مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 7 12 2027 02 20 From aesthetic planting design to health-oriented planting design: A critical review of the paradigm shift in urban green space planting design از طراحی کاشت زیباشناسانه تا طراحی کاشت سلامت‌محور: مروری نقادانه بر تغییر پارادایم در طراحی کاشت فضای سبز شهری 88 113 246749 10.22034/uep.2026.584594.1909 FA رضا باقری استادیار گروه علوم باغبانی و مهندسی فضای سبز، دانشگاه زابل، زابل، ایران 0000-0001-6265-4534 مریم رحیمی استادیار گروه علوم باغبانی و مهندسی فضای سبز، دانشگاه زابل، زابل، ایران Journal Article 2026 06 02 Growing evidence from environmental psychology, epidemiology, neuroscience, and landscape architecture has highlighted the contribution of urban green spaces to mental health and well-being, leading to a gradual shift in planting design from a purely aesthetic practice toward a health-oriented approach. Despite the expanding literature on nature–health relationships, a comprehensive framework explaining the dimensions of therapeutic planting design and the challenges of this emerging paradigm remains lacking. This study critically examines the theoretical foundations, empirical evidence, and transition challenges of therapeutic planting design and proposes a conceptual framework to evaluate and guide this shift. A critical review was conducted using the SALSA framework (search, appraisal, synthesis, and analysis). Literature was retrieved from Scopus, PubMed, Google Scholar, and SID databases. From the initial 1624 records identified, 80 studies published between 2015 and 2026 that met the inclusion criteria were quality assessed and synthesized using Braun and Clarke’s thematic analysis.<br>The findings indicate that three major theoretical perspectives constitute the conceptual foundations of health-oriented planting design, including stress reduction theory, attention restoration theory, and the therapeutic landscapes approach. Thematic analysis further identified five key challenges: the tension between conventional aesthetics and health-oriented multisensory aesthetics; the native–exotic plant dilemma; the misconception of a one-size-fits-all healing garden; the research–practice gap; and the quantity–quality gap in urban green space planning. The findings demonstrate that urban planting design is undergoing a paradigm shift from a predominantly aesthetic approach toward a health-oriented one. The proposed five-level conceptual framework, the principal contribution of this study, conceptualizes this transition as a continuum from aesthetic planting to integrated health-oriented planting design, providing an evidence-informed basis for the design, evaluation, and policy development of urban green spaces. شواهد علمی فزاینده از روانشناسی محیطی، اپیدمیولوژی، علوم اعصاب و معماری منظر، نقش فضاهای سبز شهری را در سلامت روان و بهزیستی برجسته ساخته و به تغییر تدریجی طراحی کاشت از کارکردهای صرفاً زیباشناختی به سمت رویکردی سلامت‎محور منجر‌ شده است. علی‌رغم گسترش ادبیات مربوط به روابط طبیعت و سلامت، چارچوب جامعی که ابعاد طراحی کاشت درمان‌بخش و چالش‌های این پارادایم نوظهور را تبیین کند، همچنان وجود ندارد. این مطالعه به بررسی انتقادی مبانی نظری، شواهد تجربی و چالش‌های گذار به طراحی کاشت درمان‌بخش می‌پردازد و چارچوبی مفهومی برای ارزیابی و هدایت این تغییر ارائه می‌دهد. مرور نقادانه با استفاده از چارچوب SALSA (جست‌وجو، ارزیابی، ترکیب و تحلیل) انجام شد. ادبیات از پایگاه‌های داده Scopus،‏ PubMed،‏ Google Scholar و SID بازیابی شد. از ۱۶۲۴ رکورد ابتدایی شناسایی‌شده، ۸۰ مطالعۀ منتشرشده بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶ که معیارهای ورود را داشتند، تحت ارزیابی کیفیت قرار گرفتند و با استفاده از روش تحلیل مضمون براون و کلارک ترکیب شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد سه دیدگاه نظری عمده ـ ‌نظریۀ کاهش استرس، نظریۀ بازیابی توجه و رویکرد مناظر درمان‌بخش ـ ‌مبانی مفهومی طراحی کاشت سلامت محور‌ را تشکیل می‌دهند. تحلیل مضمونی مطالعات همچنین پنج چالش کلیدی را شناسایی کرد: تنش بین زیبایی‌شناسی متعارف و زیبایی‌شناسی چندحسی سلامت‌محور‌، دوراهی گونه‌های بومی در برابر وارداتی، تصور نادرست از باغ شفابخش یکسان‌ برای ‌همه، شکاف پژوهش ـ عمل، و شکاف کمیت ـ کیفیت در برنامه‌ریزی فضاهای سبز شهری. یافته‌ها نشان می‌دهد طراحی کاشت شهری در حال گذر از یک رویکرد عمدتاً زیباشناختی به سمت رویکردی سلامت‌محور‌ است. چارچوب مفهومی پنج‌سطحی پیشنهادی، که نوآوری اصلی این مطالعه است، این گذار را به عنوان طیفی از طراحی کاشت زیباشناسانه تا طراحی کاشت یکپارچۀ سلامت‌محور‌ مفهوم‌سازی می‌کند و مبنایی مبتنی بر شواهد برای طراحی، ارزیابی و توسعۀ سیاست‌های فضاهای سبز شهری فراهم می‌آورد. https://www.juep.net/article_246749_0d9cb1fbb153e6577a2d256eee905a61.pdf