع درآمدی است.<br />در سال‌های اخیر شهرداری‌ها به‌ منظور دستیابی به درآمدهای پایدار از رویکرد وظیفه‌‌محور به ‌سمت رویکرد بازار‌محور، مشتری‌مدار و مشارکت‌کننده در فعالیت‌های اقتصادی در قالب مشارکت با سرمایه‌گذاران بخش خصوصی در احداث پروژه‌های مشارکتی روی آورده‌اند. شهرداری خرم‌آباد نیز علی‌رغم اینکه در راستای جذب سرمایه‌های بخش خصوصی برای اجرای پروژه‌های زیرساختی مختلف، بسترهای متفاوتی را در قالب پروژه‌های گوناگونی تعریف کرده، اما در جذب سرمایه‌گذاران بخش خصوصی چندان موفق نبوده ‌است.<br />بدون تردید نخستین‌گام به منظور توسعۀ مشارکت بخش خصوصی، شناسایی دلایل عدم تمایل، ارزیابی موانع مؤثر و تبیین موانع مشارکت این بخش در پروژه‌های شهری است تا با رفع موانع موجود، بتوان زمینه‌های مشارکت ایشان را بیش ‌از پیش فراهم و مهیا کرد. با توجه‌ به اهمیت این موضوع در توسعه و عمران شهر خرم‌آباد، در پژوهش حاضر عوامل مؤثر بر عدم تمایل مشارکت بخش خصوصی در پروژه‌های مشارکت عمومی‌ - خصوصیِ شهرداری خرم‌آباد، شناسایی و با استفاده از نظر گروهی از خبرگان رتبه‌بندی شده‌اند.<br />مواد و روش‌ها<br />هدف تحقیق حاضر، تبیین و اولویت‌بندی این دست از موانع مشارکت و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در پروژه‌های شهرداری خرم‌آباد است. به این‌منظور پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر نحوۀ گردآوری و جمع‌آوری داده‌ها، پیمایشی است. در این پژوهش، به ‌منظور دستیابی به هدف اصلی که تعیین اولویت موانع مشارکت بخش خصوصی در پروژه‌های شهرداری خرم‌آباد است، از ابزار اندازه‌گیری برای مشاهدۀ متغیرهای کمی استفاده شده‌ است. در راستای تحلیل تأثیر عوامل مؤثر بر موانع مشارکت سرمایه‌گذاران بخش خصوصی در توسعه و عمران شهر خرم‌آباد، از مدل معادلات ساختاری هم‌زمان بهره‌گیری و همچنین، داده‌های میدانی نیز از طریق پرسشنامه‌ای با پاسخ‌های بسته و بر اساس مقیاس پنج‌بخشی لیکرت، از جامعۀ آماری مورد مطالعه شامل اساتید دانشگاه مرتبط با حوزۀ مدیریت شهری، کارشناسان، مدیران شهری و سرمایه‌گذاران مرتبط با شهرداری خرم‌آباد، جمع‌آوری شده ‌است.<br />ابزار تحقیق شامل پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته بود که اعتبار و روایی آن از طریق نظرخواهی از اساتید دانشگاهی و کارشناسان (اعتبار و روایی صوری) و به‌ روش تحلیل همگرایی، مورد بررسی و تأیید شده ‌است. به‌ منظور سنجش پایایی از ضرایب پایایی ترکیبی و آلفای کرونباخ استفاده‌شده که در صورت مناسب‌ بودن این ضرایب، می‌توان گفت که ابزار پژوهش پایا است.<br />یافته‌ها<br />در پژوهش حاضر، متغیرهای تنظیم مقررات و سیاست‌گذاری، مطالعات کارشناسی، آماده‌سازی و فرایند ارجاع پروژه‌ها، تأمین مالی و حمایت مالی و ظرفیت‌سازی و ارتقای دانش و مهارت در بخش عمومی و خصوصی به‌ عنوان موانع تعیین‌کنندۀ مشارکت بخش خصوصی در فعالیت‌های توسعه و عمران شهری شهرداری خرم‌آباد، مورد تأیید واقع شد. یافته‌ها نشان داد در این بین نقش عامل تأمین مالی  حمایت مالی بر دیگر موانع، برتری داشته و دارای اثر قوی‌تری بوده است. این مهم نشان‌دهندۀ این نکته است که مؤلفه‌های عامل تأمین مالی ـ حمایت مالی مانند نبود حمایت مالی مؤثر، عدم‌ سازگاری شرایط اعطای تسهیلات بانک‌های تجاری با ساختار پروژه‌های مشارکتی شهرداری خرم‌آباد، عدم بهره‌گیری کافی از ظرفیت‌های بازار سرمایه در تأمین مالی قراردادهای مشارکتی، کمبود منابع مالی برای ارائۀ تسهیلات آزاد یا تکلیفی و نبود منابع مالی پایدار برای ایجاد پشتوانه، باعث عدم ‌مشارکت مناسب بخش خصوصی در فعالیت‌های توسعه و عمران شهری شهر خرم‌آباد شده ‌است. به تعبیر دیگر، به‌ دلیل عدم پیش‌بینی مناسب و بلندمدت در تأمین مالی و حمایت مالی از بخش خصوصی در بحث‌های عمرانی و توسعۀ شهری، بخش خصوصی به ‌دلیل عدم صرفۀ اقتصادی، ورود یک‌طرفه بدون مشارکت شبکۀ بانکی را به سود خود نمی‌بیند و ترجیح می‌دهد که سرمایۀ خود را در زمینه‌هایی که آیندۀ مشخص‌تری دارند، وارد کند.<br />نتیجه‌گیری<br />با توجه ‌به نتایج به‌دست‌آمده می‌توان گفت که اصلی‌ترین دلیل ورود بخش خصوصی به مشارکت در طرح‌های عمرانی و توسعۀ شهری، بی‌شک چرخش سرمایه و سوددهی مناسب است که این امر در بسیاری از مواقع از جمله در شرایط موجود کشور (که متأثر از انتظارات تورمی بالا در جامعه، بی‌ثباتی نرخ ارز، تحریم‌ها و در نتیجه افزایش ریسک سرمایه‌گذاری و... است)، ارتباط مستقیمی با وجود مشوق‌های شبکۀ بانکی برای سرمایه‌گذاران دارد و بنابراین، پیشنهاد می‌شود تا برای مشارکت هر چه بیشتر شرکت‌های خصوصی در عمران و توسعۀ شهری خرم‌آباد، تسهیلات هدفمندی برای سرمایه‌گذاران در نظر گرفته شود تا سرمایه‌گذار با ادغام آوردۀ اولیۀ خود و تسهیلات شبکۀ بانکی، انگیزۀ بیشتری برای فعالیت عمرانی در شهر خرم‌آباد، داشته ‌باشد. https://www.juep.net/article_213696_68cf3894ac10710d010c3e7165f9d29e.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 02 20 Spatial Analysis of Educational Inequalities in Iran’s Provinces and Identification of Factors Influencing Educational Inequality During the COVID-19 Pandemic تحلیل فضایی نابرابری‌های آموزشی در استان‌های ایران و شناسایی عوامل مؤثّر بر نابرابر‌ی آموزشی کشور در شرایط همه‌گیری کووید-19‌ 152 170 213582 10.22034/uep.2025.488215.1555 FA فریبا ملکی کارشناسی‌ ارشد برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران رضا خیرالدین دانشیار گروه آموزشی شهرسازی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران 0000-0002-5511-1539 Journal Article 2024 11 12 Introduction <br />Inequality in various domains is one of the world’s most significant and pressing issues <br />today. At the national level, spatial disparities in economic welfare, living standards, and quality of life among different regions create substantial challenges, with educational inequality being one of the primary barriers to development in many countries. This issue is particularly critical in disadvantaged areas where access to educational resources is limited, exacerbating social, economic, and cultural gaps. Since education is considered a tool for reducing inequalities, improving access to and quality education across different regions, especially during crises, is essential. Despite numerous studies in this field, gaps remain in examining factors contributing to educational inequalities. In particular, the COVID-19 pandemic has introduced new inequalities in access to education that have not been adequately analyzed. This research aims to conduct a spatial analysis of the provinces in the country in terms of educational indicators and to identify factors influencing educational inequalities during the COVID-19 pandemic. This study seeks to provide a framework for analyzing provinces’ educational status and propose strategies for reducing existing inequalities. The article’s structure includes a review of the theoretical foundations and research background, the research methodology, the data analysis results, and recommendations for improving educational conditions and reducing regional disparities.<br />Materials and Methods<br />This research is a developmental-applied study conducted using quantitative methods. Initially, a review of domestic and international studies was undertaken to identify the indicators influencing educational inequality before and after the outbreak of COVID-19, and the conceptual framework of the study was developed. Subsequently, the corresponding analyses were conducted in three main steps to achieve the research objectives: First Step: The TOPSIS and Shannon Entropy methods were employed to rank 31 country provinces based on educational inequality indicators. Second Step: Using hierarchical cluster analysis with the nearest neighbor method in SPSS software, the provinces were categorized into levels, and then the spatial distribution map of educational inequalities was created in ArcGIS software. Third Step: Path analysis using regression methods was applied to identify the most significant factors influencing educational inequalities during COVID-19. The required data were collected and analyzed from various sources, including the Iranian Statistical Center and the Planning and Information Technology Department, in 2021.<br />Findings<br />An analysis of the educational indicators across the country’s provinces reveals significant inequalities in the distribution of educational resources and related indicators among different provinces of Iran. Ranking the provinces based on educational indicators has a substantial impact on the allocation of resources and educational opportunities nationwide. Bushehr Province ranked as the most advantaged province in this classification. In contrast, provinces such as Tehran and Alborz, despite having more advanced infrastructure, face serious challenges related to population density and resource distribution. The cluster analysis results, which divided the provinces into nine distinct clusters, indicate that the distribution of educational inequalities follows a specific pattern. This pattern suggests that the farther away from the center of the country we move, the greater the inequalities become. Border and northern provinces, such as Sistan and Baluchestan, are predominantly placed in the “weak” clusters, while provinces with lower population density and better infrastructure, such as Bushehr and Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad, fall into the “excellent” clusters. The findings show that demographic and settlement factors have a significant impact on educational inequalities. As population density increases in certain provinces, these inequalities are further exacerbated. Moreover, although the indicators of information and communication technology (ICT) and educational equity do not have a direct relationship with educational inequalities, their indirect and significant effects on these disparities are clearly observed in the path analysis model. Thus, the necessity of revising and re-engineering the country’s educational indicators becomes evident to achieve equality in educational opportunities and fulfill spatial justice.<br />Conclusion<br />This study aimed to analyze educational inequalities at the national level and identify the factors influencing them during the COVID-19 pandemic. The findings indicate that the distribution of educational indicators in Iran is fraught with inequalities, which have intensified during the pandemic, particularly in the demographic, economic, and educational quality sectors. Border and northern provinces, such as Sistan Baluchestan and Mazandaran, were identified as less advantaged regions, while provinces with lower population density, such as Bushehr Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad, ranked higher due to relatively better-developed educational resources. This research showed that educational inequalities follow a center-periphery pattern, with inequalities increasing as we move away from the center to the periphery. Path analysis results revealed that, primarily, demographic factors, followed by economic factors and educational quality, have the most significant impact on shaping these inequalities. Moreover, the use of information and communication technologies, particularly in the post-COVID era, is essential for improving access to distance education and reducing inequalities. The study emphasizes the need for educational policies based on the fair distribution of educational resources and attention to the specific needs of each province in order to reduce educational gaps and achieve more comprehensive educational justice. In general, the results suggest that large, densely populated provinces require serious revision in the management of educational resources to address issues such as population density and the unequal distribution of resources. This study also underscores the importance of giving special attention to less advantaged provinces, especially in border and peripheral areas, and recommends that policy reforms and equitable resource distribution should be prioritized. Furthermore, it is suggested that educational programs be developed considering the specific characteristics and needs of each province, leading to sustainable development and the improvement of educational quality across all regions of the country. مقدمه<br />نابرابری در حوزه‌های مختلف از بزرگ‌ترین و حادترین مشکلاتی است که امروزه جهان با آن دست‌به‌گریبان است. در یک قلمروی ملی، گوناگونی‌های مکانی مسئله‌ساز و معنا‌دار در سطح رفاه اقتصادی، استاندارد زندگی و کیفیت زندگی بین مناطق تشکیل‌دهندۀ آن وجود دارد که نابرابری آموزشی از اصلی‌ترین موانع توسعه در بسیاری از کشورها است. این مسئله به‌ویژه در مناطق محروم که دسترسی به منابع آموزشی محدود است، موجب تشدید شکاف‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی می‌شود. از آنجا که آموزش به‌ عنوان ابزاری برای کاهش نابرابری‌ها در نظر گرفته می‌شود، اهمیت بهبود دسترسی و کیفیت آن در مناطق مختلف، به‌ویژه در شرایط بحرانی، امری ضروری است. با وجود پژوهش‌های متعدد در این حوزه، شکاف‌هایی در بررسی دقیق عواملی که به نابرابری‌های آموزشی دامن می‌زنند، وجود دارد. به‌ویژه در دوران همه‌گیری کووید-19، نابرابری‌های جدیدی در دسترسی به آموزش به‌وجود‌آمده که به‌ طور کافی مورد تحلیل قرار نگرفته است. هدف این پژوهش، تحلیل فضایی استان‌های کشور از نظر برخورداری از شاخص‌های آموزشی و شناسایی عوامل مؤثر بر نابرابری‌های آموزشی در شرایط کووید-19 است. این مطالعه به ‌دنبال ارائۀ الگویی برای تحلیل وضعیت آموزشی استان‌ها و شناسایی راهکارهایی برای کاهش نابرابری‌های موجود است. ساختار مقاله شامل بررسی مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش، روش‌شناسی تحقیق، نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل داده‌ها و در نهایت پیشنهادهایی برای بهبود وضعیت آموزشی و کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای خواهد بود. <br />مواد و روش‌ها<br />پژوهش حاضر از نوع تحقیقات توسعه‌ای ‌کاربردی و مبتنی بر روش‌های کمّی انجام شده است. ابتدا با مرور مطالعات داخلی و خارجی، شاخص‌های مؤثر بر نابرابری آموزشی قبل و بعد از شیوع کووید-19 شناسایی و الگوی مفهومی تحقیق تدوین شد. سپس در سه گام اصلی، تحلیل‌های متناظر با هدف پژوهش صورت گرفت: در گام اول، از روش‌های ترکیبی تاپسیس و آنتروپی شانون برای رتبه‌بندی 31 استان‌ کشور، بر اساس شاخص‌های نابرابری‌ آموزشی استفاده شد. در گام دوم، از تحلیل خوشه‌ای سلسله‌مراتبی به روش نزدیک‌ترین همسایگی در نرم‌افزار SPSS، استان‌های کشور سطح‌بندی شده و در ادامه، نقشۀ توزیع فضایی نابرابری‌های آموزشی در نرم‌افزار ArcGIS ترسیم شد. در گام سوم، برای شناسایی مهم‌ترین عوامل مؤثر بر نابرابری‌های آموزشی در دورۀ کووید-19، از تحلیل مسیر با روش رگرسیون استفاده شد. داده‌های مورد نیاز از منابع مختلف از جمله مرکز آمار ایران و ادارۀ برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات در سال 1400 گردآوری و تحلیل شدند.<br />یافته‌ها<br />بررسی چگونگی وضعیت برخورداری استان‌های کشور از شاخص‌های آموزشی، نشان‌دهندۀ وجود نابرابری‌های جدی در توزیع امکانات آموزشی و شاخص‌های مرتبط با آن در استان‌های مختلف ایران است. رتبه‌بندی استان‌ها بر اساس شاخص‌های آموزشی، تأثیر چشم‌گیری بر توزیع منابع و فرصت‌های آموزشی در کشور دارد. استان بوشهر به عنوان برخوردارترین استان در این رتبه‌بندی قرار گرفته است، در حالی که استان‌هایی مانند تهران و البرز که از زیرساخت‌های پیشرفته‌تری برخوردارند، با مشکلات جدی در تراکم جمعیت و توزیع منابع روبه‌رو هستند. نتایج تحلیل خوشه‌ای که استان‌ها را به 9 خوشۀ مختلف تقسیم کرده است، نشان می‌دهد توزیع نابرابری‌های آموزشی در کشور از الگوی خاصی پیروی می‌کند. این الگو به این معناست که هرچه از مرکز کشور دورتر می‌شویم، میزان نابرابری‌ها افزایش می‌یابد. استان‌های مرزی و شمالی کشور، مانند سیستان و بلوچستان، بیشتر در خوشه‌های «ضعیف» قرار دارند، در حالی که استان‌هایی با تراکم جمعیت کمتر و زیرساخت‌های مناسب‌تر مانند بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد در خوشه‌های «عالی» قرار می‌گیرند. بررسی‌ها نشان‌دهندۀ آن است که عوامل جمعیتی و سکونتی، تأثیر زیادی بر نابرابری‌های آموزشی دارند، به طوری که با افزایش جمعیت و تراکم بیشتر در برخی استان‌ها، نابرابری‌ها تشدید می‌شود. علاوه ‌بر این، با وجود اینکه دو شاخص فناوری‌ اطلاعات ‌و ‌ارتباطات و عدالت آموزشی ارتباط مستقیم با نابرابری‌های آموزشی ندارند، امّا اثرات غیرمستقیم و معنادار این متغیرها بر نابرابری‌های آموزشی به‌وضوح در مدل تحلیل مسیر دیده می‌شود. به این‌ترتیب، ضرورت بازنگری و بازمهندسی شاخص‌های آموزشی کشور، برای دستیابی به برابری فرصت‌های آموزشی و تحقق عدالت فضایی دوچندان می‌شود. <br />نتیجه‌گیری<br />این تحقیق با هدف تحلیل نابرابری‌های آموزشی در سطح ملّی و شناسایی عوامل مؤثر بر آن در دوران پاندمی کووید-19 انجام شد. یافته‌ها نشان می‌دهند توزیع شاخص‌های آموزشی در ایران با نابرابری‌های بسیاری مواجه بوده و این نابرابری‌ها در دورۀ پاندمی به‌ویژه در زمینه‌های جمعیتی، اقتصادی و کیفیت آموزشی افزایش یافته است. استان‌های مرزی و شمالی کشور مانند سیستان و بلوچستان و مازندران به ‌عنوان مناطق کم‌برخوردارتر شناخته شدند، در حالی که استان‌هایی با تراکم جمعیتی کمتر مانند بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد به دلیل توسعۀ منابع آموزشی نسبتاً مناسب در رتبه‌های بالاتری قرار گرفتند. این تحقیق نشان داد نابرابری‌های آموزشی تابع الگوی مرکز پیرامون بوده و هرچه از مرکز به حاشیه نزدیک‌تر می‌شویم، میزان نابرابری‌ها افزایش می‌یابد. نتایج تحلیل مسیر نشان داد در وهلۀ اول عوامل جمعیتی و سپس عوامل اقتصادی و کیفیت آموزشی بیشترین تأثیر را در شکل‌گیری این نابرابری‌ها دارند. همچنین، استفاده از فناوری‌ اطلاعات‌ و ‌ارتباطات، به‌ویژه در دوران پساکووید، برای بهبود دسترسی به آموزش‌های از راه دور و کاهش نابرابری‌ها ضروری است. این تحقیق بر لزوم سیاست‌گذاری‌های آموزشی مبتنی بر توزیع عادلانۀ منابع آموزشی و توجه به نیازهای خاص هر استان تأکید دارد تا شکاف‌های آموزشی میان استان‌ها کاهش یابد و عدالت آموزشی به‌ طور جامع‌تری برقرار شود. به طور کلی، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد استان‌های بزرگ و پرجمعیت نیازمند بازنگری جدی در مدیریت منابع آموزشی هستند تا مشکلاتی همچون تراکم جمعیت و توزیع نامناسب منابع برطرف شود. این مطالعه بر لزوم توجه ویژه به استان‌های کم‌برخوردار، به‌ویژه در مناطق مرزی و حاشیه‌ای، تأکید می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که اصلاحات سیاستی و توزیع عادلانۀ منابع آموزشی باید در اولویت قرار گیرد. همچنین، پیشنهاد می‌شود که برنامه‌های آموزشی با توجه به ویژگی‌ها و نیازهای خاص هر استان توسعه یابند تا به توسعۀ پایدار و بهبود کیفیت آموزش در تمامی مناطق کشور منجر شوند. https://www.juep.net/article_213582_4386a6567395c105321e87c6d8bbd717.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 02 20 Analysis and Study of Physical Changes with Emphasis on the Physical Dimension of Sustainable Development in the City of Tabriz from 2000-2020 تحلیل تغییرات کالبدی شهر تبریز با تأکید بر توسعۀ پایدار طی سال‌های 2000-2020 172 185 212714 10.22034/uep.2025.495467.1573 FA باقر دست آهنین دانشجوی دورۀ دکتری شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران‌ مهسا فرامرزی اصلی استادیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران‌ میرسعید موسوی استادیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران‌ Journal Article 2024 12 23 Introduction <br />Sustainable physical development should be based on a harmonious balance between economic, social, and environmental aspects. Smart urban design, optimal land resource utilization, and equilibrium between urban growth and environmental protection are fundamental principles that must be integrated into every physical planning strategy. By adopting this approach, cities can be developed that meet present needs and create a suitable foundation for future generations. Over the past two decades, Tabriz, one of Iran’s major metropolitan cities, has undergone extensive physical transformations due to population growth, economic development, and urban expansion. These changes have led to land-use conversion, reduced green spaces, and increased residential and industrial areas. The rapid pace of this development, combined with its lack of full alignment with sustainable development principles, has resulted in challenges such as air pollution, increased traffic congestion, and spatial inequalities. Furthermore, Tabriz’s historical and cultural identity, which is known for its rich heritage and valuable historical fabric, has been significantly impacted by these physical transformations. Uncoordinated and scattered urban development has not only led to the destruction of natural resources and the loss of urban identity but has also negatively affected citizens’ quality of life. Therefore, analyzing and evaluating the physical changes in Tabriz from 2000 to 2020 in the context of sustainable development is essential for identifying challenges and opportunities in urban planning. This study is crucial as it can assist urban planners and policymakers in formulating effective strategies for better urban management. Additionally, examining the impacts of physical changes on various environmental, social, and economic dimensions can pave the way for enhancing the quality of life and preserving natural resources. This research, focusing on Tabriz as a major urban center, can also serve as a model for other Iranian metropolises, contributing to the realization of sustainable urban development across the country.<br />Materials and Methods<br />This research aims to investigate and model the urban development of Tabriz through the analysis of physical changes and their environmental, social, and economic consequences. For this purpose, the Land Transformation Model (LTM), which is based on artificial neural networks, has been used together with GIS and ENVI spatial analysis tools. The research data includes Landsat satellite images (2000 and 2020), land use maps, slope, topography, and worn textures, which have been entered into the model after processing in ArcGIS and ENVI software. The modeling process includes data synchronization, conversion to ASCII format, creation and training of the artificial neural network, implementation of learning algorithm, evaluation of changes, and conversion of output to GRID format. The accuracy of the model was examined using criteria such as root mean square error (RMS), percentage of consistency metric (PCM), and kappa coefficient. Based on the results, the optimal model was selected to predict future urban development. This method, by combining spatial and non-spatial data, provides solutions for sustainable and incremental development in the city of Tabriz.<br />Findings<br />Therefore, based on the findings, the challenges of physical development in line with the physical changes formed in terms of sustainability in the city of Tabriz in the period 2000-2020 have actually been in a form in which horizontal and scattered urban expansion has prevailed. This development model, instead of using internal capacities and optimizing urban space, has led to the occupation of open, agricultural, and natural spaces in the suburbs of the city. This has not only led to increased pressure on natural and ecological resources but has also increased environmental problems and reduced the quality of urban life. According to the principles of sustainable development, the main goal should be to create a city that, while paying attention to the needs of the growing population, does not harm natural resources and can exploit its internal capacities. In this context, the development that takes place in regions 5, 7, and 9 of Tabriz, which still have empty and barren spaces, can contribute to a suitable solution to prevent scattered development. These areas can be developed with an emphasis on high density and efficient use of land rather than sprawling outside the city limits. One of the main principles of sustainable development is the preservation and expansion of urban green spaces, which can help improve air quality, reduce heat island effects, and promote the mental and physical health of citizens. The 0.11% reduction in vegetation cover in Tabriz indicates the urgent need for more careful planning to preserve and develop green spaces. In this regard, the creation of parks, gardens, and public spaces within the city can contribute to sustainable development and the preservation of biodiversity in the city.<br />Conclusion<br />The physical changes in Tabriz city over the last two decades show a scattered and indiscriminate urban development pattern that has had significant consequences on natural resources, green spaces, and the urban ecosystem. The findings of this study, in line with previous studies, emphasize the importance of targeted interventions and sustainable planning. The increase in built-up areas and the decrease in green spaces not only pose a threat to the environmental sustainability of the city but also affect the quality of life of citizens. Therefore, future planning should focus on internal development and the use of existing capacities in worn-out textures and barren areas rather than horizontal expansion. While reducing the destruction of natural resources, this approach can lead to improved urban services, increased green spaces, and improved quality of life. مقدمه<br />توسعۀ پایدار کالبدی باید بر مبنای هماهنگی میان جنبه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی صورت گیرد. طراحی شهری هوشمند، استفادۀ بهینه از منابع زمین، و حفظ تعادل میان رشد شهری و حفاظت از محیط‌ زیست، از جمله اصولی هستند که باید در تمام برنامه‌ریزی‌های کالبدی مورد توجه قرار گیرند. با اتخاذ این رویکرد، می‌توان به ایجاد شهرهایی دست یافت که نه‌تنها پاسخ‌گوی نیازهای امروز باشند، بلکه برای نسل‌های آینده نیز بستری مناسب فراهم کنند. در دو دهۀ گذشته، شهر تبریز به ‌عنوان یکی از کلان‌شهرهای مهم ایران، شاهد تغییرات گسترده‌ای در ساختار کالبدی خود بوده است. این تغییرات ناشی از رشد جمعیت، توسعۀ اقتصادی و گسترش فضای شهری است که به تغییر کاربری اراضی کشاورزی، کاهش فضاهای سبز، و افزایش مناطق مسکونی و صنعتی منجر شده است. روند شتابان این توسعه در کنار عدم هماهنگی کامل با اصول توسعۀ پایدار، مشکلاتی نظیر آلودگی هوا، افزایش ترافیک، و نابرابری فضایی را به دنبال داشته است. از سوی دیگر، ساختار تاریخی و هویتی تبریز به ‌عنوان شهری با میراث فرهنگی غنی و بافت‌های تاریخی ارزشمند، تحت تأثیر این تغییرات کالبدی قرار گرفته است. تغییرات ناهمگون و پراکنده در توسعۀ شهری نه‌تنها باعث تخریب منابع طبیعی و از دست رفتن هویت شهری شده، بلکه بر کیفیت زندگی شهروندان نیز اثر منفی گذاشته است. بنابراین، تحلیل و بررسی تغییرات کالبدی تبریز در بازۀ زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰ از منظر توسعۀ پایدار، برای شناسایی چالش‌ها و فرصت‌ها در برنامه‌ریزی شهری ضروری است. این مطالعه از آن جهت اهمیت دارد که می‌تواند به برنامه‌ریزان و مدیران شهری در تدوین سیاست‌ها و راهبردهای مناسب برای مدیریت بهتر توسعۀ شهری کمک کند. علاوه بر این، بررسی تأثیر تغییرات کالبدی بر جنبه‌های مختلف زیست‌محیطی، اجتماعی، و اقتصادی، می‌تواند بستری برای بهبود کیفیت زندگی شهروندان و حفاظت از منابع طبیعی فراهم کند. این پژوهش همچنین با تمرکز بر شهر تبریز به ‌عنوان یکی از شهرهای مهم کشور، می‌تواند الگوهایی برای سایر کلان‌شهرهای ایران ارائه دهد و در راستای دستیابی به توسعۀ پایدار شهری گام بردارد.<br />مواد و روش‌ها<br />این تحقیق با هدف بررسی و مدل‌سازی توسعۀ شهری تبریز از طریق تحلیل تغییرات کالبدی و پیامدهای زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی آن انجام شده است. برای این منظور، مدل تحول زمین (LTM) که مبتنی بر شبکه‌های عصبی مصنوعی است، همراه با ابزارهای تحلیل فضایی GIS و  ENVIبه کار گرفته شده است. داده‌های تحقیق شامل تصاویر ماهواره‌ای لندست (۲۰۰۰ و ۲۰۲۰)، نقشه‌های کاربری اراضی، شیب، توپوگرافی و بافت‌های فرسوده بوده که پس از پردازش در نرم‌افزارهای ArcGIS و ENVI، در مدل وارد شده‌اند. فرایند مدل‌سازی شامل هماهنگ‌سازی داده‌ها، تبدیل آن‌ها به فرمت ASCII، ایجاد و آموزش شبکۀ عصبی مصنوعی، اجرای الگوریتم یادگیری، ارزیابی تغییرات و تبدیل خروجی به فرمت GRID است. دقت مدل با استفاده از معیارهایی مانند ریشۀ میانگین مربعات خطا (RMS)، درصد متریک سازگاری (PCM) و ضریب کاپا بررسی شده و بر اساس نتایج، مدل بهینه برای پیش‌بینی توسعۀ شهری آینده انتخاب شده است. این روش با ترکیب داده‌های فضایی و غیرفضایی، راهکارهایی برای توسعۀ پایدار و میان‌افزا در شهر تبریز ارائه می‌دهد.<br />یافته‌ها<br />بنابراین، براساس یافته‌ها چالش‌های توسعۀ کالبدی در راستای تغییرات کالبدی شکل گرفته به لحاظ پایداری در شهر تبریز در بازۀ زمانی 2020-2000، در واقع به شکلی بوده است که در آن گسترش افقی و پراکندۀ شهری غالب بوده است. این مدل توسعه، به جای استفاده از ظرفیت‌های درونی و بهینه‌سازی فضای شهری، به اشغال فضاهای باز، کشاورزی و طبیعی در حومه‌های شهر منجر شده است. این امر نه تنها به افزایش فشار بر منابع طبیعی و اکولوژیکی منجر شده، بلکه باعث افزایش مشکلات زیست‌محیطی و کاهش کیفیت زندگی شهری شده است. با توجه به اصول توسعۀ پایدار، هدف اصلی باید ایجاد شهری باشد که ضمن توجه به نیازهای جمعیت در حال رشد، به منابع طبیعی آسیب نرساند و بتواند از ظرفیت‌های درونی خود بهره‌برداری کند. در این زمینه، توسعه‌ای که در مناطق ۵، ۷ و ۹ تبریز، که هنوز فضاهای خالی و بایر دارند، صورت گیرد، می‌تواند به یک راه‌حل مناسب برای جلوگیری از توسعۀ پراکنده کمک کند. این مناطق می‌توانند به جای گسترش بی‌رویه در خارج از مرزهای شهری، با تأکید بر تراکم بالا و استفادۀ بهینه از زمین، توسعه یابند. از اصلی‌ترین اصول توسعۀ پایدار، حفظ و گسترش فضاهای سبز شهری است که می‌تواند به بهبود کیفیت هوا، کاهش اثرات جزیرۀ حرارتی، و ارتقای سلامت روانی و جسمی شهروندان کمک کند. کاهش 0/11 درصدی پوشش گیاهی در تبریز نشان‌دهندۀ نیاز مبرم به برنامه‌ریزی دقیق‌تر در جهت حفظ و توسعۀ فضاهای سبز است. در این راستا، ایجاد پارک‌ها، باغ‌ها و فضاهای عمومی در داخل شهر می‌تواند به توسعۀ پایدار و حفظ تنوع زیستی در شهر کمک کند.<br />نتیجه‌گیری<br />تغییرات کالبدی شهر تبریز طی دو دهۀ اخیر، الگوی توسعۀ شهری پراکنده و بی‌رویه‌ای را نشان می‌دهد که پیامدهای قابل‌ توجهی بر منابع طبیعی، فضاهای سبز، و اکوسیستم شهری داشته است. یافته‌های این تحقیق، همسو با مطالعات پیشین، بر اهمیت مداخلات هدفمند و برنامه‌ریزی پایدار تأکید دارد. افزایش اراضی ساخته‌شده و کاهش فضاهای سبز، نه تنها تهدیدی برای پایداری زیست‌محیطی شهر است، بلکه کیفیت زندگی شهروندان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. از این‌رو، برنامه‌ریزی‌های آتی باید به جای گسترش افقی، بر توسعۀ درونی و استفاده از ظرفیت‌های موجود در بافت‌های فرسوده و مناطق بایر متمرکز شود. این رویکرد، ضمن کاهش تخریب منابع طبیعی، می‌تواند به بهبود خدمات شهری، افزایش فضاهای سبز و ارتقای کیفیت زندگی منجر شود. https://www.juep.net/article_212714_e26ea75edad222f9ec02345178d97325.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 02 26 Presenting Technological Models for Developing a Smart City in Tehran Using the Dimatel Technique ارائۀ الگوهای فناورانه برای توسعۀ شهر هوشمند در تهران با استفاده از تکنیک دیماتل 186 199 215107 10.22034/uep.2025.492550.1569 FA الهام دیانی دانشجوی کارشناسی ارشد، مدیریت صنعتی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران 0009-0009-6889-2344 وحید شهابی عضو هیئت علمی وابستۀ دانشکدۀ مدیریت دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران Journal Article 2024 12 21 Introduction <br />In today’s world, the increase in the population of cities and the complexity of urban management have brought many challenges to urban communities. Responding to these challenges and improving the quality of life of citizens are the main goals of city management institutions. In this regard, the development of smart cities has been proposed as a new and effective solution and has attracted a lot of attention. The development of a smart city as a multidimensional and challenging phenomenon is of great importance in social, economic, and environmental dimensions. On the other hand, given the increase in urban population and the growth of urbanization, the need for smart and optimal management of urban resources and services is of great importance. This research aims to provide a model of technological criteria for the development of a smart city, emphasizing technological dimensions and focusing on the city of Tehran.<br />Materials and Methods<br />To achieve this goal, first, information was collected through library studies and articles on the World Wide Web, then field research, i.e., compiling a questionnaire, will be used to describe the viewpoint of the research community. In this study, three questionnaires were used. The first questionnaire was the Fuzzy Delphi method, which was used to determine the main dimensions and criteria of a smart city. In this regard, seven main dimensions including smart people, smart environment, smart economy, smart life, smart transportation, technology and infrastructure, and smart governance and management were identified and examined. Initially, the Fuzzy Delphi technique was used to screen the criteria and identify the basic criteria. Then, the second questionnaire was used to determine the intensity and direction of the relationships between the criteria using the DEMET method, and the influential and influential criteria were identified. Finally, with the third questionnaire, the best-worst method, the weights of the criteria and sub-criteria were calculated, an, including smart people, smart environment, smart economy, smart life, smart transportation, technology and infrastructure, and smart governance and management,d the final prioritization was presented.<br />Findings<br />The results of this study showed that the criteria of smart governance and management, smart technology and infrastructure, and smart economy are recognized as the most important influential criteria in the development of a smart city in Tehran, while the criterion of smart life has the most influence. Therefore, the criteria of smart governance and management with rank 1, smart technology and infrastructure with rank 2, and smart economy with rank 3 are recognized as the most critical influential criteria in the development of a smart city in Tehran, while the criterion of smart life with rank seven and smart environment with rank 6 has the most influence. Information and communication technology infrastructure in Tehran needs further improvements in order to become a widespread smart network.<br />The findings of this study show that the development of a smart city in Tehran, with regard to the indicators of smart governance, information and communication technology infrastructure, smart economy, and quality of life, can be largely close to successful models in other countries. By examining similar indicators in leading cities such as Singapore, Seoul, and Helsinki, Tehran’s strengths and weaknesses can be assessed.<br />Conclusion<br />The present study shows that compared to other smart cities in the world, Tehran requires very high investment in various areas, including smart governance, technology infrastructure, smart economy, and quality of life. Based on the findings of this study, given the potential capacities in Tehran, it is possible to use the successful experiences of other cities in developing a smart city and implement similar programs for Tehran.<br />According to the findings of the study, technological infrastructure in Tehran is still in the early stages of development, and the use of advanced technologies such as IoT has not yet been widely implemented in the city. Therefore, increasing investment in this area can help increase urban efficiency and reduce environmental problems. مقدمه<br />در دنیای امروز، افزایش جمعیت شهرها و پیچیدگی‌های مدیریت شهری، چالش‌های فراوانی را برای جوامع شهری به همراه آورده است. پاسخ به این چالش‌ها و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان از اهداف اصلی نهادهای مدیریتی شهرها است. در این راستا، توسعۀ شهرهای هوشمند به ‌عنوان راه‌حلی نوین و مؤثر مطرح شده و توجه زیادی به خود جلب کرده است، چرا که توسعۀ شهر هوشمند به عنوان یک پدیدۀ چند‌بعدی و چالش‌برانگیز، اهمیت زیادی در بُعد‌های اجتماعی، اقتصادی، و زیست‌محیطی دارد. از طرفی، با توجه به افزایش جمعیت شهری و رشد زیاد شهرنشینی، نیاز به مدیریت هوشمند و بهینۀ منابع و خدمات شهری از اهمیت فراوانی برخوردار است. این پژوهش با هدف ارائۀ الگوی معیارهای فناورانه برای توسعۀ شهر هوشمند، با تأکید بر ابعاد فناورانه و با تمرکز بر شهر تهران انجام شده است.<br />مواد و روش‌ها<br />برای دستیابی به این هدف، نخست اطلاعات از طریق روش‌های مطالعات کتابخانه‌ای و مقالات شبکۀ جهانی اطلاعات جمع‌آوری شد. سپس، با استفاده از تحقیقات میدانی یعنی تدوین پرسشنامه به منظور توصیف دیدگاه جامعه مورد پژوهش بهره گرفته خواهد شد. در این پژوهش از سه پرسشنامه استفاده شد: پرسشنامۀ اول روش دلفی فازی که به تعیین ابعاد و معیارهای اصلی شهر هوشمند به کار گرفته شد که در این راستا، هفت بعد اصلی شامل مردم هوشمند، محیط هوشمند، اقتصاد هوشمند، زندگی هوشمند، حمل‌و‌نقل هوشمند، فناوری و زیرساخت، و حکمرانی و مدیریت هوشمند شناسایی و مورد بررسی قرار گرفتند. ابتدا، تکنیک دلفی فازی برای غربال‌سازی معیارها و شناسایی معیارهای اساسی به‌ کار گرفته شد. سپس، پرسشنامۀ دوم با استفاده از روش دیمتل، شدت و جهت روابط میان معیارها تعیین شد و معیارهای تأثیرگذار و تأثیرپذیر شناسایی شدند. در نهایت، با پرسشنامۀ سوم روش بهترین ـ بدترین، وزن معیارها و زیرمعیارها محاسبه و اولویت‌بندی نهایی ارائه شد.<br />یافته‌ها<br />نتایج این پژوهش نشان داد معیارهای حکمرانی و مدیریت هوشمند، فناوری و زیرساخت هوشمند و اقتصاد هوشمند به ‌عنوان مهم‌ترین معیارهای تأثیرگذار در توسعۀ شهر هوشمند در تهران شناخته می‌شوند، در حالی که معیار زندگی هوشمند بیشترین تأثیرپذیری را دارد. <br />بنابراین، معیارهای حکمرانی و مدیریت هوشمند با رتبۀ 1، فناوری و زیرساخت هوشمند با رتبۀ 2 و اقتصاد هوشمند با رتبۀ 3 به‌ عنوان مهم‌ترین معیارهای تأثیرگذار در توسعۀ شهر هوشمند در تهران شناخته می‌شوند، در حالی که معیار زندگی هوشمند با رتبۀ 7 و محیط هوشمند با رتبۀ 6 بیشترین تأثیرپذیری را دارد. زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات در تهران به پیشرفت‌های بیشتری نیاز دارد تا بتواند به یک شبکۀ هوشمند گسترده تبدیل شود.<br />یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند توسعۀ شهر هوشمند در تهران با توجه به شاخص‌های حکمرانی هوشمند، زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، اقتصاد هوشمند، و کیفیت زندگی می‌تواند به میزان زیادی به الگوهای موفق در سایر کشورها نزدیک شود. با بررسی شاخص‌های مشابه در شهرهای پیشرو مانند سنگاپور، سئول و هلسینکی، ضعف‌ها و قوت‌های تهران قابل ارزیابی است.<br />نتیجه‌گیری<br />پژوهش حاضر نشان می‌دهد تهران در مقایسه با سایر شهرهای هوشمند جهان، نیازمند سرمایه‌گذاری بسیار بالا در حوزه‌های مختلف از جمله حکمرانی هوشمند، زیرساخت‌های فناوری، اقتصاد هوشمند و کیفیت زندگی است. بر اساس یافته‌های این پژوهش، با توجه به وجود ظرفیت‌های بالقوه در تهران، می‌توان از تجارب موفق دیگر شهرها در توسعۀ شهر هوشمند استفاده کرد و برنامه‌های مشابهی را برای تهران پیاده‌سازی کرد.<br />بر اساس یافته‌های پژوهش، زیرساخت‌های فناوری در تهران هنوز در مراحل اولیۀ توسعه قرار دارند و استفاده از فناوری‌های پیشرفته‌ای نظیر IoT به شکل گسترده در سطح شهر هنوز محقق نشده است. لذا، افزایش سرمایه‌گذاری در این حوزه می‌تواند به افزایش کارایی شهری و کاهش مشکلات محیطی کمک کند. https://www.juep.net/article_215107_fe8cba78cb056a4a2d1361886a8bcdc1.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 03 02 Investigating the Impact of Urban Environments around Rehabilitation Centers and Healing Components on the Quality of Life and Vitality of MS Patients بررسی تأثیر محیط‌های شهری پیرامون مراکز توانبخشی و مؤلفه‌های شفابخش بر کیفیت زندگی و نشاط بیماران ام‌اس 200 215 215235 10.22034/uep.2025.493611.1568 FA محمدرضا خوش‌سیر ثابت دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه معماری، واحد ساوه، دانشگاه آزاد اسلامی، ساوه، ایران‌ مریم امان‌پور استادیار، گروه معماری، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، گرمسار، ایران Journal Article 2024 12 13 Introduction <br />Multiple Sclerosis (MS) is a multifaceted and complex disease with a wide range of symptoms that negatively impact patients’ ability to perform daily activities. MS is associated with psychological and physical conditions, with environmental factors playing a significant role in its development and prevention. Various elements contribute to the onset of this disease, including genetics, climate conditions, nutrition, and social circumstances (stress, life events, etc.). The complications arising from MS lead to physical and mobility issues, primarily observed among young adults aged 20 to 40. The challenges faced by MS patients encompass both physical and psychological aspects, potentially causing feelings of loss of control over their lives, which can result in depression, increased anxiety, and stress, ultimately diminishing the vitality of both patients and their surroundings. Given the rising number of MS patients and their specific needs on the one hand and the limited number of specialized rehabilitation centers aimed at creating a supportive environment for improving patients’ mental health on the other hand, it is evident that a shift in perspective regarding the design of treatment and rehabilitation centers is of great importance. This shift should allow for viewing a treatment center as a healing environment. Therefore, this research investigates the impact of urban environment design and the surrounding features of rehabilitation centers, seeking to answer whether the presence of green spaces and healing gardens can improve the psychological and physical conditions of MS patients and alleviate MS symptoms. It is also hypothesized that appropriate urban environment design and the existence of green spaces around treatment and rehabilitation centers will enhance patients’ quality of life by reducing stress and anxiety, thus improving their psychological status. The main objective of this study is to establish architectural principles and requirements aligned with factors affecting vitality (control over the environment) in healing environments as effective elements in enhancing the quality of life and increasing hope for MS patients and their families.<br />Materials and Methods<br />The research method is applied in nature, utilizing mixed research methods (combining quantitative and qualitative approaches based on primary data analysis and case studies). This study employs primary data and case studies conducted through survey-based descriptive-analytical methods. Initially, relevant literature was reviewed through library studies and online searches, followed by qualitative analysis using SWOT tables (strengths, weaknesses, opportunities, threats) for both domestic and international samples related to the topic. The results were extracted and incorporated into a questionnaire based on theoretical foundations, research objectives, and questionnaire formulation principles. Subsequently, the statistical population and sample were identified; data were summarised and categorized according to research goals before being analyzed using SPSS26 software. The statistical population for this research includes MS patients, their families, and healthcare providers in Tehran.<br />Findings<br />The findings revealed eight factors recognized as influential in the vitality of healing environments: expansive or enclosed views, accessibility, gardening activities, garden design, fixed or movable benches, choices for solitude or social interaction, and simplicity of the environment. The garden design emerged as the most significant factor identified. Correlation analysis results indicated that most independent variables positively correlate with the quality of life for MS patients while negatively impacting their psychological status. Specifically, variables such as “having expansive or enclosed views,” “accessibility,” “engaging in gardening activities,” and “garden design allowing individual choices” showed significant relationships with improved quality of life for patients while reducing anxiety, depression, and stress levels. ANOVA results further indicated that expansive or enclosed views, along with accessibility, had the most substantial impact on enhancing quality of life while decreasing anxiety, depression, and stress levels. Multiple regression analysis conducted to assess the direct impact of independent variables on MS patients’ quality of life confirmed that all independent variables (views, accessibility, garden design, etc.) significantly affect patients’ quality of life. Among these variables, having expansive views had the highest beta coefficient at 0.51, while sitting in sunlight or shade had the least impact on quality of life. Given that the average scores for most variables in this study were close to 3, it can be concluded that the design status of therapeutic environments around treatment centers is generally at an average level. This finding is particularly evident for factors like “expansive views” and “accessibility,” which received the highest scores. These components underscore the importance of suitable environmental design in enhancing MS patients’ quality of life.<br />Conclusion<br />The conceptual models’ content correlation with theoretical foundations focusing on environmental design’s impact on MS patients’ quality of life indicates that the conceptual model comprises two main categories of variables; each variable category relates to either physical or psychological conditions experienced by MS patients. On the one hand, independent variables pertain to environmental design characteristics that directly affect patient conditions; these include factors such as access to various spaces (sunny or shaded), suitable movement paths for individuals with mobility limitations, appropriate furniture, social activity spaces, and gardening areas. On the other hand, dependent variables reflect MS patients’ quality of life influenced by physical, psychological, social, and spiritual dimensions. Ultimately, research results suggest that appropriate physical space design within rehabilitation centers can aid in improving these patients’ quality of life while reducing issues such as anxiety, depression, and stress; additionally, enhancing vitality through increased control over their environment can expedite patient recovery. مقدمه<br />بیماری ام‌اس نوعی بیماری چندوجهی و پیچیده با طیف گسترده‌ای از علائم است که بر توانایی بیمار در انجام فعالیت‌های روزانه تأثیر منفی می‌گذارد. ام‌اس به عنوان یک بیماری روانی و جسمی، با شرایط محیطی مرتبط است و عوامل محیطی در ایجاد و پیشگیری از این بیماری مؤثر هستند. به بیانی، عوامل مختلفی در بروز این بیماری نقش دارند از جمله ژنتیک، شرایط آب‌و‌هوایی، تغذیه و در نهایت شرایط اجتماعی (استرس، حوادث زندگی و ...). عوارض ناشی از ام‌اس، بیمار را دچار مشکلات جسمی و حرکتی می‌کند و بیشتر بین جوانان 20 تا 40 ساله دیده می‌شود. چالش‌های پیش روی بیماران ام‌اس شامل جنبه‌های جسمی و روانی است و ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻼت ﺑﺎﻋﺚ ایجاد این احساس در بیماران شود که دیگر کنترلی بر زندگی خود ندارند که این امر باعث افسردگی، افزایش اضطراب و استرس و در نتیجه، کاهش سرزندگی بیماران و اطرافیان آنان می‌شود. با توجه به افزایش بیماران ام‌اس و نیازهای خاص این بیماران از یک سو و تعداد محدود مراکز توانبخشی تخصصی با رویکرد ایجاد محیطی حمایتی برای بهبود سلامت روان بیماران از سوی دیگر، پر‌واضح است که تغییر نگرش در طراحی مراکز درمانی و توانبخشی اهمیت بسزایی دارد، به طوری که بتوان به محیط یک مرکز درمانی به عنوان یک محیط شفابخش نگریست. لذا تحقیق حاضر به بررسی تأثیر طراحی محیط‌های شهری و ویژگی‌های پیرامونی مراکز توانبخشی می‌پردازد و به دنبال پاسخ به این سؤال است که آیا وجود فضاهای سبز و باغ‌های شفابخش می‌تواند بر بهبود وضعیت روانی و جسمی بیماران ام‌اس مؤثر باشد و علائم بیماری ام‌اس را کاهش دهد. همچنین، فرض بر این است که طراحی مناسب محیط شهری و وجود فضاهای سبز در اطراف مراکز درمانی و توانبخشی به بهبود کیفیت زندگی بیماران کمک کرده و با کاهش استرس و اضطراب، وضعیت روانی آنان را بهبود می‌بخشد. هدف اصلی این پژوهش دست یافتن به اصول و الزامات معماری متناسب با عوامل مؤثر بر مؤلفۀ سرزندگی (کنترل و تسلط بر محیط) در محیط شفابخش به عنوان عواملی مؤثر در بهبود کیفیت زندگی و افزایش امید به زندگی بیماران ام‌اس و اطرافیان آن‌ها است.<br />مواد و روش‌ها<br />روش تحقیق از نظر هدف، کاربردی بوده و از روش‌های تحقیق آمیخته (ترکیبی) همچون روش تحقیق کمی و کیفی مبتنی بر تحلیل داده‌های اولیه و نمونه‌های موردی بهره‌گیری کرده است. این تحقیق از داده‌های اولیه و نمونه‌های موردی بهره برده و به ‌صورت پیمایشی و توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. ابتدا از طریق بررسی‌های کتابخانه‌ای و اسنادی و جست‌وجو در اینترنت و سپس، بررسی نمونه‌هایی که با موضوع سنخیت و نزدیکی دارند اعم از خارجی و داخلی در جدول swot (نکات مثبت و منفی، قوت‌ها و ضعف‌ها) مورد تحلیل کیفی قرار گرفته و نتایج آن‌ها استخراج شده و در پرسشنامه لحاظ شده است. پرسشنامه بر اساس مبانی نظری، اهداف تحقیق و اصول تدوین پرسشنامه طرح شده و سپس جامعۀ آماری و نمونۀ آماری مشخص شده و بر اساس اهداف تحقیق، داده‌ها خلاصه و دسته‌بندی و سپس در نرم‌افزار SPSS26 مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار گرفته است. جامعۀ آماری این تحقیق، بیماران ام‌اس، خانوادۀ آن‌ها و مسئولان درمانی بیماران ام‌اس در تهران هستند.<br />یافته‌ها<br />یافته‌ها نشان داد هشت عامل، از جمله چشم‌انداز وسیع یا بسته، دسترسی‌پذیری، فعالیت‌های باغبانی، طراحی باغ، نیمکت‌های ثابت یا متحرک، انتخاب مکان برای تنها بودن یا با دیگران بودن و سادگی محیط به عنوان عوامل مؤثر در سرزندگی محیط شفابخش شناخته شدند. طراحی باغ به عنوان مهم‌ترین عامل شناسایی شد. نتایج تحلیل همبستگی نشان داد بیشتر متغیرهای مستقل به‌ طور مثبت با کیفیت زندگی بیماران ام‌اس همبستگی دارند و در عین حال بر وضعیت روانی بیماران تأثیر منفی دارند. به‌ویژه، متغیرهایی مانند «چشم‌انداز وسیع یا بسته داشتن»، «قابل دسترس بودن»، «انجام فعالیت‌های باغبانی» و «طراحی باغ باید امکان انتخاب به افراد بدهد» ارتباط معناداری با بهبود کیفیت زندگی بیماران و کاهش اضطراب، افسردگی و استرس دارند. در نتایج آزمون تحلیل واریانس (ANOVA) نیز مشخص شد که چشم‌انداز وسیع یا بسته داشتن و قابل دسترس بودن بیشترین تأثیر را بر بهبود کیفیت زندگی بیماران و کاهش اضطراب، افسردگی و استرس داشتند. در نتایج رگرسیون چندگانه که برای بررسی تأثیر مستقیم متغیرهای مستقل بر کیفیت زندگی بیماران ام‌اس، انجام شد، مشخص شد که تمامی متغیرهای مستقل (چشم‌انداز، قابل دسترس بودن، طراحی باغ و ...) تأثیر معناداری بر کیفیت زندگی بیماران دارند. چشم‌انداز وسیع یا بسته داشتن با ضریب بتا 0/51 بیشترین تأثیر و نشستن در آفتاب یا سایه کمترین تأثیر را بر کیفیت زندگی نشان داد. با توجه به اینکه میانگین بیشتر متغیرها در تحقیق نزدیک به 3 است، می‌توان نتیجه گرفت که وضعیت طراحی محیط‌های درمانی و توانبخشی پیرامون مراکز درمانی به طور کلی در سطح متوسط قرار دارد. این نتیجه به‌ویژه در مورد فاکتورهایی مانند «چشم‌انداز وسیع» و «قابل دسترس بودن» که بالاترین امتیاز را دارند، مشهود است. این مؤلفه‌ها نشان‌دهندۀ اهمیت طراحی محیط‌های مناسب در بهبود کیفیت زندگی بیماران ام‌اس هستند.<br />نتیجه‌گیری<br />ارتباط محتوایی مدل‌های مفهومی و مبانی نظری با تمرکز بر تأثیر طراحی محیطی بر کیفیت زندگی بیماران ام‌اس در این پژوهش نشان‌دهندۀ آن است که مدل مفهومی دارای دو دسته متغیر اصلی است که هر دسته از متغیرها به نحوی با وضعیت جسمی و روانی بیماران ام‌اس در ارتباط هستند. از یک سو، متغیرهای مستقل به ویژگی‌های طراحی محیطی اشاره دارند که به طور مستقیم بر وضعیت بیماران تأثیر می‌گذارند. این ویژگی‌ها شامل عواملی مانند دسترسی به فضاهای مختلف (آفتابی و سایه‌دار)، مسیرهای حرکتی مناسب برای افراد با محدودیت حرکتی، مبلمان مناسب و فضاهایی برای فعالیت‌های اجتماعی و باغبانی هستند. از سوی دیگر، متغیر وابسته، کیفیت زندگی بیماران ام‌اس است که تحت تأثیر ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی قرار دارد. در نهایت، نتایج تحقیق نشان می‌دهد با طراحی مناسب فضای فیزیکی و معماری مراکز توانبخشی، می‌توان به بهبود کیفیت زندگی این بیماران کمک کرد و به کاهش مشکلاتی همچون اضطراب، افسردگی و استرس منجر شد. همچنین، با افزایش سرزندگی و کنترل بر محیط، بهبود بیماران را تسریع کرد. https://www.juep.net/article_215235_f37aaa54c3aa01e970315ca3b64a9cf2.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 03 05 Analysis of the Effect of Exchange Rate Growth on Land Price Index (Autoregressive Distributed Lag Approach) تحلیل اثر رشد نرخ ارز بر شاخص قیمت زمین‌شهری (رویکرد الگوی خودرگرسیونی با وقفه‌های توزیعی) 216 227 214466 10.22034/uep.2025.476059.1533 FA محمدرضا شهبازی دانشجوی دکتری اقتصاد مالی، دانشکدۀ معارف اسلامی و اقتصاد، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران سجاد خسروآبادی کارشناسی ارشد اقتصاد مسکن، دانشکدۀ معارف اسلامی و اقتصاد‌، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران علی موظف رستمی دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد مالی، دانشکدۀ معارف اسلامی و اقتصاد‌، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران 0009-0003-9388-8861 Journal Article 2024 09 10 Introduction <br />Land is one of the most critical inputs in various sectors, including housing, agriculture, industry, and the start of any economic activity, along with capital and labor. Having land for many families to meet the necessary needs of residents and enterprises is considered a production input, and its capital aspect is weak (Ghanbari et al., 2017). In developing economies, including Iran’s economy, investment in fixed assets such as land and housing has a high return, which, despite high inflation, can maintain the purchasing power of families in proportion to inflation as an inflationary shield (Najafi,2013). The exchange rate is among the most important factors influencing Iran’s economy. Considering the dependence of Iran’s economy on the exchange rate, its fluctuations play a fundamental role in economic performance and the price of goods and services. Land is also a durable commodity; its price is determined in the supply and demand market and is not excluded from the effects of the exchange rate. (Tavakoli & Sayah,2010).<br />In the past years, the price of this input has increased due to the increase in the general level of prices and the increase in capital demand for land. Additionally, from this point of view, it has played a significant role in increasing the prices of goods and is considered one of the factors of inflationary stagnation in the economy. Land has the largest share in the price of housing; as a necessary commodity without substitute, it has also caused a sharp increase in the price of housing. Many factors have been involved in increasing the general level of prices and land prices. Due to the dependence of Iran’s economy on the exchange rate, one of the most important factors of inflation is the changes in the exchange rate, which has a strong effect on the increase in the price of goods and services and, consequently, land (Tavakoli & Sayah,2010).<br />The price of land as an input reflects the current cost of financing (sometimes considered equal to the price of capital supply) and expectations about the cost of financing in the future. From the perspective of cost pressures and rising input prices, it can cause or exacerbate inflation. <br />Various studies have been conducted on the exchange rate and how it affects the economy, as well as land prices and the factors affecting them. However, no one has examined the relationship between exchange rates and land, and how they affect each other is still in question. Since land, in the view of some economists, is considered separately as an important input in the production function, along with capital and labor, it is important to understand the factors affecting it. Since the Iranian economy is heavily affected by the exchange rate, land, in addition to being a production input, is considered a capital and low-risk commodity. Therefore, its level of impact is important. The main goal of the research is to answer the question of how and to what extent the exchange rate affects the price of urban land.<br />Materials and Methods<br />This research aims to investigate how the exchange rate affects the price of urban land as a commodity in the economy. It was conducted using an autoregressive model with distributional lags. It examined the effect of the exchange rate on the urban land price index from 1992 to 2011 in both short-term and long-term terms and achieved valuable results that will be useful to consider in the field of planning and policymaking. This model is beneficial for solving time series problems and can be used both in stationary and once-differentiated conditions. This flexibility of the ARDL model provides a significant advantage in econometric analysis. The ARDL model is designed using a combination of past lags of the dependent variable and explanatory (independent) variables.<br />Among the advantages of the autoregressive model with distributed lags are the lack of the need for the order of cointegration of the variables at the level or first-order difference, the possibility of analyzing short-term and long-term relationships simultaneously, the ability to apply to small samples, and high flexibility in economic issues. Given that the number of observations is (30 years) and the minimum data required for this model is available, this method has been evaluated as appropriate for estimating the relationship between exchange rate growth and urban land price index growth.<br />Findings<br />The results of the model indicate that the growth of the land price index was a function of the dependent variable itself with a time lag of one and two years. According to the estimate, if the exchange rate increases by one percent, the land price index will grow by 0.70 percent in the same period. The results also indicate that in the long run, the impact of the growth of the urban land price index on the growth of the exchange rate has not been significant. Despite this impact, government intervention is necessary to prevent market failure and control the market, and policies and strategies have been proposed to control and manage the exchange rate and urban land price by implementing which the exchange rate can be controlled and the land market stabilized.<br />Conclusion<br />As mentioned in this study, the effect of exchange rate growth on the growth of the urban land price index in the period 1992 to 2021 was evaluated using the autoregressive model method with a wide lag. Land is an essential commodity for every individual as an input for building a place to live. In addition, it is also considered a major and non-renewable resource in sustainable urban development. From these perspectives, it is essential to manage supply and control its price and fair distribution. Given the dependence of the Iranian economy on the exchange rate, its fluctuations play a fundamental role in economic performance and the prices of goods and services. Given that land is also a commodity, its price is determined in the market by supply and demand; it is not exempt from the effects of the exchange rate.<br />This means that in the short term, a one percent increase in the exchange rate leads to a 0.7 percent increase in the urban land price index. The results also indicate that in the long term, the impact of the growth of the urban land price index on the growth of the exchange rate has not been significant. مقدمه<br />زمین در بخش‌های مختلف از جمله مسکن، کشاورزی، صنعت و شروع هر فعالیت اقتصادی یکی از نهاده‌های مهم در کنار سرمایه و نیروی کار به شمار می‌رود. برخورداری از زمین برای بسیاری از خانواده‌ها به‌ منظور برطرف ‌کردن نیازهای ضروری برای سکونت و برای بنگاه‌ها به ‌عنوان نهادۀ تولید محسوب می‌شود و جنبۀ سرمایه‌ای آن کم‌رنگ است (Ghanbari et al, 2017). در اقتصادهای درحال‌توسعه ازجمله اقتصاد ایران، سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ثابت مانند زمین و مسکن عایدی بالایی داشته که با وجود تورم بالا می‌تواند به ‌عنوان یک سپر تورمی، قدرت خرید خانواده‌ها را متناسب با تورم حفظ کند (Najafi, 2013). از سوی دیگر، نرخ ارز یکی از عوامل مهم اثرگذار در اقتصاد ایران است. با توجه وابستگی اقتصاد ایران به نرخ ارز، نوسانات آن در عملکرد اقتصادی و قیمت کالاها و خدمات نقش اساسی دارد. زمین نیز به‌ عنوان یک کالای بادوام، قیمت آن در بازار با عرضه و تقاضا تعیین می‌شود و از اثرات نرخ ارز جدا نیست (Tavakoli & Sayah,2010).<br />طی سال‌های گذشته به‌ واسطۀ افزایش سطح عمومی قیمت‌ها و افزایش تقاضای سرمایه‌ای زمین قیمت این نهاده بیشتر افزایش یافته؛ و از این منظر نقش پررنگی در افزایش قیمت کالاها داشته است و به عنوان یکی از عوامل بروز شرایط رکود تورمی در اقتصاد به شمار می‌رود. زمین که بیشترین سهم را در قیمت مسکن به‌ عنوان یک کالای ضروری بدون جایگزین دارد، باعث افزایش شدید قیمت مسکن نیز شده است. عوامل زیادی در افزایش سطح عمومی قیمت‌ها و افزایش قیمت زمین دخیل بوده است. با توجه ‌به وابستگی اقتصاد ایران به نرخ ارز، یکی از عوامل مهم تورم، تغییرات نرخ ارز بوده که اثر شدیدی بر افزایش قیمت کالاها و خدمات و به ‌تبع آن، زمین دارد (Tavakoli & Sayah,2010).<br />قیمت زمین به عنوان یک نهاده، بیانگر هزینۀ تأمین مالی در زمان حال (که گاه آن را با قیمت عرضۀ سرمایه برابر می‌دانند) و انتظارات دربارۀ هزینۀ تأمین مالی در آینده است و از منظر فشار هزینه و افزایش قیمت نهاده می‌تواند موجب تورم یا تشدید آن شود.<br />پژوهش‌های مختلفی در مورد نرخ ارز و چگونگی اثرگذاری آن بر اقتصاد و همچنین، قیمت زمین و عوامل مؤثر بر آن انجام شده، اما هیچ‌یک رابطۀ بین نرخ ارز و زمین را بررسی نکرده و چگونگی اثرگذاری آن‌ها هنوز مورد سؤال است. از آنجا که زمین در دیدگاه برخی اقتصاددانان در کنار سرمایه و نیروی کار به‌ عنوان یک نهادۀ مهم در تابع تولید به ‌صورت جدا در نظر گرفته می‌شود؛ بنابراین شناخت عوامل مؤثر بر آن اهمیت بالایی دارد. از آنجا ‌که اقتصاد ایران به‌شدت متأثر از نرخ ارز بوده و زمین نیز علاوه بر نهادۀ تولید یک کالای سرمایه‌ای و کم‌ریسک محسوب می‌شود. بنابراین، میزان اثرپذیری آن حائز اهمیت است. در واقع هدف اصلی پژوهش، پاسخ به این سؤال است که نرخ ارز چگونه و چه مقدار بر قیمت زمین شهری اثرگذار است.<br />مواد و روش‌ها<br />این پژوهش با هدف بررسی چگونگی اثرگذاری نرخ ارز بر قیمت زمین شهری به‌ عنوان یک کالا در اقتصاد است که با بهره‌گیری از الگوی خودرگرسیونی با وقفه‌های توزیعی انجام شده و اثر نرخ ارز بر شاخص قیمت زمین ‌شهری را از سال 1371 تا 1400 به دو صورت کوتاه‌مدت و بلندمدت بررسی کرده و به نتایج مفیدی دست یافته است که توجه به آن‌ها در حوزۀ برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری مفید خواهد بود. این مدل به‌ویژه برای حل مسائل مرتبط با سری‌های زمانی به کار می‌رود و می‌تواند هم در شرایط پایا بودن داده‌ها و هم در شرایط دارای یک بار تفاضل‌گیری برای پایاسازی استفاده شود. این انعطاف‌پذیری مدل ARDL مزیت بزرگی در تحلیل اقتصادسنجی فراهم می‌کند. مدل ARDL با استفاده از ترکیبی از وقفه‌های گذشته متغیر وابسته و متغیرهای توضیحی (مستقل) طراحی می‌شود.<br />از جمله مزایای مدل خودرگرسیونی با وقفه‌های توزیعی می‌توان به عدم نیاز به یکسان بودن مرتبۀ هم‌انباشتگی متغیرها در سطح یا تفاضل مرتبۀ اول، امکان تحلیل روابط کوتاه‌مدت و بلندمدت به طور هم‌زمان، قابلیت اعمال در نمونه‌های کوچک و انعطاف‌پذیری بالا در مسائل اقتصادی اشاره کرد. با توجه ‌به اینکه تعداد مشاهدات (30 سال) بوده و حداقل دادۀ لازم برای این مدل موجود است؛ لذا این روش برای برآورد ارتباط رشد نرخ ارز و رشد شاخص قیمت زمین‌ شهری متناسب ارزیابی شده است.<br />یافته‌ها<br />نتایج مدل بیانگر آن است که رشد شاخص قیمت زمین تابعی از خود متغیر وابسته با تأخیر زمانی یک و دو ساله بوده است. با توجه ‌به برآورد صورت‌گرفته، در صورت افزایش 1 درصدی قیمت ارز، شاخص قیمت زمین با رشد 0/70 درصدی در همان دوره همراه خواهد شد. همچنین، نتایج بیانگر آن است در بلندمدت تأثیرپذیری رشد شاخص قیمت زمین‌ شهری از رشد نرخ ارز معنادار نبوده است. با وجود این تأثیرپذیری مداخلۀ دولت برای جلوگیری از شکست بازار و کنترل بازار ضروری است که سیاست‌ها و راهکاری‌هایی نیز به منظور کنترل و مدیریت نرخ ارز و قیمت زمین‌ شهری ارائه شده است که با اجرای آن‌ها می‌توان نرخ ارز را کنترل کرد و بازار زمین را به ثبات رسانید.<br />نتیجه‌گیری<br />همان‌طور که اشاره شد، در این پژوهش اثر رشد نرخ ارز بر رشد شاخص قیمت زمین شهری طی 1371 تا 1400 با استفاده از روش الگوی خودرگرسیونی با وقفۀ گسترده مورد ارزیابی قرار گرفته است. زمین یک کالای ضروری برای هر فرد به ‌عنوان نهاده برای ساخت مکان زندگی است. علاوه ‌بر آن، به ‌عنوان یک منبع اصلی و تجدیدناپذیر در توسعۀ پایدار شهری نیز محسوب می‌شود. از این رو مدیریت عرضه و کنترل قیمت و توزیع عادلانه آن امری ضروری است. با توجه وابستگی اقتصاد ایران به نرخ ارز، نوسانات آن در عملکرد اقتصادی و قیمت کالاها و خدمات نقش اساسی دارد. با توجه ‌به اینکه زمین نیز به ‌عنوان یک کالا قیمت آن در بازار با عرضه و تقاضا تعیین می‌شود، از اثرات نرخ ارز دور نیست. این اساس در کوتاه‌مدت 1 درصد افزایش در قیمت نرخ ارز به رشد 0/7 درصدی شاخص قیمت زمین‌شهری می‌شود. همچنین، نتایج بیانگر آن است در بلندمدت تأثیرپذیری رشد شاخص قیمت زمین‌ شهری از رشد نرخ ارز معنادار نبوده است. https://www.juep.net/article_214466_c84b1a8348034ee2a51ffbaf5865fb50.pdf

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 5 4 2025 03 07 Development of the Traditional Aharab Neighborhood in Tabriz with a TND Approach for Contemporary Adaptation and Preservation of Local Identity توسعۀ محلۀ سنتی اهراب تبریز با رویکرد (TND) برای معاصر‌سازی و حفظ هویت بومی 228 243 214369 10.22034/uep.2025.488382.1553 FA بهرام محمدیان گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران‌ رحمت محمدزاده استاد گروه مهندسی معماری، دانشکدۀ عمران، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2024 11 12 Introduction <br />Tabriz, as one of Iran’s historical cities, has many traditional neighborhoods whose native architecture and social spaces are well-aligned with the region’s culture and climate. However, in recent decades, rapid urbanization and increased new construction have led to challenges for some of these neighborhoods, including Ahrab neighborhood. Issues such as the destruction of historical fabric, inappropriate land-use changes, and reduced social interactions in public spaces are among the threats to these neighborhoods. Over time, these challenges have resulted in the loss of the neighborhood’s identity and a decline in residents’ quality of life. The use of the TND approach can serve as an effective solution for revitalizing and modernizing traditional neighborhoods like Ahrab. This approach, with a focus on public space design, preserving native architecture, and developing pedestrian-friendly pathways, creates the possibility of establishing sustainable and human-centered spaces. TND not only aids in the revitalization of traditional spaces but can also strengthen social relations and rebuild the cultural identity of historical neighborhoods in Tabriz. The importance of this issue lies in the fact that the Ahrab neighborhood, as part of Tabriz’s cultural and architectural heritage, serves as an example of local social interactions and native architecture. Preserving and revitalizing this neighborhood through the TND approach can enhance cultural identity, increase social interactions, and improve urban environmental quality. Additionally, this approach can serve as a model for other traditional neighborhoods in Tabriz and even in other Iranian cities, leveraging successful traditional patterns for sustainable urban development. Modernizing traditional neighborhoods while preserving native principles not only improves citizens’ quality of life but also prevents the destruction and loss of the historical and cultural identity of these neighborhoods.<br />Materials and Methods<br />In this research, the Exploratory Factor Analysis (EFA) method was used to identify and analyze the hidden factors influencing the development of traditional neighborhoods with the TND approach. The goal of the research was to explore the relationships between variables and identify factors that contribute to the improvement and modernization of neighborhoods. The statistical population included the residents of the Ahrab neighborhood, with a population of 18,163 people, and the sample size was determined to be 377 individuals based on the Cochran formula. Data collection was done through standardized questionnaires and Likert scales, and stratified random sampling was used. The collected data were analyzed using SPSS software, and a correlation matrix was used to identify latent patterns. Then, Principal Component Analysis (PCA) was applied, with criteria such as Kaiser’s criterion and the Scree Plot, to determine the optimal number of factors. For a better interpretation of the factors, Varimax or Oblimin rotations were applied, and factors with factor loadings greater than 0.4 were selected and interpreted as main factors. The validity of the tools was confirmed through content and face validity, and reliability was assessed using Cronbach’s alpha coefficient. The results of the analysis were presented in tables and charts that display factor loadings for each indicator. The identified factors were named based on the related indices, such as quality of life, cultural identity, and social security. This analysis helped the researcher identify effective patterns for neighborhood development and propose improvements for modernization. This method aids in designing optimal strategies for planning and developing traditional neighborhoods.<br />Findings<br />In the area of infrastructure quality, the factor preservation of cultural and historical identity with a factor loading of 0.76 and the factor improvement of infrastructure with a loading of 0.70 indicate that focusing on infrastructure development while preserving cultural elements can contribute to the sustainability of this neighborhood. Attention to these indices in modern designs creates an opportunity to strengthen the historical identity of Ahrab. In terms of satisfaction with services, the factors of sustainable development and environmental compatibility and flexibility in design, with factor loadings of 0.70 and 0.65, respectively, show that residents’ satisfaction is dependent on the use of environmentally friendly services and flexible spaces. These findings suggest that in the modernization process, providing efficient services and environmental sustainability should be prioritized. Regarding security, high factor loadings for the indices of development of public spaces (0.72) and pedestrianism and easy access (0.75) highlight the importance of designing safe and accessible public spaces. These features, combined with the TND approach, can increase security and reduce feelings of isolation among residents. For social interactions, the correlation coefficients of the indices of pedestrianism and easy access (0.78) and development of public spaces (0.73) suggest that access to public spaces can enhance social interactions. This indicates that in the modernization of Ahrab, attention to pedestrian pathways and public spaces helps enhance local participation and social interactions. In terms of residents’ welfare, the factors flexibility in design (0.70) and mixed land use (0.69) suggest that designing multifunctional and flexible spaces increases residents’ welfare and satisfaction. The combination of different land uses, such as residential, commercial, and recreational, provides easier access to services and reduces the need for long trips. Overall, the findings show that using the TND approach, with a focus on these five key factors, not only preserves the native identity of the Ahrab neighborhood but also provides the necessary grounds for modernization and improving the quality of life for its residents.<br />Conclusion<br />Ahrab’s traditional neighborhood in Tabriz, as one of the most valuable historical fabrics, requires specific planning for modernization while preserving its native identity. In this regard, the Traditional Neighborhood Development (TND) approach, emphasizing the reinforcement of local features, creating social spaces, and meeting the daily needs of residents, can play an effective role in improving the quality of life and ensuring the cultural and social sustainability of this neighborhood. Based on the statistical analysis conducted, key development factors include optimal infrastructure, sustainable services, security, social interactions, and residents’ welfare, which can serve as a solid foundation for sustainable development aligned with the modernization of Ahrab. Overall, the findings suggest that using the TND approach, with a focus on these five key factors, not only preserves the native identity of the Ahrab neighborhood but also provides the necessary grounds for modernization and improving the quality of life for its residents. مقدمه<br />شهر تبریز، به عنوان یکی از شهرهای تاریخی ایران، دارای محله‌های سنتی متعددی است که معماری بومی و فضاهای اجتماعی آن‌ها به‌خوبی با فرهنگ و اقلیم منطقه هماهنگ شده است. با این‌حال، در دهه‌های اخیر و با توسعۀ سریع شهرنشینی و افزایش ساخت‌وسازهای جدید، برخی از این محله‌ها از جمله محلۀ اهراب با چالش‌هایی مواجه شده‌اند. تخریب بافت‌های تاریخی، تغییر کاربری‌های نامناسب، و کاهش تعاملات اجتماعی در فضاهای عمومی از جمله مشکلاتی است که این محله‌ها را تهدید می‌کند. این چالش‌ها به مرور زمان به از دست رفتن هویت محله‌ها و کاهش کیفیت زندگی ساکنان منجر شده است. <br />استفاده از رویکرد (TND) می‌تواند به عنوان راهکاری مؤثر برای بازآفرینی و معاصر‌سازی محله‌های سنتی مانند اهراب عمل کند. این رویکرد با تأکید بر طراحی فضاهای عمومی، حفظ معماری بومی، و توسعۀ مسیرهای پیاده‌مدار، امکان ایجاد فضاهای پایدار و انسان‌محور را فراهم می‌کند. TND نه تنها به بازآفرینی فضاهای سنتی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند به تقویت روابط اجتماعی و بازسازی هویت فرهنگی محله‌های تاریخی تبریز نیز منجر شود. اهمیت موضوع از آن جهت است که محلۀ اهراب به عنوان بخشی از میراث فرهنگی و معماری تبریز، نمونه‌ای از تعاملات اجتماعی و معماری بومی منطقه است. حفظ و بازآفرینی این محله با رویکرد TND می‌تواند به تقویت هویت فرهنگی، افزایش تعاملات اجتماعی، و بهبود کیفیت محیط زیست شهری منجر شود. همچنین، این رویکرد می‌تواند به عنوان مدلی برای سایر محله‌های سنتی تبریز و حتی شهرهای دیگر ایران مورد استفاده قرار گیرد، تا از الگوهای موفق سنتی در راستای توسعۀ پایدار شهری بهره گرفته شود. معاصر‌سازی محله‌های سنتی با حفظ اصول بومی نه تنها به بهبود کیفیت زندگی شهروندان کمک می‌کند، بلکه از تخریب و از دست رفتن هویت تاریخی و فرهنگی این محله‌ها جلوگیری می‌کند.<br />مواد و روش‌ها<br />در این تحقیق، از روش تحلیل عاملی اکتشافی (EFA) برای شناسایی و تحلیل عوامل پنهان تأثیرگذار بر توسعۀ محله‌های سنتی با رویکرد TND استفاده شد. هدف تحقیق، کشف روابط بین متغیرها و شناسایی عواملی است که به بهبود و معاصر‌سازی محله‌ها کمک می‌کنند. جامعۀ آماری شامل ساکنان محلۀ اهراب با جمعیت ۱۸۱۶۳ نفر بود و حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران ۳۷۷ نفر به دست آمد. برای جمع‌آوری داده‌ها از پرسش‌نامه‌های استاندارد و مقیاس‌های لیکرت استفاده شد و نمونه‌گیری به صورت تصادفی طبقه‌ای انجام شد. داده‌های جمع‌آوری‌شده با نرم‌افزار SPSS تحلیل شدند و برای شناسایی الگوهای پنهان از ماتریس همبستگی استفاده شد. سپس، با استفاده از روش تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) و معیارهایی مانند کایزر و نمودار Scree Plot، تعداد عوامل بهینه مشخص شد. برای تفسیر بهتر عوامل، چرخش‌های واریماکس یا ابلیمین انجام شد و عواملی با بار عاملی بالاتر از 0/4 به عنوان عوامل اصلی انتخاب و تفسیر شدند. اعتبار ابزارها با اعتبار صوری و محتوایی تأیید و پایایی با ضریب آلفای کرونباخ سنجیده شد. نتایج تحلیل در قالب جد‌ول‌ها و نمودارها ارائه شده‌اند که بارهای عاملی را نمایش می‌دهند. عوامل شناسایی‌شده بر اساس شاخص‌های مرتبط نام‌گذاری شدند، مانند کیفیت زندگی، هویت فرهنگی و امنیت اجتماعی. این تحلیل به محقق کمک کرد تا الگوهای مؤثر در توسعۀ محله‌ها را شناسایی کند و پیشنهادهای بهبودی برای معاصر‌سازی محله‌ها ارائه دهد. این روش کمک می‌کند تا راهکارهای بهینه برای برنامه‌ریزی و توسعۀ محله‌های سنتی طراحی شود.<br />یافته‌ها<br />در حوزۀ کیفیت زیرساخت‌ها، شاخص حفظ هویت فرهنگی و تاریخی با بار عاملی 0/76 و شاخص بهبود زیرساخت‌ها با بار 0/70 نشان می‌دهد تمرکز بر توسعۀ زیرساخت‌ها با حفظ عناصر فرهنگی می‌تواند به پایداری این محله کمک کند. توجه به این شاخص‌ها در طراحی‌های معاصر، زمینه‌ای برای تقویت هویت تاریخی اهراب فراهم می‌کند.<br />در رضایت از خدمات، شاخص‌های توسعۀ پایدار و زیست‌محیطی و انعطاف‌پذیری در طراحی به‌ترتیب با بارهای عاملی 0/70 و 0/65 نشان می‌دهند رضایت ساکنان به استفاده از خدمات سازگار با محیط ‌زیست و فضاهای منعطف وابسته است. این یافته‌ها به برنامه‌ریزان نشان می‌دهد برای معاصر‌سازی، ارائۀ خدمات کارآمد و پایداری زیست‌محیطی باید مد نظر قرار گیرد.<br />در زمینۀ امنیت، بارهای عاملی بالای شاخص‌های توسعۀ فضاهای عمومی (0/72) و پیاده‌مداری و دسترسی آسان (0/75) اهمیت طراحی فضاهای عمومی امن و قابل دسترس را برجسته می‌کنند. این ویژگی‌ها در کنار رویکرد TND، به افزایش امنیت و کاهش احساس انزوا در میان ساکنان منجر می‌شود.<br />برای تعاملات اجتماعی، ضرایب همبستگی شاخص‌های پیاده‌مداری و دسترسی آسان (0/78) و توسعۀ فضاهای عمومی (0/73) نشان می‌دهند ‌دسترسی به فضاهای عمومی می‌تواند به تقویت ارتباطات اجتماعی کمک کند. این موضوع نشان می‌دهد در معاصر‌سازی محلۀ اهراب، توجه به مسیرهای پیاده‌مدار و فضاهای عمومی به تقویت حس مشارکت اجتماعی و تعاملات محلی کمک می‌کند.<br />در رفاه ساکنان، شاخص‌های انعطاف‌پذیری در طراحی با بار 0/70 و اختلاط کاربری‌ها با بار 0/69 نشان می‌دهد طراحی فضاهای چندمنظوره و انعطاف‌پذیر، رفاه و رضایت ساکنان را افزایش می‌دهد. ترکیب کاربری‌های مختلف، مانند مسکونی، تجاری و تفریحی، دسترسی راحت‌تر به خدمات را فراهم می‌کند و نیاز به سفرهای طولانی را کاهش می‌دهد.<br />به‌ طور کلی، یافته‌ها نشان می‌دهد استفاده از رویکرد TND با تأکید بر این پنج عامل کلیدی، نه‌تنها هویت بومی محلۀ اهراب را حفظ می‌کند، بلکه زمینه‌های لازم برای معاصر‌سازی و بهبود کیفیت زندگی ساکنان را نیز فراهم می‌آورد.<br />نتیجه‌گیری<br />محلۀ سنتی اهراب در تبریز به ‌عنوان یکی از بافت‌های تاریخی ارزشمند، نیازمند برنامه‌ریزی‌های خاصی برای معاصر‌سازی با حفظ هویت بومی خود است. در این راستا، رویکرد توسعۀ محله‌ای سنتی (TND) با تأکید بر تقویت ویژگی‌های محلی، ایجاد فضاهای اجتماعی و تأمین نیازهای روز ساکنان، می‌تواند نقشی مؤثر در بهبود کیفیت زندگی و پایداری فرهنگی و اجتماعی این محله داشته باشد. با توجه به تحلیل آماری انجام‌شده، عوامل کلیدی توسعه شامل زیرساخت‌های بهینه، خدمات پایدار، امنیت، تعاملات اجتماعی و رفاه ساکنان هستند که می‌توانند مبنایی قوی برای توسعۀ پایدار و هم‌راستا با معاصر‌سازی اهراب فراهم آورند.<br />به‌ طور کلی، یافته‌ها نشان می‌دهد استفاده از رویکرد TND با تأکید بر این پنج عامل کلیدی، نه‌تنها هویت بومی محلۀ اهراب را حفظ می‌کند، بلکه زمینه‌های لازم برای معاصر‌سازی و بهبود کیفیت زندگی ساکنان را نیز فراهم می‌آورد. https://www.juep.net/article_214369_f1e2dd2dc0a35225e326880af3a44951.pdf