مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اقتصاد و برنامه ریزی شهری 2821-2118 7 1 2026 03 21 Explaining the role and position of urban governance in achieving the optimal model of citizen participation: the case of qom تبیین نقش و جایگاه حکمروایی شهری در تحقق الگوی بهینۀ مشارکت شهروندان: مطالعۀ موردی شهر قم 16 34 230651 10.22034/uep.2025.540511.1699 FA رضا رحیمی دانشجوی دکتری طراحی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران آرش ثقفی اصل دانشیار گروه معماری و شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران مسعود حق لسان استادیار گروه معماری و شهرسازی، واحد ایلخچی، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلخچی، ایران مهسا فرامرزی اصلی استادیار گروه معماری و شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران Journal Article 2025 08 25 This research, employing a mixed methodology (qualitative-quantitative), examined the structural relationships between government institutions and social actions. In the qualitative phase, thematic analysis of semi-structured interviews with 35 experts (including citizens and managers) identified 10 key themes: citizen participation, governance transparency, spatial justice, infrastructure development, citizen education, institutional trust-building, urban technologies, meritocracy, local governance, and cultural cohesion. In the quantitative phase, questionnaire data from 384 citizens were analyzed with statistical tests (Friedman, regression, Pearson correlation, ANOVA, and one-sample t-test). The findings indicated a paradigmatic contrast between a centralized governance model and a multi-stakeholder participatory model, where transparency, spatial justice, and religious identity were highlighted as key dialectical axes. The Friedman test revealed a gap between the current situation (participation: 6.64; satisfaction: 7.05) and the desired state (justice: 20.31; citizen engagement: 20.07). Regression analysis confirmed the significant impact of enhancing participatory processes, conflict management, and technological synergy. A strong correlation was found between transparency, social capital, and participatory processes, indicating the mediating role of these factors. The study proposes a conceptual framework for relational urban governance centered on radical transparency, multi-scale spatial justice, and identity-based activism. By integrating Habermas’s theory of communicative action with spatial justice concepts, the model suggests strategies such as strengthening local councils, creating transparent digital platforms, and empowering citizens through related educational initiatives. The results not only expand the governance literature in religious cities but also offer a practical model for sustainable participation. این پژوهش با اتخاذ روش‌شناسی ترکیبی (کیفی ـ کمی) به واکاوی روابط ساختاری میان نهادهای حکمرانی و کنش‌های اجتماعی پرداخته است. در مرحلۀ کیفی، تحلیل تماتیک مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۳۵ خبره (شامل شهروندان و مدیران) به استخراج ۱۰ مضمون محوری شامل: مشارکت شهروندی، شفافیت حکمروایی، عدالت فضایی، توسعۀ زیرساختی، آموزش شهروندی، اعتمادسازی نهادی، فناوری‌های شهری، شایسته‌سالاری، حکمروایی محلی و انسجام فرهنگی انجامید. در مرحلۀ کمی، داده‌های پرسشنامه‌ای از ۳۸۴ شهروند با آزمون‌های آماری (فریدمن، رگرسیون، همبستگی پیرسون، آنوا و تی تک‌نمونه‌ای) تحلیل شد. یافته‌ها نشان‌دهندۀ تقابل پارادایمی میان حکمرانی متمرکز و الگوی مشارکتی چندذی‌نفعی است، که در آن شفافیت، عدالت فضایی و هویت مذهبی به‌ عنوان محورهای دیالکتیکی برجسته شدند. آزمون فریدمن شکاف میان وضعیت موجود (مشارکت: 6/64؛ رضایتمندی: 7/05) و مطلوب (عدالت: 20/31؛ ارتباط شهروندی: 20/07) را آشکار ساخت. تحلیل رگرسیون نیز اثر معنادار بهینه‌سازی فرایندهای مشارکتی، مدیریت تعارض‌ها و هم‌افزایی فناورانه را تأیید کرد. همبستگی قوی میان شفافیت، سرمایه اجتماعی و فرایندهای مشارکتی نقش واسطه‌ای این عوامل را نشان داد. این پژوهش چارچوب مفهومی حکمروایی شهری ارتباط‌گرا را پیشنهاد می‌دهد که بر شفافیت رادیکال، عدالت فضایی چندمقیاسی و کنشگری هویتمند استوار است. این الگو، با تلفیق نظریۀ کنش ارتباطی هابرماس و انگاره‌های عدالت فضایی، راهبردهایی نظیر تقویت شوراهای محلی، پلتفرم‌های دیجیتال شفاف و آموزش توانمندساز را ارائه می‌دهد. نتایج نه‌تنها به ادبیات حکمروایی در شهرهای مذهبی غنا می‌بخشد، بلکه الگویی عملی برای مشارکت پایدار فراهم می‌کند. https://www.juep.net/article_230651_ecc373f975288594af75509a0c7482da.pdf