مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 7 6 2026 08 23 Architecture, urban planning, and structural violence: mechanisms of producing anti-life space for the subaltern in contemporary cities معماری، شهرسازی و خشونت ساختاری: سازوکارهای تولید فضای پادزیست فرودستان در شهرهای معاصر 26 62 238222 10.22034/uep.2026.568252.1810 FA هادی فرهنگ‌دوست کارشناس ارشد، معماری اسلامی، گروه هنر و معماری اسلامی، دانشکدۀ هنر و معماری اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام رضا‌(ع)، مشهد، ایران 0000-0002-1828-4000 ساناز سعیدی مفرد دانشیار گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران 0000-0003-2619-8695 فاطمه صدر نبوی دانشیار گروه علوم ‌اجتماعی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران 0000-0002-1692-6196 Journal Article 2025 12 23 This research critically investigates the pivotal role of architecture and urban planning in the perpetual reproduction of “structural violence” embedded within the physical fabric of contemporary metropolitan environments. The central research problem addresses precisely how spatial processes, urban policies, and decision-making frameworks systematically and covertly precipitate social exclusion, ultimately generating “anti-life space” for subaltern populations. Grounded in a rigorous qualitative methodology, specifically employing “thematic analysis,” this study conducts a profound examination of the mechanisms that generate spatial inequality. The requisite empirical data were meticulously aggregated from two primary sources: comprehensive library documentation across architecture, urbanism, and sociopolitical sciences; and in-depth, semi-structured interviews with a distinct panel of 100 experts, comprising an equal representation of 25 university professors in architecture, 25 in urban planning, and 25 in sociology, alongside 25 experienced senior researchers. The core objectives include diagnosing the latent mechanisms within spatial policy-making that necessitate the marginalization of lower classes; analyzing the severe biological and infrastructural ramifications of these dynamics; and elucidating the interpretative power of theoretical frameworks, such as Galtung’s structural violence, Lefebvre’s production of space, and Harvey’s spatial justice. Furthermore, the study aims to formulate pragmatic strategies for mitigating spatial disparities. Conclusively, the findings demonstrate that the aggressive commodification of land, discriminatory zoning regulations, and displacement-inducing urban renewal projects function as the fundamental instruments of structural violence, which systematically erode the essential livability and socio-spatial rights of vulnerable communities within the modern urban landscape. ‌پژوهش پیش رو به تحلیل انتقادی نقش معماری و شهرسازی در بازتولید «خشونت ساختاری» در کالبد شهرهای معاصر می‌پردازد. مسئلة کانونی تحقیق آن است که چگونه فرایندها، سیاست‌ها و تصمیم‌گیری‌های فضایی، به شکلی نهادینه و پنهان، به طرد اجتماعی و تولید «فضای پادزیست» برای گروه‌های فرودست منجر می‌شوند. این مطالعه با اتکا بر روش‌شناسی کیفی و به طور مشخص «تحلیل تماتیک»، به بررسی عمیق سازوکارهای موجد نابرابری فضایی می‌پردازد. داده‌های پژوهش از دو منبع اصلی گردآوری شده‌اند: نخست، اسناد کتابخانه‌ای و متون تخصصی در رشته‌های معماری، شهرسازی، علوم اجتماعی و علوم سیاسی؛ و دوم، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با جامعه‌ای متشکل از ۱۰۰ نفر از خبرگان (شامل ۲۵ استاد دانشگاه در رشتۀ معماری، ۲۵ استاد دانشگاه شهرسازی، ۲۵ استاد دانشگاه جامعه‌شناسی و ۲۵ پژوهشگر باسابقه در موضوع پژوهش). اهداف اصلی این تحقیق عبارت‌اند از: تشخیص سازوکارهای نهفته در سیاست‌گذاری‌های فضایی که به طرد فرودستان می‌انجامد؛ تحلیل پیامدهای زیستی و زیرساختی این سازوکارها؛ تبیین نقش نظریه‌هایی همچون خشونت ساختاری (گالتونگ)، تولید فضا (لفور) و عدالت فضایی (هاروی) در فهم این پدیده؛ و در نهایت، تدوین راهکارهای عملی برای کاهش نابرابری‌های فضایی. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد کالایی‌سازی زمین، پهنه‌بندی‌های تبعیض‌آمیز، و پروژه‌های نوسازی رانده‌ساز، ابزارهای اصلی اعمال خشونت ساختاری هستند که زیست‌پذیری گروه‌های آسیب‌پذیر را به شکلی نظام‌مند تضعیف می‌کنند. https://www.juep.net/article_238222_def7e24fe4b304f5e8e24f376de39693.pdf